# Maṇḍanamiśra: Vibhramaviveka

*Exported from [Holy-Writings.com](https://www.holy-writings.com/) on 2026-06-20 — 1 clipping.*

---

> Source: GRETIL (gretil.sub.uni-goettingen.de) — Sanskrit academic edition. Title: Maṇḍanamiśra: Vibhramaviveka. Data entry: (see source file). License: refer to source file header.
> ──────────────────────────────────────────────────────────────────────
> 
> This file is a plain text transformation of http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/sa_maNDanamizra-vibhramaviveka.xml
>   with a rudimentary header. For a more extensive header please refer to the source file.
> 
> ## Data entry: Takahiro Kato
> ## Contribution: Takahiro Kato
> ## Date of this version: 2020-07-31
> 
> ## Source:
>    - L. Schmithausen: Maṇḍanamiśra's Vibhramavivekaḥ : mit einer Studie zur Entwicklung der indischen Irrtumslehre. Wien 1965 (Sitzungsberichte der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Phil.-Hist. Klasse, 247,1; Veröffentlichungen der Kommission für Sprachen und Kulturen Süd- und Ostasiens, 2).
> 
> ## Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen
> 
> ## Licence:
>    This e-text was provided to GRETIL in good faith that no copyright rights have been infringed. If anyone wishes to assert copyright over this file, please contact the GRETIL management at gretil(at)sub(dot)uni-goettingen(dot)de. The file will be immediately removed pending resolution of the claim.
>    Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
> 
> ## Structure of references:
>    A reference is assembled consisting of
>    - a pragmatic abbreviation of the title: Vibhramaviveka = MVibhr,
>    - the number of the  in arabic numerals,
>    - the number of the verse in arabic numerals.
> 
> ## Notes:
>    This file has been created by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus from mndvivau.htm. Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented in the note element below:
> 
> 	 Mandanamisra: Vibhramaviveka
> Based on the edition by L. Schmithausen: Maṇḍanamiśra's Vibhramavivekaḥ : mit einer Studie zur Entwicklung der indischen Irrtumslehre.
> Wien 1965 (Sitzungsberichte der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Phil.-Hist. Klasse, 247,1; Veröffentlichungen der Kommission für Sprachen und Kulturen Süd- und Ostasiens, 2)
> Input by Takahiro KATO
> Tokyo, May 2012
> tkhrkt@l.u-tokyo.ac.jp
> The Text is not proof-read!
> TEXT WITH PADA MARKERS
> 
> ## Revisions:
>    - 2020-07-31: TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus
> 
> # Text
> 
> maṇḍanamiśra: vibhramaviveka
> 
> ātmakhyātir asatkhyātir akhyātiḥ khyātir anyathā
> parīkṣakāṇāṃ vibhrāntau vivādāt sā vivicyate // MVibhr_1
> 
> asac cakasti na vyomakusuma? na .............
