طاهره پیشتار آزادی زنان شرق

‫ﻃﺎﻫﺮه‬

‫ﭘﻴﺸﺘﺎز آزادی زﻧﺎن ﺷق‬

‫دﻛﺘ ﺣﺴﻴ ﻋﻬﺪﻳﻪ‬

‫ﻣﺘﺟﻢ‪ :‬ﻣﻠﻴﺤﻪ روﺣﺎ‪E‬‬ Tahirih: Forerunner of Women’s Liberation in the East

By Hussein Ahdieh

Copyright ⓒ 2019 by Hussein Ahdieh. All Rights Reserved.

Lulu Publications http://www.lulu.com

Tahirih Website http://www.tahirihthepureone.com ‫ّ‬ ‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬

‫ﺑﻌﺪ از اﻧﺘﺸﺎر "ﻛﺘﺎب ﻧﺪای اﻟﻬ ﻃﺎﻫﺮه ﻗﺮهاﻟﻌﻴ وﻣﻌﺎﺻان او در آﻣﺮﻳﻜﺎ" ﺑﻪ زﺑﺎن‬ ‫اﻧﻠﻴ‪ n‬ﺑﺴﻴﺎری از دوﺳﺘﺎن ﻓﺎر‪ n‬زﺑﺎن ﺧﻮاﺳﺘﺎر ﻧﺴﺨﻪ ﻛﻮﺗﺎه ﺷﺪه ﻓﺎر‪ n‬اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‬ ‫ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻛﺘﺎب "ﻃﺎﻫﺮه ﭘﻴﺸﺘﺎز آزادی زﻧﺎن ﺷق" ﻧﻘﺶ اﻳﻦ زن ﺷﺠﺎع را در ﭘﻴﺪاﻳﺶ‬ ‫ﺟﻨﺒﺶﻫﺎی آزادی زﻧﺎن در ﺷق را ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻣﻴﮕﺬارد‪.‬‬

‫در اواﺧﺮ ﻧﻴﻤﻪ اول ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ ﻣﻮﺟ از ﺷﻮر وﺷﻮق ﻋﺮﻓﺎ‪ - E‬ﻣﻌﻨﻮی اﻳﺮان را ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺖ‬ ‫ّ‬ ‫وﮔﺮوﻫ از ﻣﺮدم اﻳﻦ ﺳزﻣﻴ ﺑﻪ اﺿﺎﻓﻪ زﻧﺎن ﻣﺘﺪﻳﻦ وﻣﻌﺘﻘﺪ را ﺑﻪ ﺟﻨﺐ وﺟﻮش وﺣﺮ‪t‬ﺖ‬ ‫ً‬ ‫آورد ﻛﻪ آﻳﻨﺪۀ ﻛﻣﻼ ﻣﺘﻔﺎوﺗ را ﺑﺮای ﻧﺴﻞﻫﺎی ﺑﻌﺪی رﻗﻢ زدﻧﺪ‪ .‬از ﻧﻈﺮ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ| اﻳﻦ‬ ‫ﺷﻮر وﺷﻮق ﺗﺼﺎدﻓ ﻧﺒﻮده ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ د•ﻞ ﻇﻬﻮر ﭘﻴﺎﻣﺒ ﺟﺪﻳﺪی اﺳﺖ ﻛﻪ در ادﺑﻴﺎت ﺑﻬﺎ|‬ ‫"ﻣﻈﻬﺮ ﻇﻬﻮر اﻟﻬ" ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﺷﻮد‪.‬‬

‫ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ ﻣ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ‪:‬‬

‫ّ‬ ‫"اﻣﺮوز ﺗﻠﻴﺎت آﻓﺘﺎب ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﺮ ﻛ ﺗﺎﺑﻴﺪه وﻣﺪاﻳﻦ ودﻳﺎر از ﺟﺬب‬ ‫‪١‬‬ ‫ﻧﺪای ﻣﺘﺎر در ﺷﻌﻒ واﻧﺬاب‪".‬‬ ‫وﻧﻴ ﻣ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ‪:‬‬ ‫"ﻳﻮم ﻳﻮﻣ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﻴﻊ ﻧﺒﻴﻴ وﻣﺮﺳﻠﻴ ازﺟﺎﻧﺐ رب اﻟﻌﺎﻟﻴ ﻛ را‬ ‫‪٢‬‬ ‫ﺑﺸﺎرت ﺑﻪ آن داده اﻧﺪ‪".‬‬

‫‪ .١‬آﻳﺎت اﻟﻬ‪ ،‬ﺟﺘ دّوم‪ ،‬ص ‪۱۲‬‬ ‫‪ .٢‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ﺻﻔﺤﻪ ‪۳۵۷‬‬

‫‪ii‬‬ ‫ﻫﺪف اﺻﻠ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه اﻳﻦ ﻛﺘﺎب رواﻳﺖ ﻣﺘﺼ زﻧﺪﻰ زﻧ ﺨرف‪ ،‬ﺑﺎ ﻗﺮﻳﻪ ﺷﺎﻋﺮی‬ ‫وﺗﺼﻴﻼت ﻋﻠﻮم ﻗﺮآ‪ E‬اﺳﺖ‪ ،‬زﻧ ﺧﺎرق اﻟﻌﺎده ﺑﻪ ﻧﺎم ﻃﺎﻫﺮه ﻗﺮة اﻟﻌﻴ ﻛﻪ َﻋﺮف ﻗﻤﻴﺺ‬ ‫دوﺳﺖ را درﺳزﻣﻴ اﻳﺮان درﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬

‫در ﻗﻠﻤﺮو ﭘﺎدﺷﺎﻫ ﺷﻴﻌﻪ ﻣﺬﻫﺐ اﻳﺮان اﻧﺘﻈﺎر ﺑﺮای ﻇﻬﻮر ﻗﺎﺋﻢ ﺳﺎﺑﻘﻪای ﻃﻮﻻ‪ E‬دارد اﻣﺎ در‬ ‫آﻟز ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ در ﺷﻬﺮﻫﺎی ﻣﺬﻫ‪ k‬ﻋﺮاق ﺑﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎ ودرسﻫﺎی دو ﻣﺘﻬﺪ ﺑﺰرگ وﻣﻌﺘﺒ‬ ‫ﺷﻴﺨﻴﻪ ﺑﺚ وﮔﻔﺘﮕﻮ در ﺑﺎره آن ﺑﻴﺸﺘ وﻗﻮیﺗﺮ ﺷﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس اﺧﺒﺎر‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺚ‪ ،‬رواﻳﺎت‬ ‫ُ‬ ‫اﺳﻼﻣ وآﻳﺎت ﻗﺮآن ﺑﺎ ﻃﻠﺒﻪﻫﺎی ﺧﻮد از ﻗﺮب ﻇﻬﻮر ﻣﻮﻋﻮد اﺳﻼم ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻛﺮدﻧﺪ ووﻋﺪه‬ ‫ﻣدادﻧﺪ ﻛﻪ او‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﻗﺎﺋﻢ آل ﻣّﻤﺪ‪ ،‬اﻣﺎم زﻣﺎن‪ ،‬ﻣﻮﻋﻮدی ﻛﻪ ﻣﺮدم ﺳاﺳ ﺳزﻣﻴﻫﺎی‬ ‫ﺷﻴﻌﻪﻧﺸﻴ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻇﻬﻮرش ﺑﻮده وﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪزودی ﻇﺎﻫﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬

‫¶ﺲ از وﻓﺎت آن دو ﻧﻔﺲ ﺟﻠﻴﻞ‪ ،‬ﺑﺮ‪ p‬از ﻃﻠﺒﻪﻫﺎی ﺣﻮزۀ ﺗﺪرﻳﺲ آن دو‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻇﻬﻮر‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ادﺨی "ﺑﺎﺑﻴﺖ" ﺳّﻴﺪ ﻟﻣّﻤﺪ ﺷﻴازی ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ "ﺑﺎب" را ﺗﻘﻖ آن وﻋﺪۀ اﻟﻬ داﻧﺴﺘﻪ‬ ‫ﺑﻪ او اﻳﻤﺎن آوردﻧﺪ‪ .‬اﻳﺸﺎن در آﻟز ﺧﻮد را " ﺑﺎب" ﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ‪ .‬ﻛﻤﻪ ﻋﺮ½ " ﺑﺎب" ﺑﻪ ﻣﻌﻨ "در"‬ ‫در ﻣﺘﻮن ﻣﺬﻫ‪ k‬ﺷﻴﻌﻪ اﺷﺎره ﺑﻪ ﻛ‪ n‬اﺳﺖ ﻛﻪ واﺳﻂۀ ﺑﻴ ﻗﺎﺋﻢ ﻣﻮﻋﻮد‪ ،‬ﻛﻪ از اﻧﻈﺎر ﻣﺮدم‬ ‫ﻟﺋﺐ ﺷﺪه‪ ،‬وﺷﻴﻌﻴﺎن اﺳﺖ‪ .‬در ﻣﺮاﺣﻞ ﺑﻌﺪی‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﺑﺎ وﺿﻮح ﺑﻴﺸﺘی از رﺳﺎﻟﺖ ﺧﻮد‬ ‫ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ وﺳاﻧﺎم اﻇﻬﺎر داﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻈﻬﺮ ﻇﻬﻮر اﻟﻬ ﻫﺴﺘﻨﺪ؛ ﻳﻌﻨ ﻫﻤﺎن ﻗﺎﺋﻢ‬ ‫ﻣﻮﻋﻮدی ﻛﻪ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻣﻨﺘﻈﺮش ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻋﻈﻤﺖ وﺳﻄﻮت اﻳﻦ ﺧﺒ ﭼﻨﺎن ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻋﺖ‬ ‫در ﻣﻴﺎن ﻫﻤﻪ ﮔﺮوهﻫﺎی ﻣﺮدم ودر ﺗﻤﺎﻣ ﻗﻠﻤﺮو اﻳﺮان وﻋﺮاق ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪ‪.‬‬

‫ﻳﻜﻰ از ﻛﺴﺎ‪ E‬ﻛﻪ اﻳﻤﺎن آورد وﻧﻘﺶ ﻣﻬّﻤ در اﻧﺘﺸﺎرﺧﺒ ﻇﻬﻮر اﻟﻬ داﺷﺖ ﺑﺎﻧﻮی اﻫﻞ‬ ‫ﻋﻠﻢ وﻋﺮﻓﺎن وﺷﻌﺮ وادب‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻃﺎﻫﺮه ﻧﻴ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮان رﻳﺸﻪ‬ ‫در اﺳﻼم ﺷﻴﻌﻪ داﺷﺖ اﻣﺎ ﺑﻪ د•ﻞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ وﺳﻴﻊ‪ ،‬درک ﻋﻤﻴﻖ از ﻗﺮآن‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺚ وﺳﻠﻮک‬ ‫در وادی ﻃﻠﺐ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻇﻬﻮر ﺟﺪﻳﺪ را‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪۀ او ﻫﻤﭽﻮن ادﻳﺎن ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣﻨﺸﺄ اﻟﻬ‬

‫‪iii‬‬ ‫داﺷﺖ‪ ،‬درﻳﺎﻓﺖ‪ .‬او ﺑﺪون اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣﻼﻗﺎت ﻛﻨﺪ ﻓﻘﻂ ﺑﺎ ﺧﻮاﻧﺪن ﻳﻜﻰ از‬ ‫آﺛﺎر اﻳﺸﺎن اﻳﻤﺎن آورد وﺑﺎ ﺷﻮر وﺷﻮ‪ Ê‬ﺑاﻧﺪازه ﺑﺮای اﻧﺘﺸﺎر ﺧﺒ ﻇﻬﻮر ﻗﻴﺎم ﻛﺮد‪.‬‬

‫ﺑﻴﻨﺶ درون ﺑﻪ ﻃﺎﻫﺮه اﻃﻤﻴﻨﺎن ﻣ داد واو را در اﻋﻼن اﻳﻦ دﻳﻦ وآﺋﻴ ﺟﺪﻳﺪ ﻫﺪاﻳﺖ ﻣ‬ ‫ﻛﺮد ﺑﻄﻮرﻳﻜﻪ ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﻣﺎﻟﻔﺘﻬﺎ ی ﺑ وﻗﻔﻪ ﻋﻠﻤﺎء دﻳﻦ واﻫﻞ ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺑﺎ ﻗﺎﻃﻌﻴﺖ وﺷﺠﺎﻋﺖ‬ ‫در اﻋﻼن اﻣﺮ ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣ ﻛﻮﺷﻴﺪ وﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻣﻌﻨﻮی وﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬ﻋﻠﻤ ﺑﺎ ﺳﺨﻨﺎن‬ ‫وﺧﻄﺎﺑﻪ ﻫﺎﻳﺶ در ﻛس درس‪ ،‬ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺟﺪﻳﺪ را ﺑﺮای ﭘﻴوان ﻣﺸﺘﺎق ﺗﺸﻳﺢ ﻣ ﻛﺮد‪.‬‬ ‫ﻣﻀﺎﻣﻴ ﺑﺪﻳﻊ اﺷﻌﺎر ﻣﻬﻴﺞ او ﻧﻴ ﻧﺸﺎن از درک ﻋﻤﻴﻖ او از ﺣﻘﺎﻳﻖ ﻣﻌﻨﻮی واﻟﻬ دارد‬ ‫ﻬ اﻳﻦ ﻧﺒﺎء ﻋﻈﻴﻢ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺴﻋﺖ ﻣﺬوب آن ﺷﺪه ودر‬ ‫وﺑﻴﺎن اﻳﻤﺎن واﻳﻘﺎن او ﺑﻪ ﻣﻨﺸﺎء اﻟ ِ‬ ‫‪ "p‬ﻳﺎ ﺣّﻮارﻳﻮن او•ﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب درآﻣﺪ‪ .‬در ﻣﻴﺎن آﻧﺎن ﺗﻨﻬﺎ "زن‬ ‫زﻣﺮه ﻫﺠﺪه ﻧﻔﺮ ﺣﺮوف " ّ‬

‫" او ﺑﻮد‪.‬‬

‫ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﺑﺎ ﮔﺬﺷﺘﻪای درﺧﺸﺎن و¶ﺸﺖ ﺳ ﮔﺬاﺷﺘ دورهای ﻃﻼ‪ Ì‬در ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ از‬ ‫ﻧﻈﺮ ﻓﺮﻫﻨﻰ‪ ،‬اﻗﺘﺼﺎدی‪ ،‬ﻋﻠﻤ واﺟﺘﻤﺎﻋ ﺟﺎﻣﻌﻪای ﻋﻘﺐ ﻣﺎﻧﺪه داﺷﺖ‪ .‬ﻛﺸﻮری ﻛﻪ ﻗﺮﻧﻬﺎ‬ ‫ودر دورهﻫﺎی ﻣﺘﻠﻒ ﺑﻪ اوج ﺷﻜﻮﻓﺎ‪ Ì‬وﻗﺪرت ﺧﻮد رﺳﻴﺪه ﺑﻮد در اﻳﻦ زﻣﺎن ﺑﻪ دﺳﺖ‬ ‫ّ‬ ‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﺴﺘﺒﺪ ﭘﺎدﺷﺎﻫ ﺟﺎﺑﺮ وروﺣﺎﻧﻴﻮﻧ ﺟﺎﻫﻞ وﻟﻓﻞ اﻓﺘﺎده ﺑﻮد‪ .‬روﺣﺎﻧﻴﻮن ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ﺗﺴﻠﻂ داﺷﺘﻨﺪ وﻃﺒﻘﻪ ﺗﺎﺟﺮ درﺣﺎل رﺷﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﻗﺪرتﻫﺎی ﺑﺰرگ زﻣﺎن‪ ،‬روﺳﻴﻪ واﻧﻠﺴﺘﺎن در‬ ‫ﻰ ﻛﺴﺐ ﻣﻨﺎﻓﻊ وﻟرت ﺛﺮوت اﻳﻦ ﻛﺸﻮر ﺿﻌﻴﻒ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫در اﻳﺮان ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺑﺴﻴﺎری از ﻧﻘﺎط دﻳﮕﺮ ﺟﻬﺎن‪ ،‬زﻧﺎن ﺷﻬﺮوﻧﺪان درﺟﻪ دو ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣآﻣﺪﻧﺪ‬ ‫واز ﺣﻘﻮق ﻓﺮدی وﻓﻌﺎ•ﺖﻫﺎی اﺟﺘﻤﺎﻋ ﻣﺮوم ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺗﺎرت‪ ،‬ﺣﻜﻮﻣﺖ‪ ،‬وﺳﺨﻨا‪ E‬در‬ ‫ﻣﺎﻣﻊ ﻋﻤﻮﻣ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛ ﻋﺮﺻﻪ ﻓﻌﺎ•ﺖ ﻣﺮدان ﺑﻮد‪ .‬ﺣّ‪ k‬ﺑﺮای ازدواج‪ ،‬زﻧﺎن اﻳﺮا‪ E‬ﻫﻴﭻ‬ ‫ﻛﺪام ﺣّﻖ اﻧﺘﺨﺎب ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺧﺎﻧﻮاده را اﻃﺎﻋﺖ ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬وﻇﻴﻔﻪ اﺻﻠ‬ ‫وﻣﻬﻢ آﻧﺎن ﺑﺎروری وﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﺮ آوردن ﻓﺮزﻧﺪ ¶ﺴ ﺑﻮد وﻣﺴﺌﻮ•ﺖ آﻧﺎن ﺑﻪ اﻣﻮر ﺧﺎﻧﻪ‬ ‫وﺧﺎﻧﻪداری ﻣﺪود ﻣ ﺷﺪ‪ .‬ﻧﻘﺶ زﻧﺎن در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﻌﻠﻴﻢ وﺗﺮﺑﻴﺖ ﺟﺴﻤﺎ‪ E‬واﺧﻼﻗ ﻓﺮزﻧﺪان‬

‫‪iv‬‬ ‫وآﻣﺎدهﺳﺎزی آﻧﺎن ﺑﺮای زﻧﺪﻰ ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﻫﻤﻴ زﻧﺎن ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ روح زﻣﺎﻧﻪ را درﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ‬ ‫ّ‬ ‫ﺟﺪﻳﺖ واﺷﺘﻴﺎق آن را دﻧﺒﺎل ﻛﺮدﻧﺪ وﺟﺎی ﺧﻮد را در ﻓﻌﺎ•ﺖﻫﺎی ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎز ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬در‬ ‫ً‬ ‫اﻳﺮان زﻧﺎن در ﺧﺎﻧﻪ ﻣﻔ ﺑﻮدﻧﺪ ودر اﻧﻈﺎر ﻋﻤﻮﻣ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪن وﺻﻮرت ﺧﻮد را ﻛﻣﻼ‬ ‫ﻣﭘﻮﺷﺎﻧﺪﻧﺪ ﺗﺎ ﻛ‪ n‬آﻧﺎن را ﻧﺒﻴﻨﺪ‪ .‬اﻳﻤﺎن ﺟﻨﺎب ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب واﻗﺪاﻣﺎت او ﺑﺮای‬ ‫اﻋﻼن ﻇﻬﻮر ﺟﺪﻳﺪ اﻟﻬ ﺳآﻟز اﻣﻜنﭘﺬﻳﺮ ﺷﺪن ﻓﻌﺎ•ﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋ زﻧﺎن در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮان‬ ‫ﺷﺪ‪.‬‬

‫از ﺟﺰﺋﻴﺎت وﭼﮕﻮﻧﻰ زﻧﺪﻰ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ د•ﻞ ﻣﻔ ﺑﻮدن زﻧﺪﻰ زﻧﺎن در اﻳﺮان اﻃﻼع ﭼﻨﺪا‪E‬‬ ‫در دﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻣﻨﺒﻊ رواﻳﺖ ﻣﺎ از زﻧﺪﻰ ﻃﺎﻫﺮه اّﻃﻼﺨ‪ ä‬اﺳﺖ ﻛﻪ از زﻧﺪﻰ ﺧﺎﻧﻮادۀ او‪،‬‬ ‫ﻛﻪ ﻳﻜﻰ از ﺳﺷﻨﺎسﺗﺮﻳﻦ ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎی ﺳﻴﺎ‪ - n‬ﻣﺬﻫ‪ k‬آن زﻣﺎن ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﻬﻀﺖ ﺑﺎﺑ وآﺛﺎر‬ ‫وﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی ﺧﻮد او ﺑﻪ ﺟﺎ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ .‬او در ﮔﺮدﻫﻤﺎ‪ Ì‬ﺑﺎﺑﻴﺎن در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﺪﺷﺖ ﻧﻘﺶ ﺑﺴﻴﺎر‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻬﻤ در اﻋﻼن ﻇﻬﻮر ﺟﺪﻳﺪ داﺷﺖ وﺑﺎ ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ ﻧﻮری‪ ،‬ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء‪،‬‬ ‫ً‬ ‫ﻣﺆﺳﺲ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ|‪ ،‬ﻛﻣﻼ آﺷﻨﺎ ﺑﻮد‪.‬‬

‫دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ| دﻳﺎﻧ‪ k‬اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب ﻇﻬﻮرش را وﻋﺪه وﺑﺪان ﺑﺸﺎرت داده ودر آﺛﺎر‬ ‫ﺧﻮد از ﺷﺎرع آن ﺑﺎ اﺻﻄﻼح "ﻣﻦ ﻳُﻈِﻬُﺮُه اﷲ" ﻧﺎم ﺑﺮده وﺗﺄﻛﻴﺪ ﻧﻤﻮده ﻛﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ وﺛﻤﺮۀ دﻳﺎﻧﺖ‬ ‫ﺑﺎﺑ ﻇﻬﻮر "ﻣﻦ ﻳﻈﻬﺮه اﷲ" اﺳﺖ ودرﺑﺎرۀ ﺧﻮﻳﺶ ﻣﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺷﺎرع دﻳﺎﻧﺖ ﺟﺪﻳﺪی‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫از ﺳﻮی ﺧﺪاوﻧﺪﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‪ ،‬از آن ﻣﻬﻢﺗﺮ‪ ،‬ﻣﺒﺸ ﺑﻪ ﻇﻬﻮر " ﻣﻦ ﻳُﻈِﻬُﺮُه اﷲ " ﻳﺎ "ﻣﻮﻋﻮد ﻛ‬ ‫اﻣﻢ وﻣﻠﻞ" ﻫﺴﺘﻨﺪ وﺑﺸﺎرت ﻣدﻫﻨﺪ او ﺑﺰودی ﻇﺎﻫﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ و دورۀ ﺑﺎﺑ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﺧﻮاﻫﺪ‬ ‫رﺳﻴﺪ‪:‬‬

‫"‪ ...‬اّول ﻇﻬﻮر ﻣﻦ ﻳﻈﻬﺮه اﷲ آﺧﺮ ﻛﻤﺎل ﺑﻴﺎن اﺳﺖ ﻇﺎﻫﺮ ﻣ ﺷﻮد ﺛﻤﺮات‬ ‫اﺷﺠﺎری ﻛﻪ ﻏﺮس ﻛﺮد‪" .‬‬

‫وﻧﻴ ﻣ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ‪:‬‬

‫‪v‬‬ ‫" اﮔﺮ ﻛ‪ n‬ﻳﮏ آﻳﻪ از آﻳﺎت او را ﻧﻮﻳﺴﺪ ﺑﻬﺘ اﺳﺖ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻛ ﺑﻴﺎن‬ ‫ّ‬ ‫و‪t‬ﺘ‪ k‬ﻛﻪ در ﺑﻴﺎن اﻧﺸﺎء ﺷﺪه ﻧﻮﻳﺴﺪ زﻳﺮا ﻛﻪ ﻛ ﻣﺮﺗﻔﻊ ﻣ ﮔﺮدد وآن‬ ‫ﻣ ﻣﺎﻧﺪ‪".‬‬ ‫‪٣‬‬

‫وﻧﻴ ﻣﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ او ﻣﻈﻬﺮ ﻇﻬﻮر اﻟﻬ وﺗﺴﻢ ﺻﻔﺎت رّﺑﺎ‪ E‬اﺳﺖ‪:‬‬

‫" اﮔﺮ در اﻣﻜن ﻓﻀﻠ ﻫﺴﺖ از ﺷﺒﺢ ﺟﻮد اوﺳﺖ واﮔﺮ ﺷﻴﺊ ﻫﺴﺖ ﺑﻪ‬ ‫ﺷﻴﺌﻴﺖ او اﺳﺖ ‪ ....‬وﺑﻴﺎن از اول ﺗﺎ آﺧﺮ ﻣﻜﻤﻦ ﺟﻊ ﺻﻔﺎت او اﺳﺖ‬ ‫‪٤‬‬ ‫وﺧﺰاﻧﻪ ﻧﺎر وﻧﻮر او‪".‬‬

‫ّ‬ ‫اﻛﺜ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ را ﺗﻘﻖ اﻳﻦ ﺑﺸﺎرت ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﮔﺮوﻳﺪﻧﺪ وﺑﻬﺎ| ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬ ‫ُ‬ ‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻬﺎ| ﻧﻀﺞ ﮔﺮﻓﺖ وآﺛﺎر وﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ راﻫﻨﻤﺎی ﻣﻌﻨﻮی‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺮای زﻧﺪﻰ روزﻣّﺮه وﻣﺎدی‪ ،‬ﻣﺪرن ودر ﺣﺎل رﺷﺪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻬﺎ| اﻣﺮوز ﺷﺪ‪ .‬ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ‬ ‫ﺑﺴﻴﺎری از اﺣﻜم دﻳﻨ ﺣﻀت ﺑﺎب را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ وﺑﻘﻴﻪ را‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن دورۀ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ‬ ‫اﺧﺘﺼﺎص داﺷﺖ‪ ،‬ﺣﺬف ﻛﺮدﻧﺪ؛ از ﺟﻠﻪ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ‪:‬‬

‫"اﻳﻦ ﻇﻬﻮر‪ ،‬ﻇﻬﻮر رﺣﺖ ﻛﺒی وﻋﻨﺎﻳﺖ ﻋﻈﻤ اﺳﺖ ﭼﻪ ﻛﻪ ﺣﻜﻢ‬ ‫ﺟﻬﺎد‪ ٥‬را از ﻛﺘﺎب ﻣﻮ ﻧﻤﻮده وﻣﻨﻊ ﻛﺮده وﺑﻪ ﻣﻌﺎﺷت ﺑﺎ ﺟﻴﻊ ادﻳﺎن ﺑﻪ‬ ‫‪٦‬‬ ‫َروح ورﻳﺎن اﻣﺮ ﻓﺮﻣﻮده‪".‬‬

‫‪ .٣‬ص‪ ۶۳ .‬ﻣﻨﺘﺨﺒﺎت آﻳﺎت از آﺛﺎر ﺣﻀت ﻧﻘﻄﻪ او‪ ð‬ﻣﻮﺳﺴﻪ ﻣﻠ ﻣﻄﺒﻮﺨت اﻣﺮی؛ ‪ ۱۳۴‬ﺑﺪﻳﻊ‬ ‫‪ .٤‬ﻫﻤﺎن‪ ،‬ص‪٧٠‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻠ ا‪ø‬ﻳﻦ ﻳُﻘﺎﺗﻠﻮﻧﻜﻢ‪) ".‬ﻣّﻤﺪﺣﺴﻴﻨ‪ ،‬ﺣﻀت ﺑﺎب‪،‬‬ ‫‪ .٥‬در ﻛﺘﺎب ﻗﻴﻮماﻷﺳﻤﺎء ﻣﺬﻛﻮر‪" ،‬ﻗﺎﺗﻠﻮا ﻓ ﺳﺒﻴﻞ ذﻛﺮاﻟ اﻟﻌ ّ‬ ‫ّ‬ ‫ص‪ ،٤٨٨‬ﺷﻤﺎره ‪ .(٤‬دﻛﺘ ﻣّﻤﺪﺣﺴﻴﻨ در ﺗﻮﺿﻴﺢ آن ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ‪" :‬ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ ﻛﻪ ﻣﺮاد از ﺟﻬﺎد در ﻛﺘﺎب‬ ‫ﻗّﻴﻮماﻻﺳﻤﺎء وﺳﺎﻳﺮ آﺛﺎر ﺣﻀت ﺑﺎب ﻫﻤﺎن ﺟﻬﺎد ﺗﺪاﻓﻌ در اﺳﻼم اﺳﺖ‪) ".‬ﻫﻤﺎن‪ ،‬ص‪(٤٢٨‬‬ ‫‪ .٦‬ﻣﻤﻮﻋﻪ اﻗﺘﺪارات‪ ،‬ص‪٢٨‬‬

‫‪vi‬‬ ‫ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ در ﺑﺎره اﺣﻜم ﺻﺎدره ﻣ ﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ‪:‬‬

‫ّ ّ‬ ‫ﺒ اﻧﺎ ﻧّﺰﺠﺎ ﻟﻜﻢ اﻻﺣﻜم ﺑﻞ ﻓﺘﺤﻨﺎ ﺧﺘﻢ اﻟّﺮﺣﻴﻖ اﻟﺨﺘﻮم ﺑﺎﺻﺎﺑﻊ‬ ‫"ﻻﺗﺴ‬ ‫‪٧‬‬ ‫اﻟﻘﺪرة واﻻﻗﺘﺪار‪".‬‬

‫ُ‬ ‫ودر آﺛﺎر واﻟﻮاح ﻣﺘﻌﺪد ﺧﻮد ﭼﮕﻮﻧﻰ وﭼﺮا‪ Ì‬اﺑﻌﺎد ﻣﺘﻠﻒ زﻧﺪﻰ اﻧﺴﺎن در اﻳﻦ ﻛﺮه ﺧﺎﻛ‬ ‫را ﺷح وﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣدﻫﻨﺪ‪ .‬از ﺟﻠﻪ درﺑﺎرۀ ﻣﻘﺎم اﻧﺴﺎن ﻣﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ‪" :‬اﻧﺴﺎن ﻃﻠﺴﻢ أﻋﻈﻢ‬ ‫اﺳﺖ"؛ وﻧﻴ ﻣﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ‪" :‬ﻣﻘﺎم اﻧﺴﺎن ﺑﺰرگ اﺳﺖ اﮔﺮ ﺑﻪ ﺣﻖ وراﺳ‪ k‬ﺗﻤﺴﮏ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪".‬‬

‫واﻧﺴﺎن را دارای ﭼﻨﻴ ﻗﺎﺑﻠﻴ‪ k‬داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ‪" :‬اﻧﺴﺎن را ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻣﻌﺪن ﻛﻪ دارای اﺣﺠﺎر‬ ‫ﻛﺮﻳﻤﻪ اﺳﺖ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻤﺎ؛ ﺑﻪ ﺗﺮﺑﻴﺖ ﺟﻮاﻫﺮ آن ﺑﻪ ﻋﺮصۀ ﺷﻬﻮد آﻳﺪ و ﺨﻟﻢ اﻧﺴﺎ‪ E‬از آن‬ ‫‪٨‬‬ ‫ﻣﻨﺘﻔﻊ ﮔﺮدد‪".‬‬

‫ودر ﺑﺎره ﻫﺪف از ﻇﻬﻮرﺧﻮد ﭼﻨﻴ ﻣﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ‪:‬‬

‫"‪...‬ﺣﻖ ﺟﻞ ﺟﻼ" از ﺑﺮای ﻇﻬﻮر ﺟﻮاﻫﺮ ﻣﻌﺎ‪ E‬از ﻣﻌﺪن اﻧﺴﺎ‪ E‬در ﻫﺮ‬ ‫‪٩‬‬ ‫ﻋﺼی اﻣﻴﻨ ﻓﺮﺳﺘﺎده‪"...‬‬

‫وﻣﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ اﻧﺴﺎن ﭼﻨﻴ ﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬دارد‪:‬‬

‫‪ .٧‬ﻛﺘﺎب اﻗﺪس ‪ ،‬ص‪۵‬‬ ‫‪ .٨‬ﻣﻤﻮﻋﻪ اﻟﻮاح ﺻﺎدره ﺑﻌﺪ از ﻛﺘﺎب اﻗﺪس‪ ،‬ص‪٩٥‬‬ ‫‪ .٩‬ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ‪ ،‬ﻧﻘﻞ ﺷﺪه در ﻣﻘﺎ" ﺷﺨ‪ $‬ﺳّﻴﺎح‪ ،‬ص‪٤٢‬‬

‫‪vii‬‬ ‫"اﮔﺮ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﺑﺼ ﺣﻖ در اﻟﻮاح ﻣﻨ" ﻧﻈﺮ ﻧﻤﺎﻳﺪ وﺗﻔﻜﺮ ﻛﻨﺪ ﺟﻴﻊ‬ ‫اﻣﻮر وارده از ﺑﻌﺪ را ادراک ﻣﻧﻤﺎﻳﺪ‪".‬‬ ‫‪١٠‬‬

‫وراﻫﻨﻤﺎ‪ Ì‬ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ وﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬دﺳﺖ ﻳﺎﺑﺪ‪:‬‬

‫"اﻳﻦ ﻏﻼم ﻓﺎ‪ E‬در ﻣﻨﺘﻬ ﻣﻘﺎم ﺣﺐ‪ ،‬دوﺳﺘﺎن اﻟﻬ را ﺑﻪ ﺑﺪاﻳﻊ ﻧﺼﺢ‬ ‫اﺣﺪﻳﻪ وﺟﻮاﻫﺮ ﺣﻜﻤﺖ ﺳﻠﻄﺎن ﺻﻤﺪﻳﻪ ﻣﺘﺬﻛﺮ ﻣﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺪ‬ ‫ﻧﻔ‪ n‬ﻗﺪ ﻣﺮدی وﻣﺮداﻧﻰ ﻋﻠﻢ ﻧﻤﺎﻳﺪ واز ﻗﻤﻴﺺ ﻏﻔﻠﺖ وﺷﻬﻮت ﺑﻴون‬ ‫آﻳﺪ وﭼﻮن ﺟﺎل ﻣﻨﻴ دوﺳﺖ ﭘﺎک وﻣﻨﻴ وﻣﻘﺪس در ارض ﺣﺐ‬ ‫ًّ‬ ‫واﻧﻘﻄﺎع ﺳﻴ ﻧﻤﺎﻳﺪ اﻗﻼ اﻳﻨﻘﺪر از اﻧﻮار ﺻﺒﺢ ﺟﺒﻴ وﻇﻬﻮر ﻳﻮم ﻣﺒﻴ‬ ‫اﺧﺬ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﻇﺎﻫﺮ وﺑﺎﻃﻦ ﺧﻮد را ﻣﺘﺤﺪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬از ﻋﻠّﻮ ﺗﺮﻳﺪ وﺳﻤّﻮ‬ ‫ﺗﻮﺣﻴﺪ وﺗﻨﻳﻪ ﻛﺒی وﺗﻘﺪﻳﺲ ﻋﻈﻤ ﮔﺬﺷﺘﻴﻢ‪ .‬ﺣﺎل ﺳﻌ ﺑﻠﻴﻎ واﻫﺘﻤﺎم‬ ‫ﻣﻨﻴﻊ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﻛﻪ اﺳار ﺑﺎﻃﻦ ﻣﺎﻟﻒ اﻋﻤﺎل ﻇﺎﻫﺮ واﻓﻌﺎل ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻌﺎرض‬ ‫‪١١‬‬ ‫اﺳار ﺑﺎﻃﻦ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪".‬‬

‫واز اﻳﻦ ﻣﺮاﺗﺐ ﻫﻢ ﺑﺎﻻﺗﺮ‪ ،‬ﻣﻓﺮﻣﺎﻳﻨﺪ‪:‬‬

‫ّ‬ ‫ُ‬ ‫"ﻗﻞ ﺧﻠﺼﻮا اﻧﻔﺴﻜﻢ ﻳﺎ ﻗﻮم ﺛﻢ ﻃﻬﺮوﻫﺎ ﻣﻦ اﻛﻮﺟﻪ اﻟ ﻏﻴی وﺑﺬﻛﺮی‬ ‫ﻳﻄﻬﺮ ﻛ ﺷﺊ ان أﻧﺘﻢ ﻣﻦ اﻟﻌﺎرﻓﻴ ‪ ...‬ان اﻗﺮأ ﻳﺎ ﻋﺒﺪ ﻣﺎ وﺻﻞ ا•ﮏ ﻣﻦ‬ ‫آﺛﺎراﻟ ‪ ...‬ﻟﺘﺴﺘﺠﺬب ﺑﻪ ﻧﻔﺴﮏ وﺗﺴﺘﺠﺬب ﻣﻦ ﻧﻐﻤﺎﺗﮏ اﻓﺌﺪه اﻟﻼﺋﻖ‬

‫‪ .١٠‬آﻳﺎت اﻟﻬ‪ ،‬ج‪ ،٢ .‬ص‪١٣٩‬‬ ‫‪ .١١‬آﻳﺎت اﻟﻬ‪ ،‬ج‪ ، ۱ .‬ص‪١٩٧‬‬

‫‪viii‬‬ ‫اﺟﻌﻴ و ﻣﻦ ﻳﻘﺮأ آﻳﺎت اﷲ ﻓ ﺑﻴﺘﻪ وﺣﺪه •ﻨﺸ ﻧﻔﺤﺎﺗﻬﺎ اﻟﻼﺋﻜﻪ‬ ‫‪١٢‬‬ ‫ا ّ‬ ‫ﺠﺎﺷات اﻟ ﻛ اﻟﻬﺎت و ﻳﻨﻘﻠﺐ ﺑﻬﺎ ﻛ ﻧﻔﺲ ﺳﻠﻴﻢ‪".‬‬

‫در ﭘﺎﻳﺎن ﺿﻤﻦ اﻳﻦ ﻛﻪ اﻣﻴﺪوارﻳﻢ ﺑﺎ اﻳﻦ رواﻳﺖﻫﺎ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ اﺣﺴﺎس اﻧﺘﻈﺎر‪ ،‬ﺳور‪،‬‬ ‫ﺷﻌﻒ‪ ،‬رﻧﺞ وﻏﻤ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﺸﺘﻌﻞ ﺑﻪ ﻧﺎر ﻣّﺒﺖ اﷲ ﺗﺮﺑﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ را ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻣﻨﺘﻘﻞ‬ ‫ﻛﺮده ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت وﺗﻮاﻧﺎ‪Ì‬ﻫﺎی ﺷﺨ‪ $‬وﻣﻌﻨﻮی ﻃﺎﻫﺮه را ﻛﻪ از ﻋﻠﻞ اﺷﺘﻌﺎل‬ ‫وﺑﻴﺎن ﺧﻮاﺳﺖﻫﺎ وﻧﻴﺎزﻫﺎی ﺟﺎﻣﻌﻪ در ﺣﺎل ﺗﻐﻴﻴ اﻳﺮان ﺑﻮده را ﻧﺸﺎن دﻫﻴﻢ‪ ،‬ﻳﺎدآور ﻣﻴﺸﻮﻳﻢ‬ ‫ﻛﻪ ﻫﺪف از ﺗﺎ•ﻒ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب آﺷﻨﺎ‪ Ì‬ﺑﺎ ﺣﻴﺎت واﻗﺪاﻣﺎت ﻃﺎﻫﺮه ﻗﺮه اﻟﻌﻴ وﻧﺘﺎﻳﺞ آن ﺗﻼش‬ ‫ﻫﺎ ﻣ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫ﻫﻤﭽﻨﻴ در اﻳﻦ دوﻳﺴﺘﻤﻴ ﺳﺎﻟﮕﺮد وﻻدت ﺣﻀت ﺑﺎب وﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‬ ‫ﺑﻴﺸﺘی در ﻣﻔﻬﻮم ﻣﻘﺎم اﻧﺴﺎن وﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬وﻗﺎﺑﻠﻴﺖ اﻧﺴﺎن در آﺛﺎر ﺑﻬﺎ| ﺑﺮدازﻳﻢ ودرﺑﺎره آﻧﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻇﻬﻮر ﺟﺪﻳﺪ ﺑﻪ ﻳﮏ ﻳﮏ ﻣﺎ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻋﻄﺎ ﺷﺪه ﺗﻔﻜﺮ‪ ،‬ﺗﺄﻣﻞ وﺗﻌّﻤﻖ ﻧﻤﺎﺋﻴﻢ وﺑﻪ‬ ‫ﺷﻜﺮاﻧﻪ آن وﻃﻠﺐ ﺗﺄﻳﻴﺪ ﺑﺮای وﺻﻮل ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺮاﺗﺐ ﺑﻠﻨﺪ ﻣﻘﺎم اﻧﺴﺎن‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﻨﺎﺟﺎت ﺣﻀت‬ ‫ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء را ﺗﻼوت ﻛﻨﻴﻢ‪:‬‬

‫ﻫﻮاﻻﺑﻬ ‪ -‬ﺧﺪاﻳﺎ اﻳﻦ ﭼﻪ ﻓﻀﻠ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻨﺎﻳﺖ ﻓﺮﻣﻮدی واﻳﻦ ﭼﻪ‬ ‫اﺣﺴﺎ‪ E‬اﺳﺖ ﻛﻪ ارزان ﻛﺮدی‪ .‬ﻗﻠﻮب را ﺣﻜﻢ ﻗﻠﺐ واﺣﺪ دادی‬ ‫وﻧﻔﻮس را راﺑﻄﻪ ﺷﺨﺺ ﻣﻨﻔﺮد‪ .‬اﺟﺴﺎم را اﺣﺴﺎس ﺟﺎن ﻋﻨﺎﻳﺖ ﻛﺮدی‬ ‫واﺟﺴﺎد را ادراک روح وروان‪ .‬اﻳﻦ ذّرات ﺗﺮاﺑﻴﻪ را ﺑﻪ ﺷﻌﺎع آﻓﺘﺎب‬ ‫رﺣﺎﻧﻴﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ووﺟﻮدی ﻋﻨﺎﻳﺖ ﻛﺮدی واﻳﻦ ﻗﻄﺮات ﻓﺎﻧﻴﻪ را ﺑﻪ اﻣﻮاج‬ ‫ﺑﺮ اﺣﺪﻳﺖ ﻫﻴﺠﺎن وﻃﻮﻓﺎن ﻣﺮﺣﺖ ﻓﺮﻣﻮدی‪ .‬ای ﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ ﻛه را‬ ‫ﻗﺪرت ﻛﻮه ﻋﻨﺎﻳﺖ ﻛﻨ وﺧﺎک را ﺟﻠﻮهﺎه آﻓﺘﺎب ﭘﺮﺷﻜﻮه ﻓﺮﻣﺎ‪.Ì‬‬

‫‪ .١٢‬ﻣﻨﺘﺨﺒﺎ‪ ä‬از آﺛﺎر ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ‪ ،‬ص ‪۱۸۹‬‬

‫‪ix‬‬ ‫ﻟﻄﻒ وﻣﺮﺣ‪ k‬ﻛﻪ ﺑﺮ ﺧﺪﻣﺖ أﻣﺮت ﻗﻴﺎم ﻧﻤﺎﺋﻴﻢ ﺗﺎ در ﺑﻴ ﻣﻸ اﻣﻜن‬ ‫‪١٣‬‬ ‫ﺷﻣﺴﺎر ﻧﮕﺮدﻳﻢ‪ .‬ع ع‬

‫ﺗﻬﻴﻪ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﺎ ﻫﻤﻜری وﻫﻢﻓﻜﺮی دوﺳﺘﺎن ﻋﺰﻳﺰ اﻣﻜنﭘﺬﻳﺮ ﺷﺪ ﻛﻪ داﻧﺶ ووﻗﺖ ﺧﻮد‬ ‫را ﺳﺨﺎوﺗﻤﻨﺪاﻧﻪ در اﺧﺘﻴﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻪاﻧﺪ ودر اﻳﻨﺠﺎ از ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ ﺻﻤﻴﻤﺎﻧﻪ ﺗﺸﻜﺮ ﻣﻧﻤﺎﻳﻢ‪.‬‬

‫ﻃﺎﻫﺮه ﻋﻬﺪﻳﻪ‪ ،‬ﺗﺎﺗﻴﺎﻧﺎ ﺟﺮدن )‪ ،(Tatiana Jordan‬ﻣﺴﻌﻮد ﺛﺎﺑﺖ وﻣﺮﺟﺎن اﻣﺮی ﺣﺼﺎری‪.‬‬

‫و ﻫﻤﭽﻨﻴ ﻣ ﺧﻮاﻫﻢ از دوﺳﺖ ﺑﺴﻴﺎر ﻋﺰﻳﺰم ﻫﻴﻼری ﭼﭙﻤﻦ )‪(Hilary Chapman‬‬ ‫ﻫﻤﻜر ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻛﺘﺎب ‪ The Calling‬ﻗﺪرا‪ E‬ﻧﻤﺎﻳﻢ‪.‬‬

‫دﻛﺘ ﺣﺴﻴ ﻋﻬﺪﻳﻪ‪ ،‬ﻣﺎرچ ‪ ۲۰۱۹‬ﻣﻴﻼدی ‪ ١٧۴ /‬ﺑﺪﻳﻊ‬

‫‪ .١٣‬ﻣﻤﻮﻋﻪ ﻣﻨﺎﺟﺎتﻫﺎی ﺣﻀت ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء‪ ،‬ﻃﺒﻊ آﻟﺎن‪ ،‬ص‪) ٣١٥‬ﺷﻤﺎره ‪(٢٨٣‬‬

‫‪x‬‬ ‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬ ‫ّ‬ ‫‪II‬‬ ‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬

‫‪١‬‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﻗﺮه اﻟﻌﻴ – ﺳﺎﻟﺎی اﺑﺘﺪا‪Ì‬‬

‫‪١‬‬ ‫ازدواج ﺟﻨﺎب ﻃﺎﻫﺮه‬

‫‪١٤‬‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه وﺣﻀﻮر در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎﺑ‬

‫‪٢٩‬‬ ‫ﻗﺘﻞ ﻣﻼﺗﻘ ﺑﺮﻟ‪E‬‬

‫‪٣٩‬‬ ‫ﺑﺪﺷﺖ‪ ،‬اﻧﻘﻼب اﺟﺘﻤﺎﻋ ﻃﺎﻫﺮه‬

‫‪٥٩‬‬ ‫ﺧﺮوج از ﺑﺪﺷﺖ وﻗﻴﺎم ﺑﻪ ﺧﺪﻣﺖ‬

‫‪٧١‬‬ ‫ﺟﻨﺎب ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬ﺳﺎﻟﺎی آﺧﺮ‬

‫‪٨٦‬‬ ‫ﺳاﻧﺎم‬

‫‪٩٢‬‬ ‫ﺿ ﻤ ﺎﺋﻢ‬

‫‪٩٢‬‬ ‫ﺿ ﻤ ﻴ ﻤ ﻪ اﻟ ﻒ‬

‫‪١٢٩‬‬ ‫ﺿ ﻤﻴﻤ ﻪ ب‬

‫‪XI‬‬ ‫‪١٣٣‬‬ ‫ﻰ ﻧﻮﺷﺖ ﻫﺎ‬

‫‪XII‬‬ ‫‪ ١‬ﻛ‪ k‬ﻟﻮح ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﻪ ﻫﻔﺪﻫﻤﻴ ﺣﺮوف ‪p‬‬