> arthaḥ prakāśate 'to dhīs tadākāreti kecana // MVibhr_2
> 
> asaṃbhavi ca yāvac ca tāvat saṃparihīyatām
> saṃvedyākārasaṃtyāgo na bhrāntitve 'vakalpate // MVibhr_3
> 
> ekadeśāpabādhena kalpamāne ca bādhake
> na sarvabādhanaṃ yuktam iti nyāyavidaḥ sthitāḥ // MVibhr_4
> 
> anyo bahir bhāsamāno nāntar arhati dhāraṇam
> asattaiva varaṃ tasya bhrāntitvānuguṇā hi sā // MVibhr_5
> 
> nāntarvartitayā bhrāntir asattvena tu seṣyate
> akalpayitvāntas tasmād asattāṃ khalv acīkḷpat // MVibhr_6
> 
> nāntarvartibahirbhāso bhrāntitvānupapattitaḥ
> asattvenaiva tatkḷptau na pramāṇavatī hi sā // MVibhr_7
> 
> yathāvabhāsamānasya kalpyāsattā niyogataḥ
> antarbhāve 'pi ca bahirbhāve bhrāntir na yujyate // MVibhr_8
> 
> akhyāter aviśeṣeṇa syāt suṣupte 'pi vibhramaḥ
> akhyātiḥ khalu tatrāpi na cākhyātir viśiṣyate // MVibhr_9
> 
> upālambhasya na padam asato 'tra prakāśanam
> ata eva yato bhrāntiḥ samyakkhyātau tathā bhavet // MVibhr_10
> 
> yujyate nānyathākhyātir niradhiṣṭhānavibhrame
> svapne hi niradhiṣṭhāno vibhramo vītasaṃśayaḥ // MVibhr_11
> 
> tatrāpy avartamānaṃ ced gṛhyate vartamānavat
> avartamānasyāsattā khapuṣpān na viśiṣyate // MVibhr_12
> 
> atyantānanubhūtānāṃ parasparaparāṇudām
> dṛṣṭeś cāvartamānasya na khyānaṃ vartamānavat // MVibhr_13
> 
> khapuṣpatulye kā khyātir nīrūpeṇaiva bhāsanāt
> tad api vyavahārāṅgaṃ rūpavattvena bhāsanāt // MVibhr_14
> 
> kalpanāyām api tv evaṃ nāsatkhyātivivarjanam
> prakārāntarasaṃsargo nanv asann eva bhāsate // MVibhr_15
> 
> tasmād asata evedaṃ rūpavattvena bhāsanam
> avaśyakalpanīyatvāt kalpanāyāś ca lāghavāt // MVibhr_16
> 
> prāktattvajñānasaṃskāras tatprabodhas sakāranaḥ
> smarāmīti pramoṣas sahetur indriyayoginaḥ // MVibhr_17
> 
> bhrāntau sahākṣair manaso duṣṭatāntarvivartitā
> kāmaprakarṣamaraṇamūrcchāśokāmayādiṣu // MVibhr_18
> 
> ucchedakeṣu bahulaṃ saṃskārasyānuvartanam
> parapakṣeṣu kalpyāni bhūyiṣṭhānīti dṛśyate // MVibhr_19
> 
> sarvasaṃskāravicchedimaraṇāntarite 'smṛteḥ
> janmāntarānubhūtaṃ ca na smaryata iti sthitam // MVibhr_20
> 
> ........ ........ /
> prāk[ ....... ........ ] // MVibhr_21
> 
> mandasaṃskārasahakṛd ucchede tena vā vinā
> doṣaiḥ kṣataṃ manaḥ kāryi praṇidhānādivarjitam // MVibhr_22
> 
> doṣair avikṛtaṃ svasthaṃ praṇidhānādisaṃskṛtam
> na kāryavaj jāgarāyām aho nayavidāṃ paraḥ // MVibhr_23
> 
> doṣakṣatiḥ kāryaśaktihānirūpā ca vidyate
> atirekaś ca kāryasyety aho nyāyavivekitā // MVibhr_24
> 
> adhyārope bhaved gauṇī vāhīke gomatir yathā
> na saṃvidānuguṇyaṃ syān na vivekamatir yadi // MVibhr_25
> 
> akhyātir api saṃvittiṃ naivānveti yato matiḥ
> sāmānādhikaraṇyena rūpyam etad iti sthitā // MVibhr_26
> 
> tasmād vibhrama evāyam iti yukto viniścayaḥ
> na saṃvidanusāreṇa nimittaṃ tasya yujyate // MVibhr_27
> 
> ato 'nirvacanīyatvaṃ varaṃ brahmavido viduḥ
> avidyāyā avidyātvam anyathā parihīyate // MVibhr_28
> 
> sattve na mithyā śūnyatve durnirūpaṃ prakāśanam
> sadasatbhyām anirvācyāṃ tām avidyāṃ pracakṣate // MVibhr_29
> 
> vastuno 'nveṣaṇā tasyāṃ bāhyābhyantaravartinaḥ
> na yujyate yatra tatra vedyavastuni tatkṣateḥ // MVibhr_30
> 
> nāmarūpaprapañco 'yam avidyaiva ca varṇyate
> anyasya tv anyathā khyātau na prapañcavyapahnavaḥ // MVibhr_31
> 
> akhyātau śūnyam eva syāt prapañcaḥ kiṃnibandhanaḥ
> aprapañcaḥ saprapañcarūpo bhātīti yujyate // MVibhr_32
> 
> asphuṭāgrahaṇe kāmam mā bhasi sphuṭam ātmanā
> avidyamāne tv adhyasye vaiśvarūpyaṃ vṛthākṛtam // MVibhr_33
> 
> citau vicitrākārāyāṃ prapañcātmatayaiva hi
> anirmokṣas tathā ca syād athavānityatāpatet // MVibhr_34
> 
> anekākāravibhrāntau gandharvanagarādiṣu
> ākārā vyaktam ekasyā dhiyo 'satyāś cakāsati // MVibhr_35
> 
> na bhūtaṃ cetaso rūpaṃ nādhyāropāsphuṭagrahau
> vibhrameṣu vivartatvam ato brahmavidāṃ matam // MVibhr_36
> 
> asato bhāsanāyogād virodhāt saṃvido 'paraḥ
> avocan nipuṇaṃmanyo vibhramaṃ samyagagraham // MVibhr_37
> 
> na kiñcid bhāsate ceti viruddham iva dṛśyate
> bhāsane rūpavattvena nāsat saṃvidvirodhataḥ // MVibhr_38
> 
> anyasyāpy anyathā khyātir ata eva na yujyate
> anyat prakāśate cānyad grāhyam ity atidurghaṭam // MVibhr_39
> 
> ālambanaṃ na hetutvamātrād akṣe 'pi tad yataḥ
> ālambanaṃ na hetutvamātreṇa vyavatiṣṭhate // MVibhr_40
> 
> yady ālambanarūpāc ca dhīr anyad avabhāsate
> tato 'nālambanaiva syāt tasya tallakṣaṇacyuteḥ // MVibhr_41
> 
> tathā ca tatsvabhāvāyā nārthatattvaviniścayaḥ
> sāpekṣāyā api grāhyahīnā sā ced avedikā // MVibhr_42
> 
> ........ ........ // MVibhr_43
> 
> smṛtitvāśaṅkayā nātra vartamāne na niścayaḥ
> vivekāgrahaṇaṃ yasmād dhetubhāve na yujyate // MVibhr_44
> 
> hetūpaghāte khalu tat tadabhāve sphuṭagrahaḥ
> yatnenānupalabdheś ca tadabhāve ca niścayaḥ // MVibhr_45
> 
> sadṛśādṛṣṭacintādyāḥ smṛtibījasya bodhakāḥ
> smarāmīti ca pramoṣāt prāyeṇādhyakṣavibhramaḥ // MVibhr_46
> 
> iti pūrvaḥ pakṣaḥ //
> 
> ekāntasattve kā bhrāntir asattve kiṃ prakāśatām
> dvayānuguṇyād vṛddhānāṃ saṃmatā khyātir anyathā // MVibhr_47
> 
> yatra na prathate kiñcit tatra tāvan na vibhramaḥ
> suṣuptāv iva bhūcchāyā tamo bhāvo yathekṣyate // MVibhr_48
> 
> dvayor ekasya vā khyātir asamyag vibhramo mataḥ
> tatra keyam asamyaktā vijñānastham apāṭavam // MVibhr_49
> 
> atha sarvaprakārāṇām agrahaḥ kasyacid grahaḥ
> vastuno 'tatprakārasya tathā khyātis tu neṣyate // MVibhr_50
> 
> tatra dūrasthite sūkṣme bhavaty apaṭudarśanam
> sāmānyamātrakhyātir vā na bhramaś ca pratīyate // MVibhr_51
> 
> na ca sarvātmanārthasya jñānaṃ kiñcana bodhakaṃ
> sarvavijñānamithyātvam āpannaṃ punar anyathā // MVibhr_52
> 
> ato nāvartamānatvājñānāt svapnamatir mṛṣā
> vartamānatvabodhāt tu tathaikatvādhiropaṇāt // MVibhr_53
> 
> mithyā rajatadhīr nātra vivekānavadhāraṇāt
> pratyabhijñānavibhrāntau na smṛtitvaṃ na gamyate // MVibhr_54
> 
> ekasya ca viviktatvād itarasya viviktatā
> pratyakṣād avivekāc ca yuktaḥ pratyakṣavibhramaḥ // MVibhr_55
> 
> syāt smṛtād avivekāc ca smṛtigocaravibhramaḥ
> ........ ........ // MVibhr_56
> 
> ........ ........