‫‪XIII‬‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﻗﺮه اﻟﻌﻴ – ﺳﺎﻟﺎی اﺑﺘﺪا‪Ì‬‬ ‫در اﻳﺮاِن دورۀ ﻗﺎﺟﺎر در ﺟﺎﻣﻌﻪای ﻛﻪ زﻧﺎن ﻫﻴﭻ اﻧﺎﺷﺘﻪ ﻣﺷﺪﻧﺪ وﺣّﻖ واﺣﺘاﻣ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪،‬‬ ‫‪١‬‬ ‫ً‬ ‫اﻫﻞ دﻳﻦ وﻋﻠﻢ وادب ﺑﺎ آﺛﺎر ادﻳﺒﺎﻧﻪ وﺧﺮدﻣﻨﺪاﻧﻪ ﻣﺎدر ﻃﺎﻫﺮه ﻛﻣﻼ آﺷﻨﺎ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﭘﺪر وﻋﻤﻮﻫﺎی ﻃﺎﻫﺮه ﻧﻴ از ﻣﺘﻬﺪﻳﻦ ﺨﻟﻴﺗﺒﻪ‪ ،‬ﻣﺘّﺒﺤﺮ در ﻓﻘﻪ وﻗﻀﺎوت وﻣﺴﻠﻂ ﺑﻪ داﻧﺶ‬ ‫ﻗﺮآ‪ E‬ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬او ﺛﻤﺮۀ ﺧﺎﻧﻮادهای ﺑﻮدﻛﻪ ﻫﻢ از ﻃﺮف ﻣﺎدر وﻫﻢ از ﻃﺮف ﭘﺪر ﻣﺘﺪﻳّﻦ‪ ،‬ادﻳﺐ‬ ‫وداﻧﺸﻤﻨﺪ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﺧﻮد او ﻣﺘﻔﻜﺮی ﺑﻮد در ﻣﻴﺎن ﻋﻮاِم ﺟﺎﻫﻞ؛ ﺳﺨﻨﮕﻮ وﺳﺨﻨﻮری ﺑﻮد در ﻣﻴﺎن زﻧﺎن ﺳﺎﻛﺖ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫وﺧﺎﻣﻮش؛ اﻫﻞ ﻋﻠﻢ وﺷﻌﺮ وادب ﺑﻮد وﺨر< در ﻣﻴﺎن ﻃﺎﻛﺎن ﺣﻘﻴﻘﺖ‪ .‬ﻣﻘﺪر ﭼﻨﻴ ﺑﻮد ﻛﻪ‬ ‫او ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن دورۀ ﺧﻮد روح وﺣﻴﺎ‪ ä‬ﺗﺎزه ﺑﺸﺪ‪.‬‬ ‫ﻧﺎم اﺻﻠ او ﻓﺎﻃﻤﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺎم ﻣﺎدرﺑﺰرﮔﺶ ﻫﻢ ﺑﻮده و ﺑﻪ اﺣﺘام ﻣﺎدرﺑﺰرگ‪ ،‬در ﺧﺎﻧﻪ‬ ‫او را اّمﺳﻠﻤﻪ ﻣﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ‪ .‬درﺧﺮدﺳﺎﻟ او را‪ ،‬ﻛﻪ دﺧﺘﺑﭽﻪای ﺷﻴﻳﻦ ودوﺳﺖ داﺷﺘﻨ ﺑﻮد‪،‬‬ ‫زّرﻳﻦﺗﺎج ﻫﻢ ﻣﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ‪.‬‬ ‫اﻳﻦ دﺧﺘ ﻣﺒﻮب ﺧﺎﻧﻮاده ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺒﻮﺑﻴﺖ ﺟﻬﺎ‪ E‬رﺳﻴﺪ‪ .‬اﻣﺮوزه از او وﺧﺎﻧﻮادهاش در‬ ‫ّ‬ ‫ﺳاﺳ ﺟﻬﺎن ﭼﻨﻴ ﻳﺎد ﻣﻴﺸﻮد‪ :‬ﻃﺎﻫﺮه ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ زﻧ ﺷﺎﻋﺮ‪ ،‬ﺨرف وﻣﺆﻣﻦ‪ ،‬ﻣﺘﻮ> ﻗﺰوﻳﻦ )‬ ‫‪٢‬‬ ‫ﺣﺪود‪(١٨١٧- ١٨۵٠‬از ﺧﺎﻧﻮادهای ادﻳﺐ وﻓﺎﺿﻞ‪.‬‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه در ﻣﻴﻂ ﺑﺴﺘﻪ ﺧﺎﻧﻮادهای از روﺣﺎﻧﻴﻮن ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ وزﻧﺎن ادﻳﺐ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺮ داﻧﺶاﻧﺪوزی‬ ‫وﺗﺼﻴﻼت رﺳﻤ ﺗﺄﻛﻴﺪ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺸﻮ وﻧﻤﺎ ﻛﺮد‪ .‬ﺧﺎﻧﻮادهای ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺗﺼﻤﻴﻢﮔﻴیﻫﺎی‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻬﻢ واﺻﻠ ﺑﺎ ﻣﺮدان ﺑﻮد اﻣﺎ زﻧﺎن ﻫﻢ در آن ﺑﺎل وﭘﺮ ﭘﺮواز داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬در ﻃﺒﻘﻪ دّوم اﻳﻦ ﺧﺎﻧﻪ‬ ‫ّ‬ ‫‪٣‬‬ ‫ﻛﺘﺎﺑﺎﻧﻪ ﻏﻨ وﻣﻨﻈﻢ وﻣّﺮﺗ‪ k‬وﺟﻮد داﺷﺖ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه اﻏﻠﺐ ﺑﺮای ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺑﻪ آﻧﺎ ﻣ رﻓﺖ‪.‬‬ ‫ﺑﺎ وﺟﻮد ﻫﻤﻪ اﻳﻦ اﻣﻜﻧﺎت‪ ،‬ﺣﻀﻮر ﻓﻘﻬﺎی ﺑﺰرگ ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬اﺟﺮای آداب ورﺳﻮم ﻣﺘﺪاول‪،‬‬ ‫ﻗﻮاﻧﻴ وﻣﻘﺮارات ﺳﺨﺖ دﻳﻨ ودوﻟ‪ k‬وﺑﺎﻳﺪ وﻧﺒﺎﻳﺪﻫﺎی ﺧﺎﻧﻮادﻰ آن ﺧﺎﻧﻪ را ﺑﺮای ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ﺑﻪ زﻧﺪان ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻛﺮده ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪١‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫از ﻣﻴﺎن ﻫﻔﺖ دﺧﺘ وﻫﺸﺖ ¶ﺴی ﻛﻪ ﻣﻼ ﺻﺎﻟﺢ از ﻫﻤﺴان ﻣﺘﻌﺪد ﺧﻮد داﺷﺖ ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ﻓﻘﻂ ﻳﮏ ﺧﻮاﻫﺮ وﻳﮏ ﺑﺮادر ﺗﻨ داﺷﺖ؛ ﺑﻘﻴﻪ ﻫﻤﻪ ﻧﺎﺗﻨ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﺎدر ﻃﺎﻫﺮه از ﺧﺎﻧﻮادهای‬ ‫ﻣﺬﻫ‪ k‬ﺑﻮد ﻛﻪ ﻧﺴﻞ اﻧﺪر ﻧﺴﻞ از ﻓﻘﻬﺎ وروﺣﺎﻧﻴﻮن ﺑﻠﻨﺪﻣﺮﺗﺒﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺣ‪ k‬از ﺑﺰرﺎن‬ ‫ّ‬ ‫‪٤‬‬ ‫ﺧﺎﻧﻮادۀ ﭘﺪری ﻃﺎﻫﺮه ﺳﺷﻨﺎسﺗﺮ وﺑﺮﺟﺴﺘﻪﺗﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬او از ﻫﻤﺴ اّول ﻣﻼ ﺻﺎﻟﺢ ﻧﺒﻮد‪.‬‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه اﻳﻦ ﺷﺎﻧﺲ را داﺷﺖ ﻛﻪ در ﻣﺪرﺳﻪ ﭘﺪرش در ﻛسﻫﺎی درس دﺧﺘاﻧﻪ ﺣﻀﻮر‬ ‫ﻳﺎﺑﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺪرﺳﻪ ﺻﺪﻫﺎ ﻃﻠﺒﻪ وداﻧﺶ آﻣﻮز‪ ،‬ﺣّ‪ k‬از ﻧﻘﺎط دوری ﻫﻤﭽﻮن ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن داﺷﺖ‪.‬‬ ‫او ﻧﺰد ﻣﺎدر ﺧﻮد ادﺑﻴﺎت وﺷﻌﺮ ﻓﺎر‪ ،n‬ﻧﺰد ﭘﺪر‪ ،‬ﺑﺮادران وﻋﻤﻮﻫﺎﻳﺶ اﺻﻮل ﻓﻘﻪ‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺚ‬ ‫اﺳﻼﻣ‪ ،‬ﺗﻔﺎﺳﻴ ﻗﺮآ‪ E‬را آﻣﻮﺧﺖ وﻣﻜﺗﺐ ﻣﺘﻠﻒ ﻓﻠﺴﻔ را در ﻧﺰد دو ﻓﻘﻴﻪ دﻳﮕﺮ ﻛﻪ‬ ‫¶ﺴ ﻋﻤﻮﻫﺎی او ﺑﻮدﻧﺪ ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬ﻋﻠﻤ و?ﻣ در ﺑﺶ زﻧﺎﻧﻪ ﻣﺪرﺳﻪ ﺑﻪ‬ ‫ﺧﻮاﻫﺮان ﺧﻮد وﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻪ دو ¶ﺴﺧﻮد در ﻫﻤﺎن ﻣﺪرﺳﻪ ﺗﺪرﻳﺲ ﻛﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﻫﻮش‬ ‫وذﻛوت‪ ،‬ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ وﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬ﺑﺴﻴﺎر ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻮد‪ .‬او ﺗﻤﺎم ﻗﺮآن را ﺣﻔﻆ ﺑﻮد وﺑﻪ ﺳﻪ زﺑﺎن‪ ،‬ﻓﺎر‪،n‬‬ ‫ُ‬ ‫ّ‬ ‫ﻋﺮ½ وﺗﺮﻛ ﺗﺴﻠﻂ داﺷﺖ‪ .‬ﺧﺎﻧﻪ آﻧﻬﺎ در ﺑﺶ ﺗﺮ‪t‬ﺒﺎن ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ ﺑﻮد‪ .‬ﮔﻮﻳﺎ اﺷﻌﺎری ﺑﻪ‬ ‫زﺑﺎن ﺗﺮﻛ ﻧﻴ ﺳوده اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺪرش ﻫﻤﻮاره ﻣﮔﻔﺖ ای ﻛش او ¶ﺴ ﺑﻮد! زﻳﺮا ﺑﺎ اﻳﻦ ﻫﻤﻪ‬ ‫ﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬ﺗﻨﻬﺎ او ﻣﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻣﻘﺎم وﺷﺄن ﺧﺎﻧﻮاده را ﺑﺎﻻ ﺑﺒد وﻫﻢ ﺟﺎﻧﺸﻴ ﻣﻨﺎﺳ‪ k‬ﺑﺮای ﭘﺪر‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ٥.‬ﺑﺮﺗﺮی ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺮ دﻳﮕﺮ ﻓﺮزﻧﺪان ﭘﺪرش از ﻫﻤﺎن دوره ﻛﻮد ﻛ آﺷﻜر ﺑﻮد‪.‬‬ ‫‪٦‬‬

‫ﺑﻌ‪ A‬از ﻣﺮدان ﻣﻌﺎﺻ ﻣﻌﺘف ﺑﻪ ﻫﻮش‪ ،‬ﻓﺼﺎﺣﺖ ﺑﻴﺎن وﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬ﺧﺎرقاﻟﻌﺎدۀ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﺑﺮادر او در ﺗﺄﻳﻴﺪ آن‪ ،‬ﻣﻄﻠ‪ k‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻀﻤﻮن ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ ﻛﻪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﻣﺎ ﭼﻪ ﺑﺮادر وﭼﻪ‬ ‫ّ‬ ‫¶ﺴﻋﻤﻮﻫﺎﻳﺶ از ﺻﺤﺒﺖ در ﺣﻀﻮر او اﺳﺘﻴﺤﺎش داﺷﺘﻴﻢ‪ .‬ﻋﻠﻢ وﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬او ﺑﻪ ﺣﺪی ﺑﻮد ﻛﻪ‬ ‫ّ‬ ‫در ﻫﻨﺎم ﺑﺚ وﻣﻨﺎﻇﺮه درﺑﺎرۀ ﻣﻮﺿﻮعﻫﺎی ﻣﺘﻠﻒ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻛﺪام ﺟﺮﺋﺖ وﻗﺪرت ﺗﻜﻠﻢ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﺪاﺷﺘﻴﻢ ‪.‬او ﺑﻪ راﺣ‪ k‬وﺑﺎ ﻛﻤﺎل دﻗﺖ اﺷﺘﺒﺎﻫﺎت ﻣﺎ را ﺗﺬﻛﺮ ﻣداد وﻣﺎ ﮔﻴﺞ وﮔﻨﮓ‪ ،‬از ﺑﺚ‬ ‫‪٧‬‬ ‫ﻛﻨﺎر ﻣﻛﺸﻴﺪﻳﻢ‪.‬‬ ‫اﮔﺮﭼﻪ ﺗﻮاﻧﺎ‪Ì‬ﻫﺎ وﺗﺼﻴﻼت‪ ،‬زﻧﺪﻰ ﻃﺎﻫﺮه را از دﻳﮕﺮ دﺧﺘان ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺘﻔﺎوت ﻛﺮده ﺑﻮد‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫اﻣﺎ از ﻧﻈﺮ ﺧﺎﻧﻮاده وﻃﺮز ﺗﻔﻜﺮ آن زﻣﺎن‪ ،‬او ﻫﻢ ﻣﺑﺎﻳﺴ‪ k‬ﻫﻤﺎن ﻣﺴﻴ ﺗﻌﻴﻴ ﺷﺪه وﺳﻨﺖ‬

‫‪٢‬‬ ‫آﺑﺎء اﺟﺪادی وﺳﻧﻮﺷﺖ از ﭘﻴﺶ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪۀ ﻫﻤﻪ دﺧﺘان اﻳﺮا‪ E‬را‪ ،‬ﻛﻪ در ازدواج وﻓﺮزﻧﺪ‬ ‫ﺧﻼﺻﻪ ﻣ ﺷﺪ‪ ،‬ﻗﺒﻮل ﻛﻨﺪ‪.‬‬ ‫در اﻳﺮان آن زﻣﺎن ﻣﻘﺎم وﻣﻨﻟﺖ ﻧﺎﻣﻄﻠﻮب دﺧﺘان ﺣّ‪ k‬ﻗﺒﻞ از ﺗّﻮ>ﺷﺎن آﻟز ﻣﺷﺪ‪ .‬زن‬ ‫وﺷﻮﻫﺮی ﻛﻪ در اﻧﺘﻈﺎر ﻓﺮزﻧﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺎرﻫﺎ وﺑﺎرﻫﺎ ﺑﻪ اﻣﺎﻣﺎن واﻣﺎﻣﺰادهﻫﺎ ﻣﺘﻮّﺳﻞ ﻣﺷﺪﻧﺪ‬ ‫وﺑﺎ ﻧﺬر وﻧﻴﺎز وادﻋﻴﻪ از ﺧﺪا ﻣﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﻓﺮزﻧﺪ ¶ﺴی ﺑﻪ آﻧﺎن ﻋﻄﺎ ﻛﻨﺪ‪.‬‬ ‫ً‬ ‫زاﻳﻤﺎن زﻧﺎن در ﺧﺎﻧﻪ اﻧﺎم ﻣﺷﺪ‪ .‬ﻟﻛﺎ ﻣﺎﻣﺎ ﻳﺎ ﻗﺎﺑﻠﻪای ﺑﻪ ﻛﻤﮏ زاﺋﻮ ﻣآﻣﺪ‪ .‬در آن ﻫﻨﺎم‬ ‫اﻧﻮاع اوراد وادﻋﻴﻪ ﻣﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ وﻟﻄﻴﻔﻪ وﺷﻮ‪ p‬ﻣﮔﻔﺘﻨﺪ‪ .‬ﻧﻮزاد دﺧﺘ را ﻛﺎس ﺳﻔﻴﺪ ﺑﺮ‬ ‫ﺗﻦ ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬در ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ ﻣﺮد ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻫﻤﺴ داﺷﺖ زن دﺧﺘزا ﻧﺰد اﻋﻀﺎء‬ ‫ﺧﺎﻧﻮاده ارزش وﻣﺒﻮﺑﻴ‪ k‬ﻧﺪاﺷﺖ‪.‬‬ ‫ﺑﻌﺪ از ﺗﻮ> ﻧﻮزاد اﻓﺮاد ﺧﺎﻧﻮاده ﻫﺪاﻳﺎ‪ Ì‬از ﻗﺒﻴﻞ ﮔﻮﺷﻮاره‪ ،‬دﺳﺘﺒﻨﺪ‪ ،‬ﺻﺎﺑﻮن ﻳﺎ وﺳﺎﻳﻞ دﻳﮕﺮ‬ ‫ﺑﻪ ﻣﺎدر ﻧﻮزاد ﻫﺪﻳﻪ ﻣ دادﻧﺪ ‪.‬ارزش اﻳﻦ ﻫﺪاﻳﺎ ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻣﺎﻟ ﺧﺎﻧﻮاده ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ‬ ‫ﻧﻮع رواﺑﻂ وﻫﺪﻳﻪ دادن در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮا‪ E‬ﺑﺮ اﺳﺎس اﺻﻞ ﺑﺪه ﺑﺴﺘﺎن اﺟﺘﻤﺎﻋ ﺑﻮد و ﻣﻘﺪار‬ ‫آن ﺗﻌﻴﻴ ﻛﻨﻨﺪۀ ارزش وﺿﻌﻴﺖ و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ اﻗﺘﺼﺎدی و اﺟﺘﻤﺎﻋ ﺧﺎﻧﻮاده ﺑﻮد‪ .‬ﻫﺪف آﻧﻬﺎ‬ ‫ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻗﺪرت ودارا‪ Ì‬ﺧﻮد و‪t‬ﺴﺐ اﺣﺘام واﻓﺘﺨﺎر اﺟﺘﻤﺎﻋ ﺑﻮد‪.‬‬ ‫ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮان ﺷﻴﻌ ﻣﺬﻫﺐ ﺑﻮد وﻋﻘﺎﻳﺪ ﺨﻣﻴﺎﻧﻪ وﺧﺮاﻓ ﺑﺴﻴﺎری درﻣﻴﺎن ﻣﺮدم رواج داﺷﺖ ‪.‬‬ ‫ً‬ ‫ﻣﺜﻼ ﺑﺮ‪ p‬از ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎی ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ از ﻃﺎﻟﻊﺑﻴ وﭘﻴﺸﮕﻮ ﻣﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺖ وﺳﻧﻮﺷﺖ‬ ‫ﻓﺮزﻧﺪﺷﺎن را ﺑﺮای آﻧﻬﺎ ﺑﺎزﮔﻮ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮ‪ p‬دﻳﮕﺮ ﻃﻠﺴﻤ ﺑﺮ ﻛﺎس ﻧﻮزاد ﺧﻮد ﻣآوﻳﺘﻨﺪ‬ ‫ﺷ ﭼﺸﻢ‬‫وﺑﺎ ﺗﻮّﺳﻞ ﺑﻪ آن از ﺣﻀت ﻟ وﺣﻀت ﻓﺎﻃﻤﻪ ﻣﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﻓﺮزﻧﺪﺷﺎن را از ّ‬

‫زﺧﻢ اﻓﺮاد ﺧﺒﻴﺚ و ﻫﺮ ﺑﻼ و آﻓ‪ k‬دور ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﺶ روز ﺑﻌﺪ از ﺗﻮ> ﻧﻮزاد‪ ،‬زن ﻗﺎﺑﻠﻪ ﺑﻪ دﻳﺪن ﻧﻮزاد ﻣرﻓﺖ‪ .‬ﻋﻠﺖ اﻧﺘﺨﺎب روز ﺷﺸﻢ‬ ‫اﻳﻦ ﺑﺎور ﺑﻮد ﻛﻪ در اﻳﻦ روز ﺑﺰرﮔﺘﻳﻦ ﺧﻄﺮ از ﺟﺎﻧﺐ ارواح ﺧﺒﻴﺜﻪ وﺷﻴﻄﺎ‪ E‬ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻧﻮزاد‬ ‫ﺑﻮد ‪.‬زن ﻗﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ اﻧﺎم دادن آداب وﻣﺮاﺳﻤ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺳﻮزاﻧﺪن ﻛﻓﻮر وﺧﻮاﻧﺪن ادﻋﻴﻪ‪،‬‬ ‫‪ D‬ﻫﻔﺘﻪﻫﺎی ﺑﻌﺪ ﻧﻮزاد را ﺑﻪ ﺣﺎم ﻣﺑﺮدﻧﺪ و ّ‬ ‫‪D‬‬ ‫ﻧﻮزاد را از اﻳﻦ ﺧﻄﺮدور ﻣﻛﺮد ‪.‬در ّ‬