> niyatā na pravṛttiḥ syān neṣṭā cet khyātir anyathā // MVibhr_57
> 
> na dṛśyādṛśyayor bhedaḥ khyātiś cen nepsitātmanaḥ
> nanu no viparītārthā dhīḥ pratītivirodhataḥ // MVibhr_58
> 
> anāśvāsāc ca rajatapratyayo rajate smṛtiḥ
> naitan na hi pravarteta śuktikāśakale tadā // MVibhr_59
> 
> rajate sā pravṛttiś cen na tasyāsaṃnidhānataḥ
> asaṃnidhānābodhāc cet pravṛttiniyamaḥ kutaḥ // MVibhr_60
> 
> pravartate yat tatraiva tat tatsaṃnidhikāritam
> anyatra bhedagrahaṇād vivekāgrahaṇāt tathā // MVibhr_61
> 
> pravṛttibhedaḥ sādṛśyād vivekāgrahaṇaṃ yadi
> adṛṣṭeṣu pravarteta loṣṭādiṣv avivekataḥ // MVibhr_62
> 
> na tatra yadi tadbuddhiḥ śuktikāśakale 'pi na
> athāsti viparītārthā khyātir nihnūyate katham // MVibhr_63
> 
> adṛṣṭatvād apravṛttiḥ śuktikāśakale samā
> dṛṣṭaṃ tad yena rūpeṇa tat pravṛtter akāraṇam // MVibhr_64
> 
> dṛṣṭasmṛtāvivekāc ced idam atra parīkṣyatām
> tattvabodhād apātatvabodhād rajatavedanāt // MVibhr_65
> 
> dṛṣṭe pravṛttiḥ pūrvasmin viparītārthatā mateḥ
> na dṛṣṭādṛṣṭayor bhedaḥ parasmin nopayoginī // MVibhr_66
> 
> khayogadarśane te hi samāropopayoginī
> nādṛṣṭe 'saṃprayukte vā cākṣuṣaḥ syād viparyayaḥ // MVibhr_67
> 
> smṛtipramāṇaphalayor nānātvaṃ yadi ceṣyate
> vivecitas tayos svārtho 'vivekaḥ kiṃnibandhanaḥ // MVibhr_68
> 
> anyasmāt sā svaviṣayaṃ vivinakti smṛtir na cet
> sāmānyadṛṣṭau cānyasya smṛtau syād vā sadā bhramaḥ // MVibhr_69
> 
> smarāmīti vivekān na yadi naitat prakalpate
> phalābhede phalonneyajñānabhedamatiḥ kutaḥ // MVibhr_70
> 
> smarāmīti ca vijñānaṃ smṛter anyad udāhṛtam
> na ca mānaphalād bhinnā tat siddhyati phalād ṛte // MVibhr_71
> 
> manodoṣād yadi svārtho na smṛtyā pravivicyate
> timirādau kathaṃ svasthe svānte keśādivibhramaḥ // MVibhr_72
> 
> na tatrāpi mano duṣṭam arthāntaravivecanāt
> jñānād eva hi dṛṣṭatvakalpanāyāś ca gauravāt // MVibhr_73
> 
> budhyamāno vivekaṃ ca paśyāmīndriyadoṣataḥ
> citrādirūpān dīpādīn iti lokaḥ prabhāṣate // MVibhr_74
> 
> indriyāṇāṃ doṣabhedān niyatabhrāntidarśanam
> na syād yasyāgrahe doṣavyāpāra iti niścayaḥ // MVibhr_75
> 
> na ca sarvā niyogena bhrāntiḥ sādṛśyabandhanā
> śvete pītabhramo dṛṣṭo madhure tiktavibhramaḥ // MVibhr_76
> 
> avyāpṛtau ca tatprāpter nātaḥpittapravedanam
> atyāsannasya saṃvittir durlabhā cāñjanādivat // MVibhr_77
> 
> na cākṣavṛttitajjanmajñānabhedāvivekajāḥ
> dvicandrādibhramās te hi na pratyakṣe na ca smṛte // MVibhr_78
> 
> anyathālambanatve ca na nirālambanā matiḥ
> anyenāpi hi rūpeṇa cakṣur nālambate 'kṣadhīḥ // MVibhr_79
> 
> ālambanārthas tadyuktavyavahārasya yogyatā
> anyasyāpi hi naivānyas sa ity eva hi darśitam // MVibhr_80
> 
> pravṛttiś śuktiśakale tathā ca rajatārthinaḥ
> ābhāsate kathañcic ca tan nātyantaṃ na bhāsate // MVibhr_81
> 
> tena nāveādikā yat tu tadrūpāvyabhicārataḥ
> prāmāṇyam ānapekṣyaṃ hi syād anyathā trapākaram // MVibhr_82
> 
> trapākaraṃ kathaṃ tan naḥ svataḥprāmāṇyavādinām
> apy anyo 'vyabhicāreṇa dhīprāmāṇyam upāgamat // MVibhr_83
> 
> bodhād eva pramāṇatvam iti mīmāṃsakasthitim
> vidann avyabhicāreṇa tāṃ vyudasyaty apaṇḍitaḥ // MVibhr_84
> 
> arthenāvyabhicāraś cen nābuddhena pramīyate
> jñānasyāvyabhicārāc ca tadbodha iti durghaṭam // MVibhr_85
> 
> upāsyo 'vyatirekaś ca tajjñānasya tathānyathā
> nāsiddhāvyatirekeṇa sa parāmṛśyate .......... // MVibhr_86
> 
> api cāvyatireko 'pi jñānarūpeṇa vedyate
> khyātau ca viparītāyāṃ tadvirodhaprasaṅgataḥ // MVibhr_87
> 
> tathā sati tad evāstu viṣayasyāvabodhakam
> artho nāvyatirekeṇa tatsāmarthyāptasaṃvidā // MVibhr_88
> 
> vyabhicārāpratītyā ced aprāmāṇyanirākṛtiḥ
> dūṣite vyabhicāreṇa na syāj jñāne pramāṇatā // MVibhr_89
> 
> naitad avyabhicāreṇa prāmāṇyaṃ yasya duṣyati
> vyabhicārād asau liṅgaṃ yathā nākṣaṃ tathāpi tat // MVibhr_90
> 
> saṃbandhajñānasāpekṣaṃ yad upaity upayogitām
> dūṣitaṃ vyabhicāreṇa tat syāt saṃśayakāraṇam // MVibhr_91
> 
> duṣyati vyabhicāreṇa bodhakaṃ sattayaiva na
> vijñānāc cārthasaṃvittis sattayaivendriyādivat // MVibhr_92
> 
> liṅgasyāvyabhicārād yat prāpyate rūpato 'sya tat
> siddhapratyayasāmarthyapūrvau neto nimittatām // MVibhr_93
> 
> prāmāṇye tadabhāve cāvyatirekaviparyayau
> tathā hy avyatireko 'pi bodhād evopavarṇitaḥ // MVibhr_94
> 
> vyatireko bādhabodhād iti tacchrutiyuktatā
> asiddhe jñānasāmarthye so 'siddho dūṣakaḥ katham // MVibhr_95
> 
> siddhe 'pi siddhasāmarthyam asāmarthyaṃ kathaṃ nayet
> nanu ca vyabhicāritve bādhakajñānasaṃmate // MVibhr_96
> 
> jñānarūpasya tenaiva vihanyeta pramāṇatā
> artho yathā jñānarūpāt tathaivety avasīyate // MVibhr_97
> 
> vyabhicāramater eva na tathaiveti gamyate
> tat satyaṃ bādhakajñānaṃ yatra tatra vihanyate // MVibhr_98
> 
> anyatra tu vighātaḥ syān na sākṣān nāpi cārthataḥ
> anumānaṃ bhavet tac ca tenāpahṛtagocaram // MVibhr_99
> 
> nodeti jāgrato buddhir iti bhāṣye nidarśitam
> vyabhicārajñānamātrāt prāmāṇyasya na naḥ kṣatiḥ // MVibhr_100
> 
> vyabhicāriṇi nāśvāsaḥ ........