‫‪٣‬‬ ‫ﻣﺮاﺳﻤ ﻛﻪ رﻳﺸﻪ در اﺳﻄﻮرهﻫﺎی ﻛﻬﻦ اﻳﺮا‪ E‬دارد وﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻟﻪ ﺑﺎروری و آب )آﻧﺎﻫﻴﺘﺎ(‬ ‫اﺳﺖ او را ﺷﺴﺘﺸﻮ ﻣدادﻧﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫روز ﺷﺸﻢ روز ﻧﺎمﮔﺬاری ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺮدان ﺧﺎﻧﻮاده وﻣﻼی ﻣﻞ دور ﻫﻢ ﺟﻊ ﻣﺷﺪﻧﺪ ﺗﺎ ﻧﺎﻣ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺮای ﻧﻮزاد اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻣﻼ ﺑﻪ ﻣﻼﻗﺎت ﻣﺎدر وﻧﻮزاد ﻣرﻓﺖ ‪.‬ﻗﺒﻞ از ورود ﻣﻼ‬ ‫ً‬ ‫ّ‬ ‫اﺗﺎق را ﻣﺮﺗﺐ وﻫﻤﻪ وﺳﺎﻳﻞ زﻧﺎﻧﻪ را ﺟﻊ ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﺎدر ﻧﻮزاد ﺧﻮد راﻛﻣﻼ ﻣﭘﻮﺷﺎﻧﻴﺪ ﻛﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﺎﻣﺮم او را ﻧﺒﻴﻨﺪ‪ .‬ﻣﻼ وارد اﺗﺎق ﻣﺷﺪ ودر ﺟﺎی ﻣﻌﻴ ﺷﺪه ﻣﻧﺸﺴﺖ‪ ،‬ﻧﻮزاد را ﺑﻐﻞ‬ ‫ﻣﻛﺮد وﺑﻪ ﺧﻮاﻧﺪن ادﻋﻴﻪ ﻣﺼﻮص ﻣﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬ﺳ‪E‬ﺲ ﻧﺎم اﻧﺘﺨﺎﺑ را ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺎر ﺗﻜﺮار‬ ‫ﻣﻛﺮد‪ .‬آﻧﺎه اﺗﺎق را ﺗﺮک ﻛﺮده دﺳﺘﻤﺰد ﺧﻮد را درﻳﺎﻓﺖ ﻣﻛﺮد وﻣ رﻓﺖ‪ .‬در ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎی‬ ‫ﺑ ﺑﻀﺎﻋﺖ ﻛﻪ اﺳﺘﻄﺎﻋﺖ ﻣﺎﻟ ﺑﺮای ﭘﺮداﺧﺖ اﻳﻦ ﭘﻮل را ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ ﭘﺪرﺑﺰرگِ ﻧﻮزاد اﻳﻦ‬ ‫ﻣﺮاﺳﻢ را اﻧﺎم ﻣداد‪ .‬اﺳﺎﻣ ﻛﻪ در ﺷﻬﺮﻫﺎ ﺑﺮای ﻧﻮزاد اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻛﺮدﻧﺪ اﻏﻠﺐ اﺳﺎﻣ اﺋّﻤﻪ‬ ‫ّ‬ ‫أﻃﻬﺎر واﻣﺎﻣﺎن ﺑﻮد ‪.‬اﻣﺎ در روﺳﺘﺎﻫﺎ وﺑﺼﻮص در ﺑﻴ ﻃﻮاﻳﻒ ﻣﺘﻠﻒ ﻫﻨﻮز اﻧﺘﺨﺎب اﺳﺎﻣ‬ ‫ّ‬ ‫ﻗﺪﻳﻤ اﻳﺮا‪ E‬راﻳﺞ ﺑﻮد‪¶ .‬ﺲ از اﺗﻤﺎم ﻣﺮاﺳﻢ رﺳﻤ ورﻓﺘ ﻣﻼ ﺷﺎدی وﭘﺎﻳﻜﻮ½ زﻧﺎن ﺷوع‬ ‫ﻣﺷﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﺑﺎ آواز‪ ،‬رﻗﺺ‪ ،‬ﺑﺎزی وﺳﮔﺮﻣﻫﺎی دﻳﮕﺮﺳﻌ ﻣﻛﺮدﻧﺪ ﻣﺎدر ﻧﻮزاد را ﺑﻴﺪار‬ ‫ﻧﺎه دارﻧﺪ؛ زﻳﺮا ﻋﻘﻴﺪه داﺷﺘﻨﺪ ﺎه ارواح ﺧﺒﻴﺜﻪ ﻣﺎدر ﺧﻮاﺑﻴﺪه را ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﻪ دﻧﻴﺎی دﻳﮕﺮ‬ ‫ﻣﺑﺮﻧﺪ‪.‬‬ ‫در آن دوره اﻣﻜن ﺗﺼﻴﻞ ﺑﺮای دﺧﺘان وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬ﺗﻌﺪاد ﻛﻤ از دﺧﺘان ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎی‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺮﻓﻪ اﻳﻦ ﺷﺎﻧﺲ را داﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ درﺧﺎﻧﻪ وﺑﻪ ﻛﻤﮏ ﻣﺎدرﺑﺰرگ‪ ،‬ﻋّﻤﻪ ﻳﺎ ﺧﺎ" ﭘﻴ ﺧﻮاﻧﺪن‬ ‫ُ‬ ‫وﻧﻮﺷﺘ را ﺑﻴﺎﻣﻮزﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮ‪ p‬ﻫﻢ ﺗﺎ ﺳﻦ ﻫﺸﺖ ﻳﺎ ﻧﻪ ﺳﺎﻟﻰ ﺑﻪ ﻣﻜﺘﺐ ﻣرﻓﺘﻨﺪ ودر آﻧﺎ‬ ‫ﺧﻮاﻧﺪن‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘ وﻗﺮآن را در ﺳﻄﺢ اﺑﺘﺪا‪ Ì‬ﻣآﻣﻮﺧﺘﻨﺪ‪ .‬دﺧﺘان اﻧﮕﺸﺖﺷﻤﺎری ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ‬ ‫ﻫﻢ از ﻗﺮﻳﻪ ذا‪ ä‬ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻢ ﺣﺎﻳﺖ ﺧﺎﻧﻮاده را داﺷﺘﻨﺪ وﻣﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺗﺼﻴﻼت‬ ‫ّ‬ ‫ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻃﻮر ﺟﺪی اداﻣﻪ دﻫﻨﺪ‪ .‬ﻗﻬﺮﻣﺎن اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ‪ ،‬ﻳﻜﻰ از آﻧﻬﺎ‬ ‫‪٨‬‬ ‫اﺳﺖ ‪.‬‬ ‫در ﺧﺎﻧﻮاد‪ ،‬آﻧﻬﺎ ¶ﺴ ودﺧﺘﻫﺮ دو اﻣﻜن ﺗﺼﻴﻞ داﺷﺘﻨﺪ وﺑﺮﺧﻼف رﺳﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮاِن آن‬ ‫ّ‬ ‫زﻣﺎن ﻛﻪ ﺗﺼﻴﻞ دﺧﺘان ﻣﺪود ﺑﻪ ﺗﺼﻴﻞ ﻣﻘﺪﻣﺎت ﺑﻮد‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه ﺗﺼﻴﻞ را ﺗﺎ ﺳﻄﻮح ﺑﺎﻻ‬

‫‪٤‬‬ ‫ّ‬ ‫اداﻣﻪ داد؛ اﻣﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﻘﻴﻪ ﺷﺎﮔﺮدان ﺑﻪ ﻛﺴﺐ ﻋﻠﻮم ﻗﺮآ‪ E‬وﻓﻠﺴﻔﻪ وﻓﺮاﮔﻴی ﻋﻘﺎﻳﺪ‬ ‫ﻣﺘﺪاّول ﻣﺘﻬﺪﻳﻦ وﻣﺪرﺳﻴ اﻛﺘﻔﺎ ﻧﻜﺮد‪ .‬ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻓﻜﺮی ورو‪ p‬او ﺑﻴﺶ ازاﻳﻦ ﺑﻮد‪ .‬از‬ ‫اﻳﻦ رو ¶ﺲ از ﺑﻠﻮغ وﺑﺼﻮص در ﺑﺰرﮔﺴﺎﻟ‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺎ‪Ì‬ﻫﺎی ﻓﻜﺮی وداﻧﺶ وﺳﻴﻌﺶ او را ﺑﻪ‬ ‫ﻋﻤﻴﻖﺗﺮﻳﻦ زواﻳﺎی روح اﻧﺴﺎن وﻋﺮﻓﺎن ﺣّﻖ ﻛﺸﺎﻧﻴﺪ‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﻪ ﻣﺴﻴی رﻓﺖ ﻛﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺎﻟﻒ دﻳﺪﺎه ﻓﻘﻬﺎ وﻣﺘﻬﺪﻳﻦ زﻣﺎﻧﻪ ودر ﺗﻀﺎد وﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻫﻤﻪ ﺑﺰرﺎن ﺧﺎﻧﻮاده‪،‬‬ ‫دﻳﻦ وﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻮد‪.‬‬ ‫ﻣﺮدان ﺧﺎﻧﻮادۀ ﻃﺎﻫﺮه از ﻣﺘﻬﺪﻳﻦ وﻋﻠﻤﺎی ﻃﺮاز اول ﻣﻜﺘﺐ اﺻﻮ‪ G‬ﺷﻴﻌﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ در ﻛر‬ ‫ﻗﻀﺎوت ودادر‪ n‬ﻣﺸﻬﻮر واز ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ‪ ،‬ﻣﻘﺎم وﻧﻔﻮذ اﺟﺘﻤﺎﻋ ﺑﺎﻻ‪ Ì‬ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﻣﺘﻬﺪﻳﻦ اﻛﺜ اوﻗﺎت ﺧﻮد را ﺻف ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻣﺬﻫ‪ k‬وﻓﻘﻪ وﻧﻮﺷﺘ رﺳﺎﻻ‪ ä‬در دﻓﺎع وﺗﻔﺴﻴ‬ ‫ّ‬ ‫ُ‬ ‫اﺻﻮل ﻓﻘﻬ ﻣﻛﺮدﻧﺪ واز ﭘﻮﻟﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ ﺑﺎﺑﺖ ﺧﺲ وز‪I‬ت وﺣﻞ ﺷﻜﻳﺎت ﺑﻴ اﻓﺮاد ﻣﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‬ ‫ﺑﻪ ﺛﺮوت ﻣرﺳﻴﺪﻧﺪ‪ .‬ﺛﺮوت واﺟﺎزۀ اﺟﺘﻬﺎد آﻧﺎن را ﺑﻪ اﻓﺮاد ﻓّﻌﺎل وﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ در ﺻﺤﻨﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﺖ واﻗﺘﺼﺎِد ﻣﻠﻪ‪ ،‬ﺷﻬﺮ و‪t‬ﺸﻮر ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻛﺮد‪ .‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺮادران ﺑﺮﻟ‪ ،E‬ﻣﻼ ﺗﻘ‪ ،‬ﻣﻼﻟ‬ ‫ّ‬ ‫وﭘﺪر ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬ﻣﻼﺻﺎﻟﺢ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫اﻛﺜ روﺣﺎﻧﻴﻮن وﻣﺘﻬﺪﻳﻦ دروس ﻓﻘﻬ را در ﺷﻬﺮﻫﺎی ﻣﻘﺪس ﻋﺮاق ﻛﻪ ﻣﺪﻓﻦ اﻣﺎﻣﺎن ﺑﻮد‬ ‫ﺗﺼﻴﻞ ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﻗﺮآن‪ ،‬زﺑﺎن وادﺑﻴﺎت ﻋﺮ½‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬ﻗﺎﻧﻮن وﺗﻘﺴﻴ اﺣﺎدﻳﺚ را‬ ‫ﻣآﻣﻮﺧﺘﻨﺪ‪ .‬اﺗﻤﺎم ﻫﺮ ﻳﮏ از اﻳﻦ رﺷﺘﻪﻫﺎ واﺟﺎزۀ ﺗﺪرﻳﺲ ﺳﺎﻟﺎ ﻃﻮل ﻣﻛﺸﻴﺪ وﺑﺎﻳﺪ رﺳﺎ"‬ ‫ﻣﻨﺎﺳ‪ k‬ﻫﻢ ﻣﻧﻮﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺮادران ﺑﺮﻟ‪ E‬ﻧﻴ ﺑﺎ ﺗﺼﻴﻞ در ﺷﻬﺮﻫﺎی ﻣﻘﺪس ﻗﻢ‪ ،‬ﻛﺮﺑﻼ واﺻﻔﻬﺎن ﻣﺮاﺣﻞ ﺗّﺮ‪ Ê‬ﺟﺎﻣﻌﻪ‬ ‫ّ‬ ‫را ّ‬ ‫‪ D‬ﻛﺮدﻧﺪ وﺑﻪ ﻣﻘﺎم اﺟﺘﻬﺎد رﺳﻴﺪﻧﺪ‪ ٩‬و¶ﺲ از ﺗﺼﻴﻞ در ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ‪ ،‬از ﺷﻬﺮﻫﺎی ﻣﻬﻢ‬ ‫ﺗﺎرﺗ در ﺷﻤﺎل اﻳﺮان‪ ،‬ﺳﺎﻛﻦ ﺷﺪﻧﺪ وﺑﻪ ﺑﺚ وﮔﻔﺘﮕﻮﻫﺎی ﺟﺎری دﻳﻨ وﻓﻠﺴﻔ و‬ ‫ﻣﻜﺗﺐ ﻣﺘﻠﻒ اﺳﻼﻣ ﻣﺸﻐﻮل ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﻜﺗﺐ ﻓﻜﺮی ﻓﻠﺴﻔ وﺷﻋ وﻋﺮﻓﺎ‪ E‬ﻣﺘﻠﻒ‪،‬‬ ‫‪ D‬ﻗﺮون ﺷﻜ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬از ﻳﮏ ﻃﺮف ﺳﺒﺐ ﻏﻨﺎی ﻓﺮﻫﻨﮓ وﺗﻤﺪن اﺳﻼﻣ واز‬ ‫ﻛﻪ در ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﺳﺒﺐ ﺗﻔﺮﻗﻪ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﻣﺮوزه ﻣﺑﻴﻨﻴﻢ دﻳﺎﻧﺖ ﻣﻘﺪس‬ ‫اﺳﻼم ﺑﻪ ﻓﺮﻗﻪﻫﺎی ﻣﺘﻠﻒ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪٥‬‬ ‫دﻳﺎﻧﺖ اﺳﻼم‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺎ زﻧﺪﻰ ﺣﻀت ﻣّﻤﺪ وﻧﺰول ﻛﺘﺎب ﻗﺮآن آﻟز ﺷﺪه ﺑﻮد‪¶ ،‬ﺲ از رﺣﻠﺖ‬ ‫آن ﺣﻀت ﺑﻪ دو دﺳﺘﻪ اﺻﻠ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﺪ‪ .‬ﻳﮏ دﺳﺘﻪ ﺳّﻨﻫﺎ ﻛﻪ اﻛﺜﻳﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺟﻬﺎن‬ ‫را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣدﻫﻨﺪ وﺧﻼﻓﺖ ﺧﻠﻔﺎی دوران ﺻﺪر اﺳﻼم را ﻗﺒﻮل دارﻧﺪ وﺑﺮای آﻧﻬﺎ ﺧﻠﻴﻔﻪ‬ ‫ﻫﻢ رﻫﺒ ﻣﺬﻫ‪ k‬وﻫﻢ رﻫﺒ ﺳﻴﺎ‪ n‬اﺳﺖ ‪.‬دﺳﺘﻪ دﻳﮕﺮ اﻗﻠﻴﺖ ﺷﻴﻌﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴو دوازده‬ ‫اﻣﺎم‪ ،‬ﺟﺎﻧﺸﻴ وﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﺣﻀت ﻣّﻤﺪ وﺨﻟ ِﻢ ﺑﻪ ِﻋﻠﻢ اﻟﻬ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ١٠.‬اﻫﻞ ﺷﻴﻌﻪ ﺣﻀت‬ ‫ّ‬ ‫ﻟ‪ ،‬داﻣﺎد ﺣﻀت ﻣّﻤﺪ‪ ،‬را اّوﻟﻴ اﻣﺎم ﻣداﻧﻨﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﻫﻤﭽﻨﻴ ﺑﺮای ﺳّﻮﻣﻴ اﻣﺎم‪ ،‬اﻣﺎم‬ ‫ﺣﺴﻴ‪ ،‬اﺣﺘام ﺧﺎ‪ n‬ﻗﺎﺋﻞ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻳﺴﺘﺎدﻰ اﻣﺎم ﺣﺴﻴ وﻫﻔﺘﺎد ودو ﺗﻦ از ﻳﺎراﻧﺶ در‬ ‫ﺑﺮاﺑﺮ ﻇﻠﻢ وزور در ﺻﺤﺮای ﻛﺮﺑﻼ وﺷﻬﺎدت آﻧﺎن ﺑﻪ دﺳﺖ ﺣﺎﻛِﻢ ﻇﺎﻟﻢ را ﺷﻴﻌﻴﺎن‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫واﻗﻌﻪای ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ ﻣﺷﻤﺮﻧﺪ وآن را ﻧﻤﺎدی از ﺟﺎﻧﺒﺪاری از ﺣّﻖ وﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣداﻧﻨﺪ؛ ﺑﻪ‬ ‫ً‬ ‫ﻫﻤﻴ ﺳﺒﺐ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻋﻠﻴﻪ ﭼﻨﻴ ﺣﺎﻛﻤ در اذﻫﺎن ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻛﻣﻼ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ و‬ ‫ﺑﺪان ﺳﺒﺐ ﻛﻪ ﺷﻴﻌﻴﺎن در ﺳزﻣﻴﻫﺎی اﺳﻼﻣ در اﻗﻠﻴﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ "ﻣﻘﺎوﻣﺖ آﺎﻫﺎﻧﻪ"‬ ‫ﺑﺴﻴﺎر ﺗﻘﻮﻳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪۀ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﺳﻠﺴﻠﻪ اﻣﺎﻣﺎن ﺑﻪ اﻣﺎم دوازدﻫﻢ ﺧﺘﻢ ﻣﺷﻮد؛ اﻣﺎﻣ ﻛﻪ در ﻗﺮن ﻧﻬﻢ‬ ‫ﻣﻴﻼدی از اﻧﻈﺎر ﻟﻳﺐ ﺷﺪه وﻫﻨﻮز در ﻣﻜ‪ E‬ﻧﺎﺷﻨﺎس ﺑﻪ ﺳ ﻣﺑﺮد‪ .‬ﺑﺮ اﺳﺎس اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه‪،‬‬ ‫اﻣﺎم دوازدﻫﻢ از آن ﻣﻜن ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺑﻪ ﻛﻤﮏ واﺳﻄﻪﻫﺎ‪ ،Ì‬ﻛﻪ در اﺻﻄﻼح دﻳﻨ "ﺑﺎب" ﻳﺎ‬ ‫"ﻧﺎﻳﺐ اﻣﺎم" ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﺷﻮﻧﺪ ﺑﻪ ﻫﺪاﻳﺖ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻣﺸﻐﻮل ﺑﻮده اﺳﺖ وﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ اﻳﻦ واﺳﻄﻪﻫﺎ‬ ‫ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻳﻜﻰ ﺑﻌﺪ از دﻳﮕﺮی ﺑﻪ ﻧﻴﺎﺑﺖ از ﻃﺮف اﻣﺎم دوازدﻫﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﻫﺪاﻳﺖ‬ ‫ﻣﻛﺮدﻧﺪ ودر اﺻﻄﻼح دﻳﻨ ﺑﻪ "اﺑﻮاب ارﺑﻌﻪ" ﻧﻴ ﻣﻌﺮوﻓﻨﺪ‪¶ .‬ﺲ از اﻳﻦ ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ‪ ،‬ﺷﻴﻌﻴﺎن‬ ‫‪١١‬‬ ‫ﺟﻬﺎن ﻫﻤﻮاره در اﻧﺘﻈﺎر ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺧﻮد اﻣﺎم ﻟﺋﺐ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬ ‫در دورۀ ﺻﻔﻮﻳﻪ )‪ (١۵٠١ – ١٧٢٢‬ﺷﻴﻌﻪ ﻣﺬﻫﺐ رﺳﻤ اﻳﺮان ﺷﺪ وﺑﺴﻴﺎری از ﻣﻜﺗﺐ ﻓﻠﺴﻔ‬ ‫وﻋﺮﻓﺎ‪ E‬ﻛﻪ در ﻗﺮنﻫﺎی ﺑﻌﺪ از آﺧﺮﻳﻦ "ﺑﺎب" از اﺑﻮاب ارﺑﻌﻪ در دﻳﺎﻧﺖ اﺳﻼم ﺷﻜ ﮔﺮﻓﺘﻪ‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺖ ﺣﺎﻳﺖ اﻳﻦ ﺣﻜﻮﻣﺖ رﺷﺪ ﻛﺮده وﺷﻜﻮﻓﺎ ﺷﺪﻧﺪ وﺑﻪ ﻏﻨﺎی ﺗﻤﺪن وﻓﺮﻫﻨﮓ اﻳﺮان‬ ‫ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻤﮏ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﺘﺄّﺳﻔﺎﻧﻪ در اواﺧﺮ ﻗﺮن ﻫﻴﺠﺪﻫﻢ ¶ﺲ از روی ﻛر آﻣﺪن ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن‬ ‫ﻧﺎﻻﻳﻖ و½ﻛﻔﺎﻳﺖ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻗﺎﺟﺎر زﻣﻴﻨﻪ ﻧﻔﻮذ ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎی اﺳﺘﻌﻤﺎری ﻛﺸﻮرﻫﺎی اﻧﻠﻴﺲ‪،‬‬

‫‪٦‬‬ ‫ّ‬ ‫روﺳﻴﻪ وﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻓﺮآﻫﻢ ﺷﺪ وآﻧﻬﺎ ﻧﻴ ﻫﻴﭻ ﻓﺮﺻ‪ k‬را ﺑﺮای ﺗﺎوز وﺗﻌﺪی ﺑﻪ اﻳﺮان از دﺳﺖ‬ ‫‪١٢‬‬ ‫ﻧﺪادﻧﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫در دوران ﻗﺎﺟﺎر‪ ،‬اﻳﺮان ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛ در ﻣﺴﻴ ﺳﻘﻮط اﻓﺘﺎد‪ .‬ﻓﻘﺪان اﻓﺮاد ﻻﻳﻖ وﺗﻮاﻧﺎ در ادارۀ‬ ‫ّ‬ ‫اﻣﻮر‪ ،‬ﻓﻘﺪان راﻫﻬﺎ وﺟﺎدهﻫﺎی ﻣﻨﺎﺳﺐ ووﺳﺎﻳﻞ ﻧﻘﻠﻴﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺪان ﺳﻴﺴﺘﻢ آﺑﻴﺎری و‪t‬ﺸﺎورزی‪،‬‬ ‫ارا‪ n‬ﺧﺸﮏ و½ﺣﺎﺻﻞ ﺑﻪ د•ﻞ ﺣﻀﻮر ﻗﺒﺎﺋﻞ وﻃﻮاﺋﻒ ﻠﻪدار‪ ،‬واز ﻫﻤﻪ ﻣﻬﻤﺘ ﻋﻠﻤﺎ و‬ ‫روﺣﺎﻧﻴﻮن ﺧﺮاﻓ و ﻓﺎﺳﺪ‪ ،‬ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﻠﻮکاﻟﻄﻮاﻳﻔ و ﻧﺎﺗﻮا‪ E‬و ﻓﺴﺎد دﺳﺘﺎه دوﻟ‪ k‬ﻋﻠﻞ‬ ‫اﺻﻠ ﺳﻘﻮط ﻛﺸﻮر ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ در دﻫﻪﻫﺎی اّول ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ دوﻟﺖ ﻣﺮ‪t‬ﺰی و اﻗﺘﺼﺎد‬ ‫ﻛﺸﻮر ﺛﺒﺎت و ﻗّﻮت ﻳﺎﻓﺖ و در ﺷﻬﺮﻫﺎی ﻣﺘﻠﻒ اﻳﺮان ﺻﻨﻌﺖﮔﺮان ﻣﺎﻫﺮ ﺑﻪ ﺗﻮ•ﺪ ﻛﻻﻫﺎ‪Ì‬‬ ‫ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ ﻛﻪ در ﺧﺎرج از ﻛﺸﻮر ﺧﺮﻳﺪار زﻳﺎدی داﺷﺖ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺗﻮ•ﺪ اﻳﻦ ﻛﻻﻫﺎ ﺳﺒﺐ‬ ‫رﺷﺪ رواﺑﻂ ﺗﺎرﺗ ﺑﻴ اﻳﺮان و ﻛﺸﻮرﻫﺎی روﺳﻴﻪ و ﻋﺜﻤﺎ‪ E‬از ﺷﻤﺎل‪ ،‬اﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎن از ﺷق‪،‬‬ ‫ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن از ﺟﻨﻮب ﻣﺷﺪ و اﮔﺮﭼﻪ اﻳﻦ ﺗﺎرت و ﺳﺎﺧﺘﺎر زﻳﺮﺑﻨﺎ‪ Ì‬آن در ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ‬ ‫ً‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻪ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎد اﻳﺮان ﻛﻤﮏ ﻣﻛﺮد‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺪاﺧﻠﻪ ﺑﻴﺶ از ﺣﺪ ﻛﺸﻮرﻫﺎی ﺧﺎرﺟ ﻣﺼﻮﺻﺎ‬ ‫ّ‬ ‫اﻧﻠﺴﺘﺎن‪ ،‬ﻛﻪ ﻫﻤﻮاره ﻣﺧﻮاﺳﺖ از اﻳﺮان ﺑﻪ ﻫﻨﺪ راه ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﻣﻨﺎﻓﻊ ﻣﻠ اﻳﺮان را ﺗﺖ ﺗﺄﺛﻴ‬ ‫ﻗﺮار داد؛ ﺑﻪ ﻃﻮری ﻛﻪ ﺑﺎ وﺟﻮد ﭘﻴﺸﻓﺖﻫﺎی ﻧﺴ‪ k‬اواﻳﻞ ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ‪ ،‬اواﺳﻂ اﻳﻦ ﻗﺮن‬ ‫‪١٣‬‬ ‫اﻳﺮان ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻛﺸﻮری ﻋﻘﺐﻣﺎﻧﺪه و ﺿﻌﻴﻒ ﺑﻮد‪.‬‬ ‫ﻧﺒد داﺋﻤ ﻗﺪرت ﺑﻴ ﺣﻜﻮﻣﺖ وروﺣﺎﻧﻴﻮن ﺨﻣﻞ دﻳﮕﺮ ﻋﺪم ﭘﻴﺸﻓﺖ ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﺑﻮد‪.‬‬ ‫زﻳﺮا ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن ﻗﺎﺟﺎر ﺑﺮای ﻗﺎﻧﻮﻧ ﺷﺪن ﺳﻠﻄﻨﺖ ﺧﻮد اﺧﺘﻴﺎرات ﺑﺴﻴﺎری ﺑﻪ روﺣﺎﻧﻴﻮن‬ ‫ّ‬ ‫ﻣدادﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺧﺘﻴﺎرات ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺞ ﺳﺒﺐ ﻣﺪاﺧﻠﻪ ﺑﻴﺶ از ﺣﺪ روﺣﺎﻧﻴﻮن در ﺑﺴﻴﺎری از‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫اﻣﻮر ﺟﺎﻣﻌﻪ وﺗﺴﻠﻂ ﺑﻴﺶ از ﺣﺪ آﻧﺎن ﺑﺮ ﻣﺮدم ﺷﺪ‪ .‬ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ روﺣﺎﻧﻴﻮن واﺳﻄﻪ ﺑﻴ ﻣﺮدم‬ ‫و ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬اﻛﺜﻳﺖ ﻣﺮدم ﺑﺳﻮاد ﺑﻮدﻧﺪ وﺗﻨﻬﺎ ﻣﻨﺒﻊ آﺎﻫ واﻃﻼﺨت آﻧﻬﺎ ﻋﻠﻤﺎ‬ ‫ّ‬ ‫ً‬ ‫وروﺣﺎﻧﻴﻮن ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﻫﻤﻪ اﻣﻮر زﻧﺪﻰ اﻳﻦ ﻣﺮدم ﺑﺳﻮاد در دﺳﺖ روﺣﺎﻧﻴﻮن ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻌﻠﻢ‬ ‫ﻓﺮزﻧﺪان آﻧﻬﺎ ﺑﻮدﻧﺪ؛ ﺑﻪ ﻫﻨﺎم اﺧﺘﻼﻓﺎِت ﺣﻘﻮ‪ Ê‬ﻗﻀﺎوت ﻣﻛﺮدﻧﺪ؛ ﺻﺪور ﻣّﻮزﻫﺎی‬ ‫ﻣﺘﻠﻒ ﺗﻮ>‪ ،‬ازدواج‪ ،‬ﻃﻼق‪ ،‬ﺗﺪﻓﻴ وﻗﺮاردادﻫﺎی ﻣﺘﻠﻒ ﺧﺮﻳﺪ وﻓﺮوش اﻣﻼک وﻏﻴه در‬ ‫دﺳﺖ آﻧﺎن ﺑﻮد وﺑﺮای ﻫﺮ ﻳﮏ ازاﻳﻦ اﻣﻮر دﺳﺘﻤﺰدی ﻣﻄﺎﻛﻪ ﻣﻛﺮدﻧﺪ واز اﻳﻦ راه ﺛﺮوت‬