> ........ ........ // MVibhr_101
> 
> tridhāpi vyabhicāreṇa prāmāṇyaṃ nopahanyate
> uktaṃ nāvyatirekasya pramāṇatvanimittatā // MVibhr_102
> 
> yena syād dhetvabhāvena vyabhicāre viparyayaḥ
> dhūmādīnām api na tad varṇyate 'vyabhicārataḥ // MVibhr_103
> 
> bodhād eva tadutpattāv aṅgabhāvo 'sya sammataḥ
> tathā hy avyabhicārāṇāṃ kutaścana nimittataḥ // MVibhr_104
> 
> bodhasyānudaye kaścit prāmāṇyaṃ nānumanyate
> ekārthaniyataṃ bodhaṃ janayad vyabhicāry api // MVibhr_105
> 
> pramāṇam iṣyate cakṣur nīle bhāve site bhavat
> na cāpi vyabhicārasya sākṣāt prāmāṇyaghātitā // MVibhr_106
> 
> kvacid dṛṣṭā bhrāntibodhe bādhadhīr upaghātikā
> prameyatvordhvatādīnāṃ bodha evāvadhārakaḥ // MVibhr_107
> 
> nāstīti na pramāṇatvaṃ hetvabhāvāc ca nāsty asau
> tadbhāvāc ca pramāṇatvam akṣāṇāṃ vyabhicāriṇām // MVibhr_108
> 
> na cāvadhārite yukto dvaividhyāt saṃśayodbhavaḥ
> na niścite 'pi hi sthāṇāv ūrdhvatvena viśerate // MVibhr_109
> 
> ........ ........
> na cāvadhāraṇād eva tattvato 'navadhāraṇam // MVibhr_110
> 
> evaṃ yatas tato naivaṃ bhaved atisubhāṣitam
> utpattyaiva ca vijñānaṃ tathātvasyāvadhārakam // MVibhr_111
> 
> na cet tathā nānyato 'pi tasya prāmāṇyasambhavaḥ
> pramāṇatvāpramāṇatve 'vyatirekaviparyayau // MVibhr_112
> 
> anaṅge iti moghaiva tayor atra vicāraṇā
> ato 'vadhāraṇābhāsavyabhicārāt parīkṣaṇam // MVibhr_113
> 
> prastutya ..... ........