‫‪٧‬‬ ‫ﻣاﻧﺪوﺧﺘﻨﺪ وﻗﺪرت ﻣﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌ‪ A‬از اﻳﻦ ﻋﻠﻤﺎء وروﺣﺎﻧﻴﻮن ﺑﻪ دﻻﻳﻞ ﻣﺘﻠﻔ از اﻳﻦ‬ ‫ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ وﻣﻘﺎم ﺧﻮد ﺳﻮء اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮده وﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ وﻣﻨﺎﻓﻊ ﺷﺨ‪ $‬وﮔﺮوﻫ آﺗﺶ‬ ‫ﺧﺸﻢ ودﺷﻤﻨ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻗﻠﻴﺖﻫﺎی دﻳﻨ‪ ،‬ﺧﺎرﺟﻫﺎ وﭘﻴوان ﻣﻜﺗﺐ ﻓﻠﺴﻔ و ﻋﺮﻓﺎ‪ E‬را‬ ‫‪١٤‬‬ ‫در دل ﻣﺮدم ﻋﻮام ﺑﺮ ﻣاﻓﺮوﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬ ‫دو ﻣﻜﺘﺐ ﻣﺬﻫ‪ k‬ﻣﻬﻢ اﻳﺮان درﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ “ﻣﻜﺘﺐ اﺻﻮ‪ "G‬و "ﻣﻜﺘﺐ اﺧﺒﺎری" ﺑﻮد‪.‬‬ ‫ﺑﺮادران ﺑﺮﻟ‪ E‬ﺑﻌﺪ از ﺗﺼﻴﻞ در ﻣﺪارس ﻣﺬﻫ‪ k‬ﺑﺎ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﻣﻜﺘﺐ اﺻﻮ‪ G‬ﺑﻪ ﻗﺰوﻳﻦ‬ ‫ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ‪ .‬در ﻫﻤﺎن زﻣﺎن ﻣﻜﺘﺐ ﺟﺪﻳﺪی ﺑﻪ ﻧﺎم "ﺷﻴﺨﻴﻪ" ﺑﺎ ﺑﺮداﺷ‪ k‬ﻋﺮﻓﺎ‪ E‬از ﻣﺬﻫﺐ‬ ‫ﺷﻴﻌﻪ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪ ﻛﻪ در ﺑﺴﻴﺎری از ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮ داﺷﺖ‪.‬‬ ‫ﭘﺎﻳﻪ واﺳﺎس ﻣﻜﺘﺐ ﺷﻴﺨﻴﻪ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺷﻴﺦ اﺣﺪ اﺣﺴﺎ‪ Ì‬اﺳﺖ‪ .‬ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻣﺴﻠﻤﺎ‪ E‬ﻛﻪ‬ ‫زادﺎﻫﺶ ﺑﺮﻳﻦ ﺑﻮد‪ .‬او در ﻛسﻫﺎی درس ﺧﻮد ﺗﻔﺴﻴ ﺟﺪﻳﺪی از ﺑﻌ‪ A‬آﻳﺎت ﻗﺮآ‪E‬‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻴﺎن ﻣﻛﺮد ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﻜﺗﺐ راﻳﺞ وﻣﺮﺳﻮم زﻣﺎن ﺗﻔﺎوتﻫﺎ‪ Ì‬داﺷﺖ‪ ١٥.‬او ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮد زﻣﺎن ﺗﻘﻖ‬ ‫وﻋﻮد اﻟﻬ ﻓﺮا رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﻔﺴﻴ ﺳﺒﺐ ﺷﻮر وﻫﻴﺠﺎن ﺑﺴﻴﺎری در ﻣﻴﺎن ﺷﺎﮔﺮدان او‬ ‫وﭘﻴﺪاﻳﺶ ﻧﻬﻀﺖ ﺟﺪﻳﺪی ﺑﻪ ﻧﺎم "ﺷﻴﺨﻴﻪ" ﺷﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﻴﺦ اﺣﺪ در ﭼﻨﺪ ﺷﻬﺮ ﻣﻘﺪس ﻋﺮاق ﻣﻮاﺿﻊ دﻳﻨ را ﺗﺼﻴﻞ ﻛﺮده وﺑﻪ درﺟﻪ اﺟﺘﻬﺎد رﺳﻴﺪه‬ ‫ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ ﺗﺼﻴﻼت‪ ،‬ﻛﻪ ﻋﻠﻤﺎء ﺨﻟﻴﺗﺒﻪ آن زﻣﺎن در ﻰ ﻛﺴﺐ آن ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺷﻴﺦ‬ ‫اﺣﺪ ﻋﻼﻗﻪ زﻳﺎدی ﺑﻪ ﻧﻮم‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﭘﺰﺷﻜ‪ ،‬رﻳﺎﺿﻴﺎت و ﻓّﻦ ﻣﻮﺳﻴﻘ داﺷﺖ‪ ١٦.‬او از ﺷاﻳﻂ‬ ‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺧﺸﻨﻮد ﻧﺒﻮد و ﺑﻴﺸﺘ اوﻗﺎت ﺧﻮد را ﺑﻪ ُﻣﺮاﻗﺒﻪ و دﺨ و ﻣﻨﺎﺟﺎت‬ ‫ﻣﮔﺬراﻧﻴﺪ‪ .‬ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺎر رؤﻳﺎﻫﺎ‪ Ì‬از ﺣﻀت ﻣّﻤﺪ واﺋّﻤﻪ اﻃﻬﺎر دﻳﺪه ﺑﻮد‪ .‬در ﻳﻜﻰ از آﻧﻬﺎ‬ ‫دﻳﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ از دﻫﺎن آﻧﺎن آب ﻣﻧﻮﺷﺪ‪ .‬ﺑﺮ اﺳﺎس ﺗﻔﺴﻴ اﻳﻦ رؤﻳﺎﻫﺎ‪ ،‬ارﺗﺒﺎ‪ D‬ﻗﻮی ﺑﻴ ﺧﻮد‬ ‫وﺣﻀت ﻣّﻤﺪ واﺋّﻤﻪ اﻃﻬﺎر اﺣﺴﺎس ﻛﺮد و ﻣﻨﺸﺄ داﻧﺶ ﺧﻮد را از آﻧﻬﺎ ﻣداﻧﺴﺖ‪ ١٧.‬ﺷﻴﺦ‬ ‫اﺣﺪ ﺑﺴﻴﺎر ﺳﻔﺮ ﻣﻛﺮد‪ ،‬درس ﻣداد‪ ،‬ﻣﻧﻮﺷﺖ و ﺷﺎﮔﺮدان ﺑﺴﻴﺎری ﮔﺮد او ﺟﻊ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺮﺟﻊ اﻃﻼﺨت او ﻗﺮآن واﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺘﻘﻨﻪ‪ ،‬ﺳﻨﺖ وروش اﻣﺎﻣﺎن و ﻣﻨﺒﻊ ﻗﺪرت و اﻗﺘﺪار او‬ ‫اﻧﺎم دادن ﻓﺮاﺋﺾ اﺳﻼﻣ و ﻋﻘﻞ و ﻣﻨﻄﻖ ﺷﺨ‪ $‬او ﺑﻮد‪ ١٨.‬ﺷﻴﺦ اﺣﺪ ﺣﺪود ﺻﺪ و ‪ n‬و‬ ‫دو ﻛﺘﺎب ﻧﻮﺷﺖ ﻛﻪ ﻣﻮﺿﻮع آﻧﻬﺎ ﺗﻔﺴﻴ آﻳﺎت و اﺣﺎدﻳﺚ و ﺟﻮاب ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺬﻫ‪ k‬اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪٨‬‬ ‫از ﺟﻠﻪ ﺧﺪﻣﺎت ﺷﻴﺦ اﺣﺪ‪ ،‬اﻳﺎد ﺗﻔﺎﻫﻢ ودوﺳ‪ k‬ﺑﻴ دو ﻣﻜﺘﺐ اﺻﻮ‪ G‬وِاﺧﺒﺎری اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﺑﺮای درک اﺻﻮل ووﺿﻊ ﻗﻮاﻧﻴ ﻣﻜﺘﺐ ِاﺧﺒﺎری ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻗﺮآن‪ ،‬ﺗﻔﺎﺳﻴ اﻣﺎﻣﺎن واﺣﺎدﻳﺚ‬ ‫ﻣﻌﺘﺒ ﺗﻜﻴﻪ ﻣﻛﺮد‪ .‬اﻣﺎ ﻣﻜﺘﺐ اﺻﻮ‪ G‬ﻓﺘﻮای ﻣﺘﻬﺪﻳﻦ را ﻧﻴ در درک واﺟﺮای ﻗﻮاﻧﻴ‬ ‫اﺳﻼﻣ ﻣﻌﺘﺒ ﻣﺷﻤﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺗﻌﻴﻴ رﻫﺒی وﻫﺪاﻳﺖ ﻣﻨﺎﺳﺐ در زﻣﺎن ﻏﻴﺒﺖ اﻣﺎم زﻣﺎن از‬ ‫ﺟﻠﻪ ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﻣﻮارد اﺧﺘﻼف اﻳﻦ دو ﻣﻜﺘﺐ اﺻﻠ ﻣﺬﻫﺐ ﺷﻴﻌﻪ ﺑﻮد‪ .‬اﻛﺜﻳﺖ ﻋﻠﻤﺎ‬ ‫ّ‬ ‫وﻣﺘﻬﺪﻳﻦ ﭘﻴو ﻣﻜﺘﺐ اﺻﻮ‪ G‬در اﻳﺮان وﺷﻬﺮﻫﺎی ﻣﻘﺪس ﻋﺮاق ﺳﺎﻛﻦ ﺑﻮدﻧﺪ واﻛﺜﻳﺖ‬ ‫ﻋﻠﻤﺎ وﻣﺘﻬﺪﻳﻦ ﭘﻴو ﻣﻜﺘﺐ ِاﺧﺒﺎری ﻋﺮب ﺑﻮدﻧﺪ ودر ﺳزﻣﻴﻫﺎی اﺳﻼﻣ ﻋﺮب زﺑﺎن‬ ‫ﺳﻜﻮﻧﺖ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬ ‫‪١٩‬‬

‫اﻣﺎ ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﺧﺪﻣﺖ ﺷﻴﺦ اﺣﺪ ﺷﻮر وﺷﻮق وﺣﻴﺎت روﺣﺎ‪ E‬وﻋﻘﻼ‪ E‬ﺑﻮد ﻛﻪ او در ﺟﺎﻣﻌﻪ‬ ‫راﻛﺪ وﻣﻼل آور ﺷﻴﻌﻪ زﻣﺎن ﺧﻮد اﻳﺎد ﻛﺮد‪ .‬ﺑﻴﺸﺘ ﻛﺘﺎﺑﻬﺎ ورﺳﺎ"ﻫﺎی ﻣﺬﻫ‪ k‬آن زﻣﺎن‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫درﺑﺎرۀ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺳﺎده وﺨدی ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی ﺷﻴﺦ اﺣﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺘﻮن اﺳﻼﻣ زﻣﺎن‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺻﻔّﻮﻳﻪ ﻏﻨ وﻣﻠﻮ از ﺗﻔﺎﺳﻴ ﺟﺪﻳﺪ وﻣﻀﺎﻣﻴ ﺑﺪﻳﻊ وﺗﻔﻜﺮ ﺑﺮاﻧﮕﻴ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﻮﺟﻪ واﺣﺘام‬ ‫ﺷﺎﮔﺮدان زﻳﺎدی را ﺟﻠﺐ ﻣﻛﺮد وﻣﻮﺟﺐ ﺑﺚ وﮔﻔﺘﮕﻮﻫﺎی ﻣﺘﻔﺎوت ﻣﺷﺪ وﺑﺴﻴﺎر ﻫﺪاﻳﺖ‬ ‫ﻛﻨﻨﺪه ﺑﻮد‪.‬‬ ‫ﺷﻴﺦ اﺣﺪ وﺟﻮد ﺧﺪاوﻧﺪ را ورای ادراک ﻋﻘﻮل وﻓﻮق ﻋﺮﻓﺎن ﻧﻔﻮس ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻛﻨﺪ‪.‬‬ ‫وﺟﻮدی ورای ﺨﻟﻢ اﻣﻜن ﻛﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ آن ﺑﺮای اﻧﺴﺎن ﻛﻪ ﻣﻮﺟﻮدی ﻣﺪود ﺑﻪ ﺣﻴﺎت دﻧﻴﻮی‬ ‫اﺳﺖ اﻣﻜنﭘﺬﻳﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬از ﻧﻈﺮ او اﻧﺴﺎن ﻗﺎدر ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻪ ﺟﻮﻫﺮ وذات ﭘﺮوردﺎر ﻰ ﺑﺒد‪ .‬زﻳﺮا‬ ‫اﻳﻦ ﭼﻨﻴ اﻋﺘﻘﺎدی ﺑﻪ ﻣﻌﻨ ﺷﺒﺎﻫﺖ وﻳﻜﺴﺎ‪ E‬اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ واﻧﺴﺎن را در ﻳﮏ ﻣﻘﺎم ﻗﺮار‬ ‫ّ‬ ‫ﻣدﻫﺪ واﻳﻦ ﻏﻴﻣﻜﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ‪ø‬ات ﻣﺴﺘﻘﻞ اﺳﺖ؛ در ﺣﺎﻟ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻣﻮﺟﻮدی‬ ‫واﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪¶ .‬ﺲ درک ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮای اﻧﺴﺎن ﻣﺘﻨﻊ وﻣﺎل اﺳﺖ؛ ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ در ﻗﺮآن‬ ‫آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫"ﻻ ﺗﺪر‪t‬ﻪ اﻻﺑﺼﺎر وﻫﻮ ﻳﺪرک اﻻﺑﺼﺎر وﻫﻮاﻟﻠﻄﻴﻒ اﻟﺒﻴ" )ﺳﻮره‬ ‫اﻧﻌﺎم آﻳﻪ ‪(١٠۳‬‬

‫‪٩‬‬ ‫ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪۀ او درک وﻓﻬﻢ ﺻﻔﺎت وﺧﺼﺎﺋﻞ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻨﻬﺎ از ﻃﺮﻳﻖ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ ﻳﺎ ﻣﺼﺎدﻳﻖ آﻧﻬﺎ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫درﺨﻟﻢ ﻣﺎده اﻣﻜنﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﻫﻤﻪ اﻳﻦ ﺻﻔﺎت وﺻﻔﺎ‪ ä‬ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﻣ‬ ‫دﻫﺪ ﻫﻢ ﺑﻪ د•ﻞ ﻣﺪود ﺑﻮدن اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﻧﺎﺳﻮت ﻳﺎ ﺟﻬﺎن ﻣﺪود ﻣﺎدی‪ ،‬ﺑﺮای اﻧﺴﺎن‬ ‫اﻣﻜﻧﭙﺬﻳﺮ ﻧﻴﺴﺖ ‪.‬ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪه او اﻧﺴﺎن ازﻫﻴﭻ ﻃﺮﻳﻘ ﻗﺎدر ﻧﻴﺴﺖ ﻰ ﺑﻪ ذات اﻟﻬ ﺑﺒد‪.‬‬ ‫ﺑﺮ ﺧﻼف ﻋﻘﻴﺪۀ اﻫﻞ ﺗّﺼﻮف‪ ،‬ﺷﻴﺦ اﺣﺪ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮد اﻧﺴﺎن ﻫﺮ ﻗﺪر ﺗﻼش ﻛﻨﺪ ﻗﺎدرﺑﻪ‬ ‫ادراک ذات اﻟﻬ ﻧﻴﺴﺖ زﻳﺮا اﻧﺴﺎن ﻣﻮﺟﻮدی ﻣﺪود وﻣﺘﻨﺎﻫ اﺳﺖ در ﺣﺎﻟ ﻛﻪ ذات‬ ‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺎﻣﺘﻨﺎﻫ اﺳﺖ‪ .‬اﻧﺴﺎن ﻓﻘﻂ از ﻃﺮﻳﻖ ﺻﻔﺎت وﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی ﺧﺪاوﻧﺪ در ﺨﻟﻢ ﻧﺎﺳﻮت‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ وﺟﻮد ﺧﺪاوﻧﺪ ﻰ ﺑﺒد واﻻ ذات اﻟﻬ ﻣﺮد وﺑﻴون از داﻳﺮۀ ﻓﻬﻢ ﺑﺸ اﺳﺖ‬ ‫وﻣﻈﺎﻫﺮ ﻇﻬﻮر اﻟﻬ واﺳﻂۀ ﺑﻴ ﺧﺪاوﻧﺪ وﻣﺮدم ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ارادۀ اﻟﻬ ﺑﻪ واﺳﻂۀ آﻧﻬﺎ ﻇﺎﻫﺮ‬ ‫‪٢٠‬‬ ‫وﺑﻴﺎن ﻣﺷﻮد‪.‬‬ ‫ﻳﻜﻰ از ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺟﻨﺠﺎل ﺑﺮاﻧﮕﻴ ﺷﻴﺦ اﺣﺪ ﺗﻔﺴﻴ آﻳﺎت ﻗﺮآن درﺑﺎرۀ ﻣﺴﺎ" آﺧﺮاﻟّﺰﻣﺎن‬ ‫ً‬ ‫ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ﻋﻘﻞ اﺳﺖ‪ .‬او ﺗﻔﺎﺳﻴ اراﺋﻪ ﺷﺪه از ﻗﺮآن را ﻣﻐﺎﻳﺮ اﺻﻮل ﻋﻘﻼ‪ E‬ﻣداﻧﺴﺖ‪ .‬ﻣﺜﻼ‬ ‫ﻗﻴﺎم ﻣﺮدﺎن در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪۀ ﺷﻴﺦ اﺣﺪ ﻗﻴﺎم ﺟﺴﻤﺎ‪ E‬ﻧﺒﻮد زﻳﺮا ﺑﻌﺪ از ﻣﺮگ ﺑﺪن‬ ‫اﻧﺴﺎن ﻣﺘﻼ‪ n‬ﺷﺪه واز ﺑﻴ ﻣرود‪¶ .‬ﺲ ﻣﻨﻈﻮر از ﻗﻴﺎم‪ ،‬ﻗﻴﺎم روح اﻧﺴﺎ‪ E‬اﺳﺖ‪ .‬زﻳﺮا روح‬ ‫اﺳﺖ ﻛﻪ زﻧﺪﻰ اﺑﺪی دارد‪.‬‬ ‫ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﺗﻔﺴﻴ او روز ﻗﻴﺎﻣﺖ روزی ﻧﺒﻮد ﻛﻪ در آن دﻧﻴﺎ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﻣرﺳﺪ ودﻓﺘ اﻋﻤﺎل ﻫﻤﻪ‬ ‫اﻓﺮاد رﺳﻴﺪﻰ ﻣﺷﻮد ‪.‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻨﻈﻮر از روز ﻗﻴﺎﻣﺖ روزی اﺳﺖ ﻛﻪ در آن "ﻣﻬﺪی ﻣﻮﻋﻮد ﻳﺎ‬ ‫اﻣﺎم ﻗﺎﺋﻢ" در اﺣﺎدﻳﺚ ﺷﻴﻌﻪ ﺑﺮ ﭘﺎ ﻣﺧﻴد ﺗﺎ دورۀ ﺟﺪﻳﺪی را آﻟز ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺗﻌﺎ•ﻢ وﻗﻮاﻧﻴ‬ ‫ﻗﺪﻳﻤ را ﻧﺴﺦ ﻛﻨﺪ وﻗﻮاﻧﻴ ﺟﺪﻳﺪی اﺑﺪاع ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﻣﻌﻨ ﺣﺴﺎﺑﺮ‪ n‬اﻓﺮاد در اﻳﻦ روز‪،‬‬ ‫ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﻈﻬﺮ ﻇﻬﻮر اﻟﻬ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﻞ ﺻاط ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪۀ ﻣﺴﻠﻤﻴ ﭘﻠ اﺳﺖ ﺑﻴ ﺑﻬﺸﺖ‬ ‫وﺟﻬﻨﻢ آﻧﻄﻮر ﻛﻪ در ذﻫﻦ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺷﻜ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﭘﻠ واﻗﻌ در ﺟﻬﺎن آﺧﺮت ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ‬ ‫ﻣﻨﻈﻮر از آن ﺗﻌﺎ•ﻢ وﻗﻮاﻧﻴ ﺟﺪﻳﺪی اﺳﺖ ﻛﻪ اﻣﺎم ﻗﺎﺋﻢ ﺑﺎ ﺧﻮد ﻣ آورد وﺑﺎ اﺟﺮای آن‬ ‫ّ‬ ‫ﺗﻌﺎ•ﻢ ﻣﺮدم ﻣﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ ﺟﻨﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﺎن ﻗﺮﺑﻴﺖ اﻟﻬ اﺳﺖ وﺑﻪ آن وﻋﺪه داده ﺷﺪهاﻧﺪ داﺧﻞ‬

‫‪١٠‬‬ ‫ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺷﻴﺦ اﺣﺪ ﺑﻪ ﺷﺎﮔﺮدان ﺧﻮد ﻣﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﻇﻬﻮر اﻣﺎم ﻟﺋﺐ ﺑﺴﻴﺎر ﻧﺰدﻳﮏ اﺳﺖ واز‬ ‫‪٢١‬‬ ‫آﻧﻬﺎ ﻣﺧﻮاﺳﺖ ﺧﻮد را ﺑﺮای آن روز وﺷﻨﺎﺧﺘ اﻣﺎم ﻗﺎﺋﻢ آﻣﺎده ﺳﺎزﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﮔﺴﺘش ﺳﻳﻊ ﻣﻜﺘﺐ ﺷﻴﺨﻴﻪ ﺳﺒﺐ ﻧﮕﺮا‪ E‬ﺷﺪﻳﺪ ﭘﻴوان ﻣﻜﺘﺐ اﺻﻮ‪ ،G‬از ﺟﻠﻪ ﺑﺮادران‬ ‫‪٢٢‬‬ ‫ﺑﺮﻟ‪ ،E‬ﺷﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺮادران ﺑﺮﻟ‪ E‬ﺑﺎ داﺷﺘ درﺟﻪ اﺟﺘﻬﺎد ووﺻﻠﺖ ﺑﺎ ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎی ﺳﺷﻨﺎس وﻣﺘﻨﻔﺬ ﺷﻬﺮ‬ ‫ﻗﺰوﻳﻦ ﻗﺪرت وﻧﻔﻮذ ﺑﺴﻴﺎری ﻳﺎﻓﺘﻪ وﻧﻘﺶ ﻣﻬّﻤ در ادارۀ اﻣﻮر آن ﺷﻬﺮ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ در ﻏﺮب‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ ﺳﻜﻮﻧﺖ داﺷﺘﻨﺪ وﺑﺮ اﻣﻮر ﺗﻤﺎم ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ ﻣﺴﻠﻂ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ٢٣ .‬ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ در‬ ‫زﻣﺎن ﺳﻠﻄﻨﺖ ﺧﺎﻧﺪان ﺻﻔﻮﻳﻪ ﭘﺎﻳﺘﺨﺖ ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﺑﻮد وﺳﺎﺑﻘﻪ ﺗﺎرﻳ‪ V‬ﺑﻴﺶ از ﻫﺰار ﺳﺎل‬ ‫داﺷﺖ‪ .‬ﻗﺪﻳﻤﺗﺮﻳﻦ ﺧﻴﺎﺑﺎنﻫﺎی ﺳﻨﮕﻔﺮشﺷﺪه اﻳﺮان در اﻳﻦ ﺷﻬﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﻗﺰوﻳﻦ از ﻧﻈﺮ‬ ‫ارﺗﻔﺎع ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎ‪ Ì‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﻬﺮ ﺗﻬﺮان در ارﺗﻔﺎﺨت ﻛﻮﻫﭙﺎﻳﻪای ﺟﻨﻮب ﻏﺮ½ ﻓﻼت ﻣﺮ‪t‬ﺰی‬ ‫ﻗﺮار دارد‪ .‬آب وﻫﻮای آن ﺧﺸﮏ وﻣﻌﺘﺪل اﺳﺖ‪ .‬ﻛﻮهﻫﺎی ﺑﻠﻨﺪ اﻟﺒز ﺑﺎ روﺳﺘﺎﻫﺎ‪ Ì‬در دّرهﻫﺎی‬ ‫ﺳﺳﺒ وﺧّﺮم آن در ﺷﻤﺎل اﻳﻦ ﺷﻬﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺴﺠﺪ ﻣﺮ‪t‬ﺰی ﺷﻬﺮ‪ ،‬ﭘﻨﺠﻤﻴ ﻣﺴﺠﺪی اﺳﺖ‬ ‫ﻛﻪ در ﻛﺸﻮر وﺑﺮ روی ﺧﺮاﺑﻪﻫﺎی آﺗﺸﻜﺪۀ ﻗﺪﻳﻤ زرﺗﺸ‪ k‬ﺑﻨﺎ ﺷﺪه اﺳﺖ؛ زﻳﺮا دﻳﻦ اﺳﻼم‬ ‫ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ دﻳﻦ وآﺋﻴ زرﺗﺸ‪ k‬ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﻗﺰوﻳﻦ در ﻣﺴﻴ ﺗﺎرت وﺑﺎزرﺎ‪ E‬ﻗﺮار داﺷﺖ‪ .‬اﻳﻦ‬ ‫ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎ‪ Ì‬ﺳﺒﺐ روﻧﻖ وﺗﻮﺳﻌﻪ اﻗﺘﺼﺎدی آن ﺑﻮد وروز ﺑﻪ روز ﺗّﻮﺟﻪ ﭘﻴوان ﻣﻜﺗﺐ‬ ‫ﻣﺘﻠﻒ ﻓﻠﺴﻔ وﻋﺮﻓﺎ‪ E‬وﻫﻤﭽﻨﻴ ﻗﻀﺎت اﺳﻼﻣ وﻫﻨﻣﻨﺪان ﺧﻂ وﺧﻄﺎ‪ D‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﻬﺮ‬ ‫ﺑﻴﺸﺘ ﻣﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻃﻮری ﻛﻪ ﺗﻌﺪاد ﻣﺴﺎﺟﺪ وﻣﺪارس ﻣﺬﻫ‪ k‬در اﻳﻦ ﺷﻬﺮ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺮاﺑﺮ ﺷﺪه‬ ‫ّ‬ ‫وﺑﻪ ﺑﻴﺶ از ﭘﻨﺠﺎه ﻋﺪد رﺳﻴﺪ‪ .‬ﻣﻼ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﺮادر ﻣﻴﺎ‪ E‬ﺧﺎﻧﻮادۀ ﺑﺮﻟ‪ ،E‬ﭘﺪر ﻃﺎﻫﺮه ﻫﻢ‬ ‫ﻣﺴﺠﺪ وﻣﺪرﺳﻪ ﺑﺰرﻰ در آﻧﺎ ﺑﻨﺎ ﻛﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﺷﻬﺮ آﺑﺎد وﭘﺮروﻧﻖ ﻫﻤﻮاره ﺟﻌﻴﺖ ﻛﺜﻴی از‬ ‫اﻳﺮا‪E‬ﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺮکﻫﺎ‪ ،‬ﻳﻬﻮدیﻫﺎ‪ ،‬وارﻣﻨﻫﺎ را ﺑﻪ ﺧﻮد ﺟﻠﺐ ﻣﻛﺮد‪.‬‬ ‫‪٢٤‬‬

‫ّ‬ ‫اﻳﻦ ﺷﻬﺮ ﻗﺪﻳﻤ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺗﺎری‪ ،‬ﻣﻠ ﻣﻄﻠﻮب ﺑﺮای زﻧﺪﻰ ورﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدی‬ ‫واﺟﺘﻤﺎﻋ ﺑﺮادران ﺑﺎ ذﻛوت‪ ،‬زرﻧﮓ وﻫﻮﺷﻴﺎر ﺑﺮﻟ‪ E‬ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪١١‬‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺮادر ﺑﺰرﮔﺘ‪ ،‬ﻣﻼ ﺗﻘ‪ ،‬وﻗ‪ k‬در ﻃﻬﺮان ﺳﺎﻛﻦ ﺑﻮد ﻳﻜﻰ از ﺧﻮاﻫﺮان ﭘﺎدﺷﺎه‪ ١٤‬را ﺑﻪ‬ ‫ً‬ ‫ﻫﻤﺴی ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬او ﻗﺒﻼ ﺑﺎ دادن ﻓﺘﻮا‪ Ì‬ﻋﻠﻴﻪ ﻛﺸﻮر روﺳﻴﻪ‪ ٢٥‬وﺣﺎﻳﺖ از ﺷﺎه در ﺟﻨﮓ اﻳﺮان‬ ‫وروﺳﻴﻪ ارﺗﺒﺎط ﺧﻮد را ﺑﺎ ﭘﺎدﺷﺎه ﺗﻜﻴﻢ ﻛﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻌﺪ از ﺳﻜﻮﻧﺖ در ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ از‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺧﻮد در اﻣﻮر ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬وﺣﻘﻮ‪ Ê‬ﺳﻮء اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻛﺮد‪ .‬ﻣﺜﻼ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺻﺪور ﺣﻜﻢ‬ ‫ﻛﺘ‪ k‬ﺑﺮای ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺣﻘﻮ‪ Ê‬از ﻣﺮدم ﭘﻮل ﻣﮔﺮﻓﺖ‪ .‬زﻳﺮا در آن زﻣﺎن ﺑﻴﺎن ﺷﻔﺎﻫ ﺣﻜﻢ از‬ ‫ﻃﺮف ﻣﺘﻬﺪ ﻛﻓ ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ از آﻧﺎ ﻛﻪ ﺎه ﻣﺮدم ﻣﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺣﻜﻢ ﻛﺘ‪ k‬داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺗﺎ در‬ ‫ّ‬ ‫وﻗﺖ ﻻزم اراﺋﻪ دﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻼﺗﻘ ﻫﻢ از ﻣﺒﺎ‪ E‬ﻣﻜﺘﺐ اﺻﻮ‪ G‬اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮده ﺑﺮای ﺻﺪور ﺣﻜﻢ‬ ‫ﻛﺘ‪ k‬ﻣﺒﻠﻐ ﭘﻮل ﻣ ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺧﻼف رﺳﻢ راﻳﺞ آن زﻣﺎن ﺑﻮد‪ ٢٦.‬ﺑﻪ ﻋﻼوه او ﺑﺎ ﺳﻮء‬ ‫ّ‬ ‫اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﻘﺎم ﺧﻮد از راهﻫﺎی ﻣﺘﻌﺪدی درآﻣﺪ داﺷﺖ‪ .‬از ﺟﻠﻪ ﻫﻨﺎم ﻛﻤﮏ ﺑﻪ ﺣﻞ‬ ‫ُ‬ ‫ﻣﺸﻜت واﺧﺘﻼﻓﺎت ﻣﺎﻟ؛ او درﺻﺪ ﺑﺎﻻ‪ Ì‬از ﻣﺒﻠﻎ ﻣﻮرد دﻋﻮی را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﺟﺮِت ﻛر‬ ‫ﻗﻀﺎوت ﺧﻮد ﻃﻠﺐ ﻣﻛﺮد‪ .‬درﻳﺎﻓﺖ ﺻﺪﻗﺎت‪ ،‬ز‪I‬ت‪ ،‬ﺧﺲ‪ ،‬درﻳﺎﻓﺖ ﺳﻬﻤ از ﻣﻨﺎﻓﻊ‬ ‫ﺣﺎﺻﻠﻪ از ارا‪ n‬ﻣﻮﻗﻮﻓﻪ ﻛﻪ ﻣﺎﻟﮏ ﻗﺎﻧﻮﻧ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺷ‪t‬ﺖ در ﻣﻌﺎﻣﻼت ﺑﺎزرﺎ‪E‬‬ ‫ّ‬ ‫وﺳﻣﺎﻳﻪﮔﺬاریﻫﺎی ﻣﺸﻜﻮک‪ ،‬ﻫﻤﻪ وﻫﻤﻪ راهﻫﺎ‪ Ì‬ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺎ ﻣﻼﺗﻘ ﻣﻘﺎدﻳﺮ ﻛ‪ E‬ﺛﺮوت‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻴﺎﻧﺪوزد‪ ٢٧.‬اﮔﺮﭼﻪ ﻣﻼﺗﻘ در ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ از اﺣﺘام زﻳﺎدی ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد و‪ G‬اﻓﺮادی ﻫﻢ‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﺳﻮء اﺳﺘﻔﺎدهﻫﺎی ﻣﺘﻠﻒ او از ﻣﻘﺎم وﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺧﻮد ﺑﺎ او ﻣﻴﺎﻧﻪ ﺧﻮ½‬ ‫ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻼﺗﻘ ﻛﻪ ‪ D‬دو دﻫﻪ ﺑﻪ ﺛﺮوت ﻫﻨﮕﻔ‪ k‬رﺳﻴﺪه ﺑﻮد‪ ٢٨‬ﺑﺮای ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺑﻴﺸﺘ‪ ،‬ﺑﺼﻮص ﻣﻨﺎﻓﻊ‬ ‫ً‬ ‫ﻣﺎﻟ‪ ،‬ﺑﻪ راﺣ‪ k‬ﺗﻐﻴﻴ ﻋﻘﻴﺪه ووﺟﻬﺖ ﻣداد‪ .‬ﻣﺜﻼ ﻳﮏ ﺑﺎر ﺣﻜﻢ اﻣﺎﻣﺖ ﻧﻤﺎز ﺟﻌﻪ ﻣﺴﺠﺪ‬ ‫ﺟﺎﻣﻊ ﺷﻬﺮ راﻛﻪ ﺧﻮد ﺑﺮای ﻣﺘﻬﺪی ﺻﺎدر ﻛﺮده ﺑﻮد ﺑﺎﻃﻞ ﻛﺮد وﺧﻮد آن ﻣﻨﺼﺐ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه‬ ‫ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬زﻳﺮا اﻣﺎﻣﺖ ﻧﻤﺎز ﺟﻌﻪ در ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﻣﺴﺠﺪ ﺷﻬﺮ ﻓﺮﺻ‪ k‬ﺑﻮد ﺑﺮای ﻛﺴﺐ ﺷﺄن‬ ‫وﻣﻘﺎم ﺑﺎﻻﺗﺮ و‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ آن ﺑﻪ راﺣ‪ k‬ﻣﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻪ درآﻣﺪ ﻓﺮاوان ﻣﺴﺠﺪ از ﻣﻮﻗﻮﻓﺎت‬ ‫‪٢٩‬‬ ‫دﺳﺖ ﻳﺎﺑﺪ‪.‬‬

‫‪ .١٤‬ﻓﺘﺤﻌﻠ ﺷﺎه )‪(١٧٧٢-١٨۳۴‬‬

‫‪١٢‬‬ ‫او ﻫﻤﭽﻨﻴ از ﺑﺚ وﻣﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ ﻋﻠﻤﺎء اﮔﺮ ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﻣﻘﺎم وﻣﻮﻗﻌﻴﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋاش ﺑﻮد‬ ‫ّ‬ ‫‪٣٠‬‬ ‫روﮔﺮدان ﻧﺒﻮد‪ .‬او از ﻣﺎﻟﻔﺎن ﺳﺳﺨﺖ ﺷﻴﺦ اﺣﺪ ﺑﻮد وﺗﻔﺎﺳﻴ او ﺑﺮ آﻳﺎت ﻗﺮآ‪ E‬رد ﻣﻛﺮد‬ ‫وﺑﻌﺪ از ﻣﺒﺎﺣﺜﻪای ﺑﺎ ﺷﻴﺦ اﺣﺪ ﻓﺘﻮا‪ Ì‬ﺻﺎدر ﻛﺮد‪ ٣١‬واو را ﻛﻓﺮ ﺧﻮاﻧﺪ‪ ٣٢‬ﻛﻪ ﺳﺒﺐ ﺗّﻴ ﻫﻤﻪ‬ ‫ﺷﺪ زﻳﺮا ﺗﺎ آن زﻣﺎن ﻫﻴﭻ ﻣﺘﻬﺪی ﭼﻨﻴ اﻗﺪاﻣ ﻧﻜﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﺷﻴﺦ اﺣﺪ اﮔﺮﭼﻪ ﻣﺒﺎﺣﺚ‬ ‫ﺟﻨﺠﺎل ﺑﺮاﻧﮕﻴی را ﻣﻄﺮح ﻣﻛﺮد و‪ G‬ﻣﺘﻬﺪی ﺑﺎ ﻋﻠﻢ وﺗﻘﻮی وﻣﻮرد اﺣﺘام ﻫﻤﻪ ﺑﻮد‪.‬‬ ‫‪٣٣‬‬

‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻋﻠﺖ ﻣﺎﻟﻔﺖ ﻣﻼﺗﻘ ﺑﺎ ﺷﻴﺨﻴﻪ ﺷﺎﻳﺪ ﻛﺴﺐ اﺣﺘام ﺑﻴﺸﺘ ﻧﺰد ﺷﺎه وﻋﻠﻤﺎء ﻣﻜﺘﺐ اﺻﻮ‪G‬‬ ‫ﺑﻮد ﻛﻪ ﻫﻤﻮاره ﻧﮕﺮان ﮔﺴﺘش ﻣﻜﺘﺐ ﺷﻴﺨﻴﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬د•ﻞ دﻳﮕﺮ ﺷﺎﻳﺪ رﻧﺶ ﺷﺨ‪ $‬او‬ ‫ّ‬ ‫از ﺷﻴﺦ اﺣﺪ ﺑﻮد‪ .‬زﻳﺮا ﺷﻴﺦ اﺣﺪ در ﻣﺪت اﻗﺎﻣﺖ در ﻗﺰوﻳﻦ ﺗﺮﺟﻴﺢ داده ﺑﻮد در ﻣﻨل اﻣﺎم‬ ‫ّ‬ ‫ﺟﻌﻪ‪ ،‬ﻛﻪ رﻗﻴﺐ اﺻﻠ ﻣﻼ ﺗﻘ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣرﻓﺖ وﺑﻴﺸﺘ در ﺷق وﺟﻨﻮب ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ ﻧﻔﻮذ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫داﺷﺖ اﻗﺎﻣﺖ ﻛﻨﺪ‪ ١٥.‬رد دﻋﻮت ﻣﻼﺗﻘ واﻗﺎﻣﺖ در ﺧﺎﻧﻪ رﻗﻴﺐ‪ ،‬ﺑﺮای ﻣﻼﺗﻘ ﺗﻮﻫﻴﻨ ﺑﺰرگ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻮد ﭼﻪ ﻛﻪ ﻣﻴﺑﺎ‪ E‬ﻣﺘﻬﺪی ﺻﺎﺣﺒﻪ ﻧﺎم ﻛﻪ از ﺷﻬﺮ دﻳﮕﺮی آﻣﺪه ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ وﻋﻼﻣﺖ‬ ‫ّ‬ ‫اﺣﺘام وﺑﺰرﻰ ﻣﻴﺑﺎن ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﺷﻴﺦ اﺣﺪ ﻣداﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﮕﺮا‪ E‬اﺻﻠ ﻣﻼ ﺗﻘ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ‬ ‫ﻣﺒﺎدا رﻗﻴﺒﺶ ﺳﻬﻢ او از ﻋﻮاﺋﺪ دﻳﻨ را از دﺳﺘﺶ درآورد‪.‬‬ ‫‪٣٤‬‬

‫ّ‬ ‫ﻣﻼ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬ﺑﺮادر ﻣﻴﺎ‪ E‬ﺧﺎﻧﻮادۀ ﺑﺮﻟ‪ E‬وﭘﺪر ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬ﺑﺮﺧﻼف ﺑﺮادر ﺑﺰرگ ﺑﻪ ﺳﻴﺎﺳﺖ‬ ‫ﻋﻼﻗﻪای ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬او در ﻗﺰوﻳﻦ ﻣﺪرﺳﻪای ﺗﺄﺳﻴﺲ ﻛﺮده ﺑﻮد وﺷﺎﮔﺮدان ﺑﺴﻴﺎری‪ ،‬ﺣّ‪ k‬از‬ ‫راهﻫﺎی دور‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن‪ ،‬ﺑﺮای ﺗﺼﻴﻞ ﺑﻪ آﻧﺎ ﻣآﻣﺪﻧﺪ‪ .‬ﻳﻜﻰ از دﺧﺘا‪ E‬ﻛﻪ در اﻳﻦ‬ ‫ﻣﺪرﺳﻪ ﺗﺼﻴﻞ ﻛﺮده ﺑﻮد ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﻣﻨ‪ n‬درﺑﺎر اﺳﺘﺨﺪام ﺷﺪ‪.‬‬ ‫‪٣٥‬‬

‫ّ‬ ‫ﺑﺮادر ﻛﻮﭼﻜﺘ‪ ،‬ﻣﻼ ﻟ ﻛﻪ ُﻣﺪّرس اﻳﻦ ﻣﺪرﺳﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ وﻋﺮﻓﺎن ﻋﻼﻗﻤﻨﺪ ﺑﻮد‪ ٣٦.‬او‬ ‫ﭼﻨﺎن ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ ﺧﻠﺴﻪ روﺣﺎ‪ E‬ﺻﻮﻓﻴﺎن ﭘﺎیﺑﻨﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﮔﻔﺘﻨﺪ ﺑﺮای اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻨﺎم‬ ‫ذﻛﺮ ﺑﻪ ﺧﻮاب ﻧﺮود وﺑﺘﻮاﻧﺪ ذﻛﺮ ﮔﻔﺘ را اداﻣﻪ دﻫﺪ ﺧﻮد را ﺑﺎ زﻧﻴ ﺑﻪ دﻳﻮار ﻣﺑﺴﺖ‪ ٣٧.‬در‬

‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫‪ .١٥‬اﻳﻦ ﻣﺘﻬﺪ ﻣﻼ ﻋﺒﺪاﻟﻮﻫﺎب ﻧﺎم داﺷﺖ؛ ﺧﻮاﻫﺮ او ﻫﻤﺴ ﺑﺮادر ﻣﻼ ﺗﻘ ﺑﻮد‬ ‫)ﻣﻮژان ﻣﺆﻣﻦ‪ ،"Usuli, Akhbari, Shaykhi, Babi The Tribulations of a Qazvin family" ،‬ج‪ .‬ﺳّﻮم‪،‬‬ ‫ﺷﻤﺎرۀ ‪ ،۳‬ﺳ‪E‬ﺘﺎﻣﺒ ‪ (٢٠٠۳‬ص ‪١۵۵‬‬

‫‪١٣‬‬ ‫دورۀ اﻗﺎﻣﺖ ﺷﻴﺦ اﺣﺪ در ﻗﺰوﻳﻦ او ﺑﻪ ﻣﺎﻟﺲ درس وﺑﺚ اﻳﺸﺎن ﻣرﻓﺖ وﺑﻪ ﻋﻘﺎﻳﺪ‪،‬‬ ‫ﺗﻔﺎﺳﻴ وآﺛﺎر ﺷﻴﺦ اﺣﺪ ﺑﺴﻴﺎر ﻋﻼﻗﻤﻨﺪ ﺷﺪ‪.‬‬ ‫‪٣٨‬‬