> hetvabhāve phalābhāvaniyamo syāt tato gate // MVibhr_114
> 
> abhāve hetudoṣāṇāṃ tathākhyātiviniścayaḥ
> hetau phalaṃ na niyataṃ pariṇāmādyapekṣiṇi // MVibhr_115
> 
> aduṣṭe 'pi tato hetau na sphuṭagrahaniścayaḥ
> pratyakṣo 'nubhavaḥ sādhyo na hetor vyabhicāriṇaḥ // MVibhr_116
> 
> viparyayaphalābhāvo hetvabhāvāt tu yujyate
> nirodhād yuktakāryasya viparītasya sādhanāt // MVibhr_117
> 
> doṣāṇāṃ nitarāṃ doṣabhāvo 'bhivyaktim ṛcchati
> kāryātireko jaṭhare vahnau dṛṣṭaś ca bhasmake // MVibhr_118
> 
> kāmādyupaplute citte dṛṣṭitā smaraṇātmani
> sāmānādhikaraṇyenāmukhyarūpya pratītitaḥ // MVibhr_119
> 
> abhinnaikā ca sā saṃvit kaṃ pakṣam apabadhatām
> śūnyaṃ prakāśate ceti dvayaṃ vipratiṣedhavat // MVibhr_120
> 
> bhāsane rūpavattvena śūnyaivocyeta śūnyatā
> sarvarūpaviveko hi śūnyam ity abhibhāṣyate // MVibhr_121
> 
> parai rūpābhyupagame tatra śūnyaiva śūnyadhīḥ
> abhāvo bhāvarūpeṇa bhātīti yadi manyate // MVibhr_122
> 
> anyathā khyātir eveṣṭā śūnyaṃ tad api cen matam
> naitad vipratiṣidhyete śūnyatābhāvarūpate // MVibhr_123
> 
> ato 'taddeśakālatvamātraṃ tasyeha śūnyatā
> nanv asti yad yathā vastu tathā khyātau na vibhramaḥ // MVibhr_124
> 
> na yathāsti tathā khyātau śūnyakhyāter na mucyate
> kecid āhuḥ prakāribhyaḥ prakārā na cakāsati // MVibhr_125
> 
> viviktās te tathā bhānti te ca santa iti sthitiḥ
> anye tanmātraśūnyatvaṃ manvate nānyathā bhramaḥ // MVibhr_126
> 
> nānyathā dhīr vastuniṣṭhā vastvālambād vinā na sā
> svayaṃ tu vārttikakṛtā samādhir iha varṇitaḥ // MVibhr_127
> 
> bhāvāntaram abhāvo 'nyo na kaścid anirūpaṇāt
> satyaṃ yathāsti na tathā bhāsane vibhramo mataḥ // MVibhr_128
> 
> na yenāsti prakāreṇa na tu tucchaḥ pratīyate
> tathā katham abhāvyo 'sya sa hi bhāti tathā ca saḥ // MVibhr_129
> 
> bhāvāntaram abhāvo hi kayācit tu vyapekṣayā
> anyathākhyātipakṣe ca na prakārāntaraṃ na sat // MVibhr_130
> 
> anyasya ca na tasyeti khyātir yuktā mṛṣā ca sā
> prakārāntarasaṃsargo nanv asann eva bhāsate // MVibhr_131
> 
> saṃvedyaṃ nanyarupatvam anyasya ..............
> bhinnayor atra saṃsargo na kaścid avabhāsate // MVibhr_132
> 
> anyātmanāparakhyātiḥ sa cābhāve 'sya tan mṛṣā
> abhāvagrāhiṇī buddhir bhāvāntaram upāśritā // MVibhr_133
> 
> tadanyasmāt pṛthaktvena nirupākhyo na vidyate
> ato bhāvāntaraṃ muktvā tatrābhāvānirūpaṇāt // MVibhr_134
> 
> na buddhyā bhāvaśūnyatvaṃ mṛṣā ceti vipaścitaḥ
> na vai śaśaviṣāṇe 'pi khyātasya nirupākhyatā // MVibhr_135
> 
> śaśasaṃsargirūpaṃ hi viṣāṇaṃ tatra gamyate
> avastu tac ca no yena khuradharmiṇi vīkṣitam // MVibhr_136
> 
> asaṃsṛṣṭasya so 'bhāva iti khyātir mṛṣā ca sā
> aṅgulyagre hastiyūtham ity eṣā pratibhā tathā // MVibhr_137
> 
> svapne 'py avartamānasya grahaṇaṃ vartamānavat
> nāviśeṣaḥ khapuṣpāc ca svakāle tasya vastutā // MVibhr_138
> 
> tatkālam eva hi jñeyaṃ jñānam eva tu saṃprati
> vartamānatvam apy atra dṛṣṭam anyatra rūpyate // MVibhr_139
> 
> anyasyāpy anyathā dṛṣṭiḥ parasparavirodhinām
> atyantānanubhūtatvam asti tatkāritaṃ yataḥ // MVibhr_140
> 
> na jñeyaśūnyaṃ vijñānaṃ svātmahāniprasaṅgataḥ
> nirupākhyād ātmayogād asvātantryāc ca cetasaḥ // MVibhr_141
> 
> pramāṇavanty adṛṣṭāni kalpyante subahūny api
> saṃskāracchedahetūnāṃ tattvaṃ naikāntataḥ sthitam // MVibhr_142
> 
> janmāntarānubhūtaṃ ca na smaryata iti sthitam
> tatkarmaphalasaṃbandhaṃ pratīti pratijānate // MVibhr_143
> 
> tathā hy anādau saṃsāre karmabhedān smarann api
> anantakṛtakarmatvāt ko vidyāt kasya kiṃ phalam // MVibhr_144
> 
> svāntasyopaplavaḥ svapne smṛtibījasya bodhakaḥ
> tasya ca jagrato 'bhāvān nodeti svapnadarśanam // MVibhr_145
> 
> kāmādyupaplave 'py evaṃ kāryādhikyam udāhṛtam
> agrāhyam eva gṛhṇāti svayaṃ kalpayati hy ayam // MVibhr_146
> 
> doṣakṣatasya manasas tat kāryaṃ .................
> tad adhyārope no gauṇī tathety adhyavasāyataḥ // MVibhr_147
> 
> khyāti sannihite 'śūnyaṃ sad bhāvāntaraghaṭṭitam
> prabhāsatām asattā tu no śūnyaṃ tad anātmakam // MVibhr_148
> 
> ........ ........ // MVibhr_149
> 
> evaṃ nirvacanīyā ca nāvidyā parihāsyate
> avidyātvaṃ yato 'nyasya sānyarūpaṃ prakāśayet // MVibhr_150
> 
> ........ ........ // MVibhr_151
> 
> ........ ........ // MVibhr_152
> 
> ........ ........ // MVibhr_153
> 
> bādhyajñānasya mithyātvaṃ nānyathā vyavatiṣṭhate
> tena yāvad bādhanīyaṃ tāvan mithyeti yujyate // MVibhr_154
> 
> bhrāntijñeye ca bāhyatvaṃ bādhakair na nirasyate
> na gamyate 'ntarvartitvaṃ nānirvācyatayā matiḥ // MVibhr_155
> 
> kiṃ tv ataddeśakālatvaṃ gamyate bāhyavastunaḥ
> tasmān na bāhyavastutvaṃ mṛṣā bodhān na bādhanāt // MVibhr_156
> 
> prasaktapratiṣedhātmā bādho 'khyātau na yujyate
> sādhayaty anyathā khyātiṃ bādha eva ca naḥ sphuṭam // MVibhr_157
> 
> prasañjikā hi nākhyātir asmatpakṣe tu yujyate
> na cāgrahaniṣedho 'yaṃ sarvajñānaprasaṅgataḥ // MVibhr_158
> 
> vivekadhīr niṣedho 'yaṃ na pratītyānugamyate
> na krame yaugapadye vā vivekamatir īdṛśī // MVibhr_159
> 
> avivekagrahe syāc cet satyaṃ na tu viviktayoḥ
> agrahe prāptyabhāvena prāpteḥ pūrvaṃ tu yujyate // MVibhr_160
> 
> ........ ........
> dvayor abhāvāt svapne ca viveko gamyate kayoḥ // MVibhr_161
> 
> smṛtatvenāvivikte cet tathā bādhā vihanyate
> syāt sarvaivaṃvidhā bādhā paścāt dharmiṇi dharmadhīḥ // MVibhr_162
> 
> tad yuktaṃ bādhakajñānād vācoyuktir iyaṃ bhavet
> arthe 'nyathāpi saty eṣa dhiyākāraḥ pratīyate // MVibhr_163
> 
> ātmakhyātau sarvam evāntar āhuḥ śūnyakhyātau śūnyam eveti kecit
> akhyātau no tattvamithyāvibhāgas tasmād eṣāṃ vibhramāṇāṃ vivekaḥ // MVibhr_164
>
> — *Maṇḍanamiśra: Vibhramaviveka (Academic edition — see source file header)*