‫ّ‬ ‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ در ﻣﺒﺎﺣﺜﺎت دﻳﻨ ﺑﺮادر ﺑﺰرﮔﺘ‪ ،‬ﻣﻼﺗﻘ ﻣﺎﻟﻒ ﺳﺳﺨﺖ ﻣﻜﺘﺐ ﺷﻴﺨﻴﻪ‬ ‫ﺑﻮد وﻫﻨﺎم ﺑﺚ در ﻣﺎﻟﺲ ﻣﺬﻫ‪ k‬در ﺑﺎرۀ آن ﺑﺴﻴﺎر ﺧﺼﻤﺎﻧﻪ ﺳﺨﻦ ﻣﮔﻔﺖ‪ .‬ﺑﺮادر ﻣﻴﺎ‪،E‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ً‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻼ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬ﻛﻣﻼ ﺑﻃﺮف ﺑﻮد وﻫﻤﻪ را ﺑﻪ ﻣﺪارا دﻋﻮت ﻣﻛﺮد‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺮادر ﻛﻮﭼﮏ‪ ،‬ﻣﻼﻟ‪،‬‬ ‫ﭘﻴو وﻃﺮﻓﺪار ﺷﻴﺨﻴﻪ ﺑﻮد‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻼﺗﻘ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺨﻟﻤ واﻻﻣﻘﺎم وﻣﺘﻬﺪی ﻣﻌﺘﺒ در اوج ﻣﻘﺎم وﺛﺮوت ﻫﺮﮔﺰ ﻓﻜﺮ ﻧﻤﻛﺮد‬ ‫ﺑﻴﺸﺘﻳﻦ ﻣﺎﻟﻔﺖﻫﺎ وﻣﺒﺎﺣﺜﻪﻫﺎی دﻗﻴﻖ وﺳﺨﺖ دﻳﻨ وﻋﺮﻓﺎ‪ E‬او ﺑﺎ زﻧ از اﻋﻀﺎء ﺑﺴﻴﺎر‬ ‫ﺘ ﺑﺮادرش وزِن ¶ﺴش‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﻧﺰدﻳﮏ ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬ﻳﻌﻨ دﺧ ِ‬

‫‪١٤‬‬ ‫‪ ٢‬ﻣﻨل ﺟﻨﺎب ﻃﺎﻫﺮه در ﻗﺰوﻳﻦ‬

‫‪١٥‬‬ ‫‪ ٣‬ﻣﻨل ﺟﻨﺎب ﻃﺎﻫﺮه در ﻗﺰوﻳﻦ‬

‫‪١‬‬ ‫‪٤‬ﺷﻴﺦ اﺣﺪ اﺣﺴﺎ‪Ì‬‬

‫‪٢‬‬ ‫‪ ٥‬ﺷﻴﺦ ﻛﻇﻢ رﺷ‪k‬‬

‫‪٣‬‬ ‫‪ ٦‬ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻗﺪﻳﻤ ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ‬

‫‪٤‬‬ ‫‪ ٧‬ﻛﺘﺎﺑﺎﻧﻪ ﻃﺎﻫﺮه در ﺧﺎﻧﻪ ﭘﺪری در ﻗﺰوﻳﻦ‬

‫‪٥‬‬ ‫ازدواج ﺟﻨﺎب ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه در ﻧﻮﺟﻮا‪ E‬ﻃﺒﻖ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺧﺎﻧﻮاده ازدواج ﻛﺮد‪ .‬در آن زﻣﺎن اﻳﻦ رﺳﻢ ﻣﻌﻤﻮل در زﻧﺪﻰ‬ ‫ّ‬ ‫دﺧﺘان ﺟﻮان ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺰرﺎن ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﻪ ﻋﻘﺪ ¶ﺴﻋﻤﻮﻳﺶ‪ ،‬ﻣﻼﻣّﻤﺪ‪ ،‬در آوردﻧﺪ ﻛﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ﺴ ﻋﻤﻮی ﺑﺰرگ‪ ،‬ﻣﻼ ﺗﻘ ﺑﻮد‪ ١٦‬وﺧﻮاﻫﺮ ﻃﺎﻫﺮه را ﻫﻢ ﺑﻪ ﻋﻘﺪ ازدواج ¶ﺴ داﺋﻴﺶ‪،‬‬ ‫¶ ِ‬ ‫‪٣٩‬‬ ‫درآوردﻧﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻃﺒﻖ ﺳﻨﺖ‪ ،‬اﻏﻠﺐ ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎ در ﻛﻮد ﻛ وﺣ‪ k‬در ﻧﻮزادی ﺑﺮای دﺧﺘان ﺧﻮد ﻫﻤﺴی در‬ ‫ﻧﻈﺮ ﻣﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﺧﻮﺷﺒﺨ‪ k‬دﺧﺘ در ازدواج‪ ،‬ﺑﻪ وﺿﻊ ﻣﺎﻟ وﺛﺮوت ﺧﺎﻧﻮادهاش ﺑﺴﺘﻰ‬ ‫داﺷﺖ‪ .‬وا>ﻳﻦ داﻣﺎد ﺑﺮای ازدواج ¶ﺴﺷﺎن ﺑﻪ ﺧﻮاﺳﺘﺎری دﺧﺘ ﻣرﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﭘﺪر دﺧﺘ ﻣﺒﻠﻐ‬ ‫را ﺗﻌﻴﻴ ﻣﻛﺮد وﺧﺎﻧﻮاده ¶ﺴ ﺑﺎﻳﺪ آن ﻣﺒﻠﻎ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻬﺮﻳﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻮادۀ دﺧﺘ ﭘﺮداﺧﺖ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻃﺒﻖ ﺳﻨﺖ اﺳﻼم ﻣﻬﺮﻳﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻋﺮوس داده ﺷﻮد؛ اﻣﺎ ﺧﺎﻧﻮادۀ دﺧﺘ آن را ﺑﺮای ﺧﻮد‬ ‫ﻧﺎه ﻣداﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻗﺒﻞ از ﻣﺮاﺳﻢ ازدوا ج دﺧﺘ و¶ﺴ ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ را ﻧﻤدﻳﺪﻧﺪ‪ .‬اﻏﻠﺐ داﻣﺎد‬ ‫ً‬ ‫ﺻﻮرت ﻫﻤﺴ ﺧﻮد را ﺑﺮای اّوﻟﻴ ﺑﺎر در ﺷﺐ ﻋﺮو‪ n‬ﻣدﻳﺪ‪ .‬در آن ﺷﺐ ﻋﺮوس ﻛﻣﻼ‬ ‫آراﻳﺶ ﺷﺪه وزﻳﺒﺎ ﺑﻮد‪ .‬روز ﻋﺮو‪ n‬اﻋﻼم ﻣﺷﺪ وﺧﺎﻧﻮادۀ داﻣﺎد ﺗﺎ آﻧﺎ ﻛﻪ ﻣﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ‬ ‫ﻣﺮاﺳﻢ ﺟﺸﻦ وﭘﺎﻳﻜﻮ½ ﭼﺸﻤﮕﻴی ﺑﺮﮔﺰار ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬در ﺗﻤﺎم ﻣﺮاﺣﻞ ﺧﻮاﺳﺘﺎری‪ ،‬ﺗﻬﻴﻪ‬ ‫وﺗﺪارک ﻣﺮاﺳﻢ ازدواج وﻣﺮاﺳﻢ ﺑﻌﺪ از ﻋﻘﺪ وازدواج آداب ﺧﺎص ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻫﺪﻳﻪ دادن‬ ‫وﻣﻼﻗﺎت ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎ رﺨﻳﺖ ﻣﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﻨﻬﺎ ﭘﻴﻮﻧﺪ ﺑﻴ ﻳﮏ دﺧﺘ و¶ﺴ ﻧﺒﻮد ﺑﻠﻜﻪ ﭘﻴﻮﻧﺪی‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻮد ﺑﻴ دو ﺧﺎﻧﻮاده وﻫﺪف اﺻﻠ آن ﺗﻮ> ﻓﺮزﻧﺪان ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺼﻮص ﻓﺮزﻧﺪان ¶ﺴ ﺑﻮد‪ .‬در‬ ‫ﻣﺮاﺳﻢ ﻋﺮو‪ n‬ﻣﻴﻬﻤﺎﻧﺎن زن وﻣﺮد در اﺗﺎقﻫﺎی ﺟﺪاﺎﻧﻪ ﻣﻧﺸﺴﺘﻨﺪ وﭘﺬﻳﺮا‪ Ì‬ﻣﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ‬ ‫از اﺗﻤﺎم ﻣﺮاﺳﻢ ﻋﺮو‪ n‬زوج ﺟﻮان زﻧﺪﻰ ﺧﻮد را ﺷوع ﻣﻛﺮدﻧﺪ و‪ G‬ﻣﻴﻬﻤﺎ‪E‬ﻫﺎ وﻣﺮاﺳﻢ‬ ‫ّ‬ ‫‪٤٠‬‬ ‫ﺑﻌﺪ از ﻋﺮو‪ n‬اداﻣﻪ داﺷﺖ‪ .‬ﺑﺎﻛﺮه ﺑﻮدن ﻋﺮوس در ﺷﺐ ﻋﺮو‪ n‬ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ ﺑﻮد‪.‬‬

‫ّ‬ ‫‪ .١٦‬ﻣﻼ ﻣﻤﺪ ﻟ ﻗﺰوﻳﻨ )ﻧﺼت اﷲ ﻣﻤﺪ ﺣﺴﻴﻨ‪ ،Hadrat-i-Tahirih ،‬دوﻧﺪاس‪ ،‬اوﻧﺘﺎرﻳﻮ‪ ،‬ﻛﻧﺎدا‪ :‬اﻧﻤﻦ‬ ‫ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺑﻬﺎ| ‪ (٢٠٠٠‬ص ‪١۵۵‬‬

‫‪٦‬‬ ‫ﻋﺮوس ﺟﻮان را ﺑﻪ ﻣﻨل ﺧﺎﻧﻮادۀ داﻣﺎد ﻣﺑﺮدﻧﺪ ﺗﺎ آﻧﺎ ﺑﺎ ﺳﺎﻳﺮ زﻧﺎن ﺧﺎﻧﻮاده ﺷﻮﻫﺮ ﺑﻪ اﻣﻮر‬ ‫ﺧﺎﻧﻪداری ﺑﺮدازد‪ .‬ﻋﺮوس ﺑﺎﻳﺪ اﺣﺘام زﻧﺎن ﺑﺰرﮔﺘ در ﺧﺎﻧﻮاده ﺷﻮﻫﺮ را رﺨﻳﺖ ﻣﻛﺮد‪.‬‬ ‫ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺧﺎﻧﻮاده ﺑﺮ اﺳﺎس اﺻﻮل ﻣﺬﻫ‪ k‬ﺑﻮد‪ .‬ﺗﺼﻤﻴﻤﺎت ﻣﻬﻢ واﺻﻠ را ﺑﺰرگ ﺧﺎﻧﻮاده ﻛﻪ‬ ‫ً‬ ‫ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻣﺴﻦﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮد ﺧﺎﻧﻮاده ﺑﻮد ﻣﮔﺮﻓﺖ وﻫﻤﻪ اﻓﺮاد ﺧﺎﻧﻮاده و‪t‬ﺴﺎ‪ E‬ﻛﻪ در آن ﺧﺎﻧﻪ‬ ‫زﻧﺪﻰ ﻣﻛﺮدﻧﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻄﻴﻊ او ﺑﻮده ﺑﻪ او اﺣﺘام ﻣﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻫﺮ ﻳﮏ از اﻓﺮاد ﺧﺎﻧﻮاده ﻧﻘﺶ‬ ‫ﻣﻌّﻴﻨ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﺮدان در ﺑﻴون ﺧﺎﻧﻪ ﻛر ﻣﻛﺮدﻧﺪ وﻧﺎنآور ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻮدﻧﺪ وزﻧﺎن اﻣﻮر داﺧﻠ‬ ‫ً‬ ‫ﺧﺎﻧﻪ را اداره ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻣﺮدان وزﻧﺎن ﺧﺎﻧﻮاده در ﻃﻮل روز ﺟﺪا ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﺮدا‪ E‬ﻛﻪ‬ ‫ﻋﻀﻮ ﺧﺎﻧﻮاده ﻧﺒﻮدﻧﺪ اﺟﺎزه دﻳﺪن زﻧﺎن ﺧﺎﻧﻪ وﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮدن ﺑﺎ آﻧﻬﺎ را ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‬ ‫وﻧﻤﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﻗﺴﻤﺖ زﻧﺎﻧﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﺑﺮوﻧﺪ‪ .‬اﻫﻤﻴﺖ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع آﻧﻘﺪر زﻳﺎد ﺑﻮد ﻛﻪ در‬ ‫ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎی ﻓﻘﻴ ﺑﺮای ﺟﺪا ﻛﺮدن زﻧﻬﺎ وﻣﺮدﻫﺎ در وﺳﻂ ﺗﻨﻬﺎ اﺗﺎﻗ ﻛﻪ داﺷﺘﻨﺪ ﭘﺮده‬ ‫ﻣﻛ ﺸ ﻴ ﺪ ﻧ ﺪ ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫اﻳﻦ آداب ورﺳﻮم در ﺧﺎﻧﻮادۀ ﻣﺮﻓﻪ ودر ﺧﺎﻧﻪ ﺑﺰرگ ﺧﺎﻧﺪان ﺑﺮﻟ‪ E‬ﻫﻢ ﺑﺎﻳﺪ ﭼﻨﻴ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‬ ‫وﻣﺮاﺳﻢ ازدواج ﻃﺎﻫﺮه ﻫﻢ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻫﻤﻴ ﺷﻴﻮه ﺳﻨّ‪ k‬ﺑﺮﮔﺰار ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ ورواﺑﻂ ﺧﺎﻧﻮادﻰ‬ ‫آﻧﻬﺎ ﻫﻢ در ﺧﺎﻧﻮادۀ ﻫﻤﺴش ﺑﻪ ﻫﻤﻴ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬در آن زﻣﺎن ﻣﺮﺳﻮم ﺑﻮد زن ﻣﻄﻴﻊ‬ ‫ّ‬ ‫ﻫﻤﺴ ﺧﻮد ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬در ﭼﻬﺎردﻳﻮاری ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻤﺎﻧﺪ واز ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﻓﻌﺎ•ﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋ دور ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﻛﻪ ¶ﺲ از ازدواج ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺞ دوره ﻧﻮﺟﻮا‪ E‬را ¶ﺸﺖ ﺳ ﮔﺬاﺷﺘﻪ وزن داﻧﺎ وﺗﻮاﻧﺎ‪Ì‬‬ ‫ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺑاﻋﺘﻨﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ رﺳﻮم ﺣّ‪ k‬در ﺟﻬﺖ ﻣﺎﻟﻔﺖ آن رﻓﺘﺎر و زﻧﺪﻰ ﻣﻛﺮد‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‬ ‫ﭘﻴﻮﻧﺪ زﻧﺎﺷﻮﺑ آن دو ﺑﻪ ﻣﺮور ﮔﺴﺴﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬زﻳﺮا ﻫﻤﺴ ﻃﺎﻫﺮه ﻣﺘﻌّﺼﺐﺗﺮ از آن ﺑﻮد ﻛﻪ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﻓﻜﺮ ﻣﻛﺮد‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻃﺒﻖ اﻳﻦ ﺳﻨﺖ‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه ﻳﻜﻰ از اﻋﻀﺎء ﺧﺎﻧﻮاده ﻋﻤﻮﻳﺶ‪ ،‬ﻣﻼﺗﻘ‪ ،‬ﺷﺪ واﻧﺪ ﻛ ﺑﻌﺪ ﻫﻤﺮاه‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﻮﻫﺮش ﻣﻼﻣﻤﺪ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﻛﺮﺑﻼ ﻧﻘﻞ ﻣﻜن ﻛﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﻣﻼ ﻣﻤﺪ ﺑﻪ ﺗﺼﻴﻼت ﻋﻠﻮم دﻳﻨ‬ ‫ﺧﻮد اداﻣﻪ دﻫﺪ‪.‬‬ ‫‪٤١‬‬

‫ّ‬ ‫ﺑﻪﻫﺎ ﻫﻤﻴﺸﻪ در ﻗﺴﻤﺖ زﻧﺎﻧﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻮدﻧﺪ؛ ﻣّﺮﺗﺐﺗﺮﻳﻦ وزﻳﺒﺎﺗﺮﻳﻦ اﺗﺎق ﺧﺎﻧﻪ ﻣﻞ ﭘﺬﻳﺮا|‬ ‫ﻣﻴﻬﻤﺎنﻫﺎ ودوﺳﺘﺎِن ﻣﺮِد ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻘﻴﻪ اﻓﺮاد ﺧﺎﻧﻮاده در ﻗﺴﻤﺖ زﻧﺎﻧﻪ ﺟﻊ ﻣﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬

‫‪٧‬‬ ‫ﻗﺴﻤﺖﻫﺎی ﻣﺘﻠﻒ ﺧﺎﻧﻪ ﺑﺮای ﻛرﻫﺎی ﻣﺘﻠﻒ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﺷﺪ‪ .‬ﻣﺒﻞ وﺻﻨﺪﻟ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬اﺗﺎق‬ ‫را ﺑﺎ ﻓﺮش ﻣﭘﻮﺷﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻌﺪادی ﺑﺎﻟﺸﺖ و¶ﺸ‪ k‬روی ﻓﺮش‪¶ ،‬ﺸﺖ ﺑﻪ دﻳﻮار ﻣﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ؛‬ ‫روی زﻣﻴ ﻧﺸﺴﺘﻪ وﺑﻪ ¶ﺸ‪ k‬ﺗﻜﻴﻪ ﻣدادﻧﺪ‪ .‬ﺑﺶ ﻣﻬّﻤ از ﻣﻴﻬﻤﺎنﻧﻮازی ﭘﺬﻳﺮا| ﺑﺎ ﭼﺎی‬ ‫ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺮای ﻫﻤﻴ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺳﻤﺎور ﺧﺎﻧﻪ روﺷﻦ وآب ﺟﻮش ﺑﺮای ﭼﺎی آﻣﺎده ﺑﻮد‪ .‬در‬ ‫ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎی ﻣّﺮﻓﻪ وﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ ﺗﻌﺪادی ﺧﺪﻣﺘﻜر ﺗﻤﺎﻣ اﻳﻦ ﻛرﻫﺎ را ﺑﺎ ﻧﻈﺎرت ﺧﺎﻧﻢ ﺧﺎﻧﻪ‬ ‫اﻧﺎم ﻣدادﻧﺪ‪.‬‬ ‫‪٤٢‬‬

‫ﻳﻜﻰ از ﺷﻴﻳﻦﺗﺮﻳﻦ ودﻟﺴﺐﺗﺮﻳﻦ ﺑﺶﻫﺎی زﻧﺪﻰ زﻧﺎن رﻓﺘ ﺑﻪ ّ‬ ‫ﺣﺎم ﻋﻤﻮﻣ ﺷﻬﺮ ﺑﻮد‪.‬‬ ‫در اواﺳﻂ ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ در ﻃﻬﺮان ﺑﻴﺶ از ﺻﺪ وﭼﻬﻞ ﺣﺎم ﻋﻤﻮﻣ وﺟﻮد داﺷﺖ‪ .‬در ﺣﺎم‬ ‫ﻋﻤﻮﻣ زﻧﻬﺎ ﻣﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﻪ دور از ﻧﮕﺮا‪E‬ﻫﺎی ﺧﺎﻧﻪ ﻗﺪری آراﻣﺶ ﻳﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺎ زﻧﺎن ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ودوﺳﺘﺎن ﺧﻮد ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻛﺮده‪ ،‬ﺧﺒﻫﺎی ﺟﺪﻳﺪ را رد وﺑﺪل ﻛﻨﻨﺪ وﺧﻮد را ﺗﻤﻴ وﭘﺎﻛﻴه ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬‬ ‫ﺣﺎم ﺑﺮای ﻫﻤﻪ ﻣﺎ‪ E‬ﺑﻮد واﻛﺜ زﻧﺎن از ﻃﺒﻘﺎت ﻣﺘﻠﻒ ﺑﻪ آﻧﺎ ﻣرﻓﺘﻨﺪ ﻏﻴ از‬ ‫ورودﻳﻪ ّ‬

‫زﻧﺎن ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎی ﺧﻴﻠ ﻓﻘﻴ ﻛﻪ ﻗﺪرت ﭘﺮداﺧﺖ اﻧﻌﺎم ﻛرﮔﺮان ﺣﺎم را ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ واز اﻳﻦ‬ ‫ﺗﻔﺮﻳﺢ وﺳﮔﺮﻣ ﻣﺮوم ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﭘﻨﺞ روز ﻫﻔﺘﻪ ﺣﺎم ﺑﻪ ﻣﺮدان وﻓﻘﻂ دو روز آن ﻫﻢ ﺻﺒﺢﻫﺎ‬ ‫ﺑﻪ زﻧﺎن اﺧﺘﺼﺎص داﺷﺖ‪ .‬ورودی ﺣﺎم ﺑﺮای زﻧﻬﺎ ﺟﺪا ﺑﻮد ﻛﻪ ¶ﺲ از ورود ﺑﺎﻳﺪ داﻻ‪ E‬را‬ ‫ّ‬ ‫‪ D‬ﻣﻛﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺣﺎم ﺑﺮﺳﻨﺪ؛ در ﺣﺎﻟ ﻛﻪ ﻣﺮدان از در اﺻﻠ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ وارد ﺣﺎم ﻣﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬ ‫‪٤٣‬‬

‫ﺑﺮای ﺣﺎم رﻓﺘ‪ ،‬زﻧﺎن ﻛﺎس ﺧﺎﻧﻪ را ﻋﻮض ﻣﻛﺮدﻧﺪ وﭘﻴاﻫﻦ ﺑﻬﺘ وﺗﻤﻴی ﻣﭘﻮﺷﻴﺪﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﻛﺎس ﻣﺮﺳﻮم آن زﻣﺎن ﺑﺮای ﺧﺎﻧﻪ ﺷﻠﻮار ﺑﻠﻨﺪ وﮔﺸﺎدی ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﭘﺎ ﻣﻛﺮدﻧﺪ ﺑﺎ ﺑﻠﻮز ﻳﺎ‬ ‫ﭘﻴاﻫﻦ ﻧﺎزک ﺑﺪنﻧﻤﺎ ﻛﻪ ﺗﺎ ﺳ ﻧﺎف ﺑﺎز ﺑﻮد‪ .‬روی ﺑﻠﻮز‪ ،‬ﺟﻠﻴﻘﻪ ﻳﺎ ﻛﺖ آﺳﺘﻴ ﻛﻮﺗﺎه وروی‬ ‫ﺷﻠﻮار داﻣﻦ ﭼﻴدار‪t‬ﻮﺗﺎﻫ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺷﻠﻴﺘﻪ ﻣﭘﻮﺷﻴﺪﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﺮ‪t‬ﻴﺐ ﺳﺎده را زﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺷﻜﻫﺎی‬ ‫ً‬ ‫ﻣﺘﻠﻒ وﺑﻪ دﻟﻮاه ﺗﻐﻴﻴ ﻣدادﻧﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ زﻧﺎن ﺷﻬﺮی از ﺟﻮاﻫﺮات اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻛﺮدﻧﺪ ﻳﺎ‬ ‫ﭘﺎرﭼﻪﻫﺎی ﻞدار واز ﺟﻨﺲﻫﺎ‪ Ì‬ﺑﺎ ﻛﻴﻔﻴﺖ ﻣﺘﻔﺎوت اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﻪ زﻧﺎن ﺑﺮای‬ ‫ّ‬ ‫ﺣﺠﺐ وﺣﻴﺎ ﻧﻮﻋ روﺳی ﺑﻪ ﺳ ﻣﻛﺮدﻧﺪ؛ اﻣﺎ در روﺳﺘﺎﻫﺎ اﻳﻦ روﺳی ﺑﻴﺸﺘ ﺑﺮای‬ ‫ﺣﻔﺎﻇﺖ ﻣﻮ ﺑﻪ ﻫﻨﺎم ﻛر وﺗﻤﻴ ﻧﺎه داﺷﺘ ﻣﻮ ﻣﻔﻴﺪ ﺑﻮد‪ .‬زﻧﺎن روﺳﺘﺎ‪ Ì‬از روﺑﻨﺪ اﺳﺘﻔﺎده‬

‫‪٨‬‬ ‫ﻧﻤﻛﺮدﻧﺪ زﻳﺮا ﻣﺎﻧﻊ ﻓﻌﺎ•ﺘﻬﺎی ﻣﺘﻠﻒ وﺳﺨﺖ ﺧﺎﻧﻪداری آﻧﻬﺎ ﺑﻮد ‪.‬در ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ ﭘﻮﺷﺶ‬ ‫دﻳﮕﺮی ﺑﻪ ﻧﺎم ﭼﺎدر ﺑﻪ ﻛﺎﺳﻬﺎی زﻧﺎن اﺿﺎﻓﻪ ﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﺣﺠﺎب زن ﻳﮏ رﺳﻢ ﻛﻬﻦ ﺷ‪ Ê‬اﺳﺖ‪ .‬اﺻﻞ و رﻳﺸﻪ آن در اﻣﺮاﺗﻮرﻳﻬﺎی ﻛﻬﻦ آﺷﻮر و ﺑﺎﺑﻞ‬ ‫ﺠﻬﺮﻳﻦ اﺳﺖ‪ .‬وﻗ‪ k‬ﻗﻠﻤﺮو اﻣﺮاﺗﻮری اﻳﺮان ﺗﺎ ﺑﻴاﺠﻬﺮﻳﻦ وﺳﻌﺖ ﻳﺎﻓﺖ‬ ‫در ﺳزﻣﻴ ﺑﻴا ّ‬

‫رﺳﻢ ﺣﺠﺎب در ﺳزﻣﻴﻫﺎی اﻣﺮاﺗﻮری اﻳﺮان ﻫﻢ راﻳﺞ ﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣرﺳﺪ ﺣﺠﺎب در آن‬ ‫زﻣﺎن ﺑﺮای ﺗﻤﺎﻳﺰ ﺑﻴ زﻧﺎن ﻃﺒﻘﺎت اﻋﻴﺎن واﺷاف از زﻧﺎن ﺑﺮده وروﺳ‪ k‬ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪﻫﺎ‬ ‫ّ‬ ‫وﻗ‪ k‬اﻋﺮاب ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻪ اﻣﺮاﺗﻮری روم در آﺳﻴﺎ ﻳﺎ اﻣﺮاﺗﻮری روم ﺷ‪ Ê‬ﺗﺴﻠﻂ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ ﺑﺎ‬ ‫روﺑﻨﺪ آﺷﻨﺎ ﺷﺪه وآن را ﺑﻪ ﺣﺠﺎب اﺿﺎﻓﻪ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺳﺎﺑﻘﻪ ﺗﺎرﻳ‪ V‬ﻧﺸﺎن ﻣدﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﻨﺸﺄ‬ ‫ﺣﺠﺎب ﺳزﻣﻴ اﻳﺮان ودﻳﺎﻧﺖ اﺳﻼم ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ رﺳﻤ ﺑﻮده در ﻣﻴﺎن ﻗﺒﺎﺋﻞ ﺑﻮﻣ ﺑﺮ‪p‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻨﺎﻃﻖ اﻳﺮان ﻛﻪ ﺑﺎ ﺑﻴا ّ‬ ‫ﺠﻬﺮﻳﻦ ارﺗﺒﺎط ﺗﺎری داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬اﻛﺘﻪ ﺣﺠﺎب ﻛﻢﻛﻢ ﻧﺸﺎنۀ اﻳﻤﺎن‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫زﻧﺎن ﻣﺆﻣﻦ ﺷﺪ وﻣﻬﻢﺗﺮ از آن وﺳﻴﻠﻪای ﺑﺮای ﺟﺪاﺳﺎزی‪ ،‬ﺗﻤﻠﮏ وﺗﺴﻠﻂ ﺑﺮ زﻧﺎن ﻧﻴ ﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﻃﺒﻖ ﻗﻮاﻧﻴ ﻣﺬﻫﺐ ﺷﻴﻌﻪ ورﺳﻢ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻗﺎﺟﺎر‪ ،‬زن ﺣّﻖ درﺧﻮاﺳﺖ ﻃﻼق ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬اﻛﺘﻪ‬ ‫اﻳﻦ رﺳﻢ در ﺳاﺳ ﻗﻠﻤﺮو ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣ ﻳﻜﺴﺎن ﻧﺒﻮد و در آﻳﺎت ﻗﺮآن ﻫﻢ ﺑﻪ اﻳﻦ‬ ‫ﻣﻮﺿﻮع اﺷﺎره ﺻﻳ` ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮﭼﻪ ﺷﻮاﻫﺪی از ﻃﻼق زﻧﺎن در اﻳﻦ دوره ﻣﻮﺟﻮد‬ ‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺸﺎن ﻣدﻫﺪ زﻧ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﻫﻤﺴ وﺧﺎﻧﻪ ﺧﻮد را ﺗﺮک ﻛﻨﺪ اﻣﺎ زﻧﺎن ﺑﺮای اﻗﺪام ﺑﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ﻃﻼق ﺑﺎ ﻣﻮاﻧﻊ ﺟﺪی ﺑﺴﻴﺎری روﺑﺮو ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﻛﺜﻳﺖ ﺑﻪ دﻻﻳﻞ ﻣﺘﻌﺪد وﻣﺘﻠﻔ‬ ‫ﻧﻤﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ وﻧﻤﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ از ﻫﻤﺴ ﺧﻮد ﺟﺪا ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻣﻬﻢﺗﺮ از ﻫﻤﻪ ﻧﺪاﺷﺘ ﻣﻨﺒﻊ درآﻣِﺪ‬ ‫ﻣﺴﺘﻘﻞ وﺗﺄﻣﻴ زﻧﺪﻰ ﺧﻮد ﺑﻮد ﻛﻪ آﻧﻬﺎ را ﻣﺒﻮر ﻣﻛﺮد در ﺧﺎﻧﻪای ﻛﻪ ﺷﻮﻫﺮﺷﺎن ﺳﭘﺮﺳﺖ‬ ‫وﺗﺼﻤﻴﻢﮔﻴﻧﺪه ﺑﻮد ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ وﻋﻠﻴﻏﻢ ﻧﺎﺧﻮﺷﻨﻮدی ﺑﺴﻴﺎر از زﻧﺪﻰ زﻧﺎﺷﻮﺑ ﺑﻪ اﺟﺒﺎر ﻳﮏ ﻋﻤﺮ‬ ‫اﺳﺎرت را ﺗّﻤﻞ ﻣﻛﺮدﻧﺪ زﻳﺮا ﺟﺰ اﻳﻦ راه دﻳﮕﺮی ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ ‪.‬اﻣﺎ ﻣﺮدان ﺑﺎ آن ﻛﻪ از ﻧﻈﺮ‬ ‫ﻣﻘﺮرات ﻣﺬﻫ‪ k‬ﻣﺪودﻳﺖﻫﺎ‪ Ì‬ﺑﺮای ارﺗﺒﺎط وراﺑﻄﻪ ﺟﻨ‪ n‬ﺑﺎ زﻧﺎن ﻏﻴ از ﻫﻤﺴ ﺧﻮد‬ ‫داﺷﺘﻨﺪ اﻣﺎ ﻣﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﺎ ﭘﺮداﺧﺖ وﺟﻬ ﺑﻪ آﺧﻮﻧﺪ زﻧ را ﺑﺮای ﺧﻮد ﺻﻴﻐﻪ ﻛﻨﻨﺪ وﻋﻘﺪ‬ ‫ّ‬ ‫وازدواج ﻣّﻮﻗﺖ اﻧﺎم دﻫﻨﺪ‪ .‬ﻗﺎﻧﻮﻧ ﺷﺪن اﻳﻦ ﻧﻮع ﻋﻘﺪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﺗﻔﺴﻴ ﺧﺎص ﻋﻠﻤﺎء از‬ ‫ﻓﺼﻠ از آﻳﺎت ﻗﺮآن اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻧﻴ ﺳﺎﺑﻘﻪ در ﭘﻴﺶ از اﺳﻼم دارد‪ .‬زﻳﺮا در ﻗﺮآن‬

‫‪٩‬‬ ‫ﺣﻜﻢ ﻣﺸﺨﺺ وواﺿ` درﺑﺎره اﻳﻦ ﭼﻨﻴ ازدواﺟ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﻣّﻮز ازدواج ﺑﻴﺶ از آن‬ ‫ﻛﻪ ﺑﻪ آﻳﺎت ﻗﺮآ‪ E‬ﻣﺮﺑﻮط ﺑﺎﺷﺪ ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪه واﻧﻌﻜ‪ n‬از ﻣﻘﺎم ﭘﺎﺋﻴ زن در ﺟﺎﻣﻌﻪ دورۀ‬ ‫‪٤٤‬‬ ‫ﻗﺎﺟﺎر‪ ،‬وﺗﻔﺴﻴ ﺟﺎﻧﺒﺪاراﻧﻪ ﻋﻠﻤﺎء دﻳﻦ ووﺿﻊ ﻗﻮاﻧﻴ دﻳﻨ وﺣﻜﻮﻣ‪ k‬ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﻣﺮدان اﺳﺖ‪.‬‬ ‫در ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎی اﻋﻴﺎن واﺷاف‪ ،‬زﻧﺎن در ﺣﺮﻣﺴا زﻧﺪﻰ ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺣﺮﻣﺴا ﺑ‪ n‬از ﺧﺎﻧﻪ‬ ‫ﻣﺮد ﺑﻮد ﻛﻪ اﺧﺘﺼﺎص ﺑﻪ ﻫﻤﺴان او داﺷﺖ وﻫﻴﭻ ﻣﺮدی ﺟﺰ ﺻﺎﺣﺐ ﺣﺮﻣﺴا اﺟﺎزۀ ورود‬ ‫ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬ﺣﺮﻣﺴا ﻧﺸﺎنۀ ﺟﺪاﺳﺎزی زﻧﺎن از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻫﻢ ﺑﻮد‪ ٤٥.‬اﻣﺎ ﺑﺎ ﻧﺎﻫ ﺑﻪ ﺳﺎﺧﺘﺎر دروﻧ‬ ‫آن واﺿﺢ وروﺷﻦ ﻣﺷﻮد ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ زﻧﺎن از درون ﺣﺮﻣﺴا ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﻔﻮذ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮای‬ ‫ﻣﺜﺎل ﭼﻨﺪ ﺗﻦ از زﻧﺎن ﺑﺴﻴﺎر ﺗﻮاﻧﺎ در ﺣﻠﻖۀ ﺧﺎﻧﻮادۀ ﻗﺎﺟﺎر ﺑﺎ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘ ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﺟﺎﻣﻌﻪ‬ ‫ﺧﺎرج‪ ،‬ﺑﺎ ﺑﻪ ﻛرﮔﻴی ﻋﻘﻞ واﺣﺴﺎس ﺧﻮد وﻧﻔﻮذ ﺑﺮ ﻫﻤﺴان و¶ﺴان ﺧﻮد ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﺮ‪p‬‬ ‫اﻣﻮر ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤدﻳﺪﻧﺪ در دﺳﺖ ﮔﻴﻧﺪ‪ .‬ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن اﻳﻦ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺣﺮﻣﺴا‪Ì‬‬ ‫ّ‬ ‫داﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻴﺶ از ﻫﺰار زن را در ﺧﻮد ﺟﺎ دﻫﺪ واﻛﺘﻪ ﺑﺮای ﻛﻨﺘل‪ ،‬اﻧﻀﺒﺎط‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺳﺨﺖ وﺟﺪی وآداب ورﺳﻮم ﺧﺎص ﺧﻮد را داﺷﺖ‪ .‬زﻧﺎن ﺷﺎه از ﻫﻤﻪ ﻃﺒﻘﺎت ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‬ ‫ﺑﺴﻴﺎری از ازدواجﻫﺎ ﺑﺮای ﺗﻘﻮﻳﺖ ارﺗﺒﺎط درﺑﺎر وﻃﻮاﺋﻒ واﻗﻮام ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ واﺷاف ﺑﻮد‪.‬‬ ‫ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ زﻧﺎن ﺣﺮﻣﺴای ﺷﺎه ﻣﺎدر وﻫﻤﺴ اول او ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬زﻧﺎن اﺟﺎزه ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ ﺑﺎ ﺳﺎﻳﺮ‬ ‫اﻋﻀﺎء درﺑﺎر ارﺗﺒﺎط داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻣﮕﺮ از ﻃﺮﻳﻖ اﻓﺮادی ﻛﻪ"ﺧﻮاﺟﻪ" ﻧﺎم داﺷﺘﻨﺪ ‪.‬ﺑﺮای‬ ‫زﻧﺎن ﺗﻤﺎس ﺑﺎ اﻓﺮاد ﺧﺎرج از ﺣﺮﻣﺴا وﺳﻴﻠﻪای ﺑﺮای رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎی ﺷﺨ‪ $‬ﺑﻮد‬ ‫وﺑﻪ ﻫﻤﻴ د•ﻞ ﺣﺮﻣﺴا ﻣﻠ ﺑﺮای ﺧﺪﻋﻪﻫﺎی ﺳﻴﺎ‪ n‬ﻫﻢ ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﻋﻤﻠﻜﺮد‪ ،‬ﺑﺼﻮص در‬ ‫زﻣﺎن ﻧﺎﺻا ّ>ﻳﻦﺷﺎه‪ ،‬ﭘﺎدﺷﺎﻫ ﻛﻪ در رواﻳﺎت اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻧﻘﺶ ﻣﻬّﻤ دارد‪ ،‬ﺑﻪ اوج ﺧﻮد‬ ‫رﺳﻴﺪ‪ .‬در ﺣﺮﻣﺴای او ﺑﻴﺶ از ﺻﺪ زن ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺮ‪ p‬از آﻧﻬﺎ ﺑﺮ ﺷﻴﻮۀ ﻛﺸﻮرداری‪،‬‬ ‫روش وﺳﻴﺎﺳﺖ او در ﻣﻮاﻗﻊ ﺣّﺴﺎس ﺑﺴﻴﺎر ﻧﻔﻮذ داﺷﺘﻨﺪ‪ ٤٦.‬از ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻬﻢﺗﺮ ﻣﺎدر‬ ‫ﻧﺎﺻا>ﻳﻦ ﺷﺎه ﺑﻮد ﻛﻪ ﻧﻔﻮذ ز ﻳﺎدی در اﻣﻮر ﺳﻴﺎ‪ n‬داﺷﺖ وﺗﻤﺎم ﺳﻌ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻛر ﻣﺑﺮد‬ ‫ﺗﺎ ﺗﺎج وﺗﺖ وﻣﻘﺎم ﺳﻠﻄﻨﺖ ¶ﺴ ﺧﻮد را از دﺳﺖ رﻗﺒﺎ ودﺷﻤﻨﺎ‪ E‬ﻛﻪ در ﻛر ﺣﻜﻮﻣﺖ او‬ ‫ﻛرﺷﻜﻨ ﻣﻛﺮدﻧﺪ وﻗﺼﺪ ﺑﺮاﻧﺪازی او را داﺷﺘﻨﺪ ﺣﻔﻆ ﻛﻨﺪ‪ .‬دوران او ﻣﺜﺎل واﻗﻌ از زﻧﺎن‬

‫‪١٠‬‬ ‫ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪی اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺎدر ﺑﻮدﻧﺪ از ¶ﺸﺖ ﺻﺤﻨﻪ ﻫﻤﻪ اﻣﻮر را اداره ﻛﻨﻨﺪ‪ ٤٧.‬در ﻳﻜﻰ از‬ ‫‪٤٨‬‬ ‫ﻋﻜﺲﻫﺎی ﺧﺎﻧﻮادﻰ او در ﺟﺎﻳﺎﻫ ﺑﻠﻨﺪ ﺗﺮ از ¶ﺴش‪ ،‬ﻧﺎﺻا ّ>ﻳﻦﺷﺎه ﻧﺸﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫در ﻣﺴﻴ ﻗﺰوﻳﻦ ﺑﻪ ﻛﺮﺑﻼ ﻃﺎﻫﺮه وﻣﻼ ﻣﻤﺪ از ﻛﻮﻫﭙﺎﻳﻪﻫﺎی ﭘﺮﺑﺮف ﻛﻮهﻫﺎی زاﮔﺮس‪ ،‬ﻛﻪ‬ ‫ﻛﺸﻮر اﻳﺮان را از ﺑ‪ n‬از ﺧﺎک اﻣﺮاﻃﻮری ﻋﺜﻤﺎ‪ ،E‬ﻋﺮاق اﻣﺮوز‪ ،‬ﺟﺪا ﻣﺳﺎزد‪ ،‬ﮔﺬﺷﺘﻨﺪ؛‬ ‫ﺠﻬﺮﻳﻦ رﺳﻴﺪﻧﺪ‪ .‬ﻛﻤ ﺟﻠﻮﺗﺮ ﺑﻪ‬‫ﺳ‪E‬ﺲ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﭘﺎﺋﻴ رﻓﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺟﻠﮕﻪ ﻣﺴﻄﺢ وﮔﺮم ﺑﻴا ّ‬

‫ﺷﻬﺮ ﻛﺮﺑﻼ‪ ،‬ﺑﻴ رودﺧﺎﻧﻪ ﻓﺮات ودرﻳﺎﭼﻪای از ﻧﻤﮏ‪ ،‬وارد ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﺷﻬﺮ ﻛﺮﺑﻼ ﺑﺮای ﺷﻴﻌﻴﺎن اﻫﻤﻴﺖ ﺑﺴﻴﺎری دارد‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﺪﻓﻦ اﻣﺎم ﺣﺴﻴ در آﻧﺎ اﺳﺖ‪ .‬در‬ ‫ﺣﺎدﺛﻪ ﻛﺮﺑﻼ در ﺳﺎل ‪ ۶٨٠‬ﻣﻴﻼدی اﻣﺎم ﺣﺴﻴ وﻫﻔﺘﺎد ودو ﺗﻦ از ﻳﺎراﻧﺶ ﺑﻪ دﺳﺖ ﺳﭙﺎه‬ ‫ﺧﻠﻴﻒۀ وﻗﺖ‪ ،‬ﻛﻪ اﻣﺎم ﺣﺴﻴ در ﺑﺮاﺑﺮ او ﻗﻴﺎم ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﻴﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮای ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪،‬‬ ‫اﻣﺎم ﺣﺴﻴ ﻣﻈﻬﺮﺷاﻓﺖ‪ ،‬ﺻﺪاﻗﺖ وﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﻇﻠﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﻫﺮ ﺳﺎ" در اﻳﺎم ﺨﺷﻮرا ﺷﻴﻌﻴﺎن‬ ‫ﺟﻬﺎن ﺑﺮای ﺷﻬﺎدت اﻣﺎم ﺣﺴﻴ ﻣﺮاﺳﻢ ﻋﺰاداری ﭘﺮﺷﻮری ﺑﺮﭘﺎ ﻣﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در ﺑﻌ‪ A‬ﺷﻬﺮﻫﺎ‬ ‫دﺳﺘﻪﻫﺎ‪ Ì‬ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣدﻫﻨﺪ‪ .‬در ﺧﻴﺎﺑﺎﻧﻬﺎ راه ﻣروﻧﺪ وﺑﺎ زدن زﻧﻴ‪ ،‬ﻗﻤﻪ و ﺷﻤﺸﻴ ﺑﻪ ﺑﺪن‬ ‫ﺧﻮد‪ ،‬رﻧﺞﻫﺎ و ﻣﺼﺎﺋﺐ اﻣﺎم ﺣﺴﻴ را‪ ،‬ﻛﻪ در راه ﺣّﻖ و ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﺘﺤّﻤﻞ ﺷﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺮاﻫ‬ ‫ﻣﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮای ﺷﻴﻌﻴﺎن روز ﺨﺷﻮرا روز ﺳﻮﮔﻮاری اﺳﺖ اﻣﺎ ﺑﺮای ﺳّﻨﻫﺎ اﻳﻦ روز روز‬ ‫ّ‬ ‫ﭘﻴوزی ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ ﺑﺮ ﻧﻴوﻫﺎی ﻣﺎدی اﻳﻦ ﺟﻬﺎن ﻛﻪ در اﻗﺪام اﻣﺎم ﺣﺴﻴ ﻣﺘّﺠﻠ ﺷﺪه‬ ‫ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺎ ﮔﺬﺷﺖ زﻣﺎن ﻣﺒﻮﺑﻴﺖ اﻣﺎم ﺣﺴﻴ آﻧﻘﺪر زﻳﺎد ﺷﺪ ﻛﻪ در اﻃﺮاف ﻣﻘﺒۀ او ﺑﺎ ﮔﻨﺒﺪی‬ ‫ﻃﻼ‪ ،Ì‬ﺷﻬﺮ ﻛﺮﺑﻼ ﺷﻜ ﮔﺮﻓﺖ و ﻗﺮﻧﻬﺎ اﺳﺖ زاﺋِﺮﻳﻦ ﺑﺷﻤﺎری ﺑﺮای زﻳﺎرت ﻣﻘﺒۀ او ﺑﻪ‬ ‫آﻧﺎ ﻣروﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﻴﺸﻪ در ﻣﻴﺎن زاﺋﺮﻳﻦ ﻛﺮﺑﻼ اﻓﺮاد ﭘﻴ وﺳﺎﻟﻮرده ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻣﻴﺪ رﺣﻠﺖ‬ ‫ّ‬ ‫وﺗﺪﻓﻴ در ﺟﻮار ﻣﻘﺒۀ اﻣﺎم ﺣﺴﻴ‪ ،‬آن ﻣﻜن ﻣﻘﺪس‪ ،‬ﺑﻪ ﻛﺮﺑﻼ ﻣرﻓﺘﻨﺪ وﻣروﻧﺪ‪ .‬ﺳﻔﺮ‬ ‫زاﺋﺮﻳﻦ وﺗﺎرت دﻓﻦ اﻣﻮات ﺳﺒﺐ ﺷﺪ ﻛﺮﺑﻼ ﺑﻪ ﺷﻬﺮی ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﻮد وآراﻣﺎه‬ ‫دﻳﮕﺮی ﺑﺎ ﮔﻨﺒﺪی ﻃﻼ‪ Ì‬ﺑﺮای ﺑﺮادر اﻣﺎم ﺣﺴﻴ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺎم ﻋﺒﺎس‪ ،‬ﻛﻪ او ﻧﻴ در ﻧﺒد ﻛﺮﺑﻼ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬ﺷﻬﺮ ﻛﺮﺑﻼ ﺑﺎ ﮔﺴﺘش در ﺣﻮل اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﻣﻘﺪﺳﻪ‬ ‫وﺳﺎﺧﺘﻤﺎنﻫﺎی ﻳﮏ ﺗﺎ ﺳﻪ ﻃﺒﻘﻪ‪ ،‬اﻣﺮوزه ﺟﻌﻴ‪ k‬ﺣﺪود ‪ n‬ﻫﺰار ﻧﻔﺮ را در ﺧﻮد ﺟﺎ داده‬ ‫اﺳﺖ‪.‬‬ ‫‪٤٩‬‬

‫‪١١‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫اﻳﻦ زوج ﺟﻮان ﻣﺪت ﺳﻴده ﺳﺎل در ﻛﺮﺑﻼ وﻣﺪت ﻛﻮﺗﺎﻫ در ﺷﻬﺮ ﻣﻘﺪس ﻧﻒ در ﺟﻨﻮب‬ ‫ﻛﺮﺑﻼ زﻧﺪﻰ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ٥٠.‬دو ¶ﺴ ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬اﺑﺮاﻫﻴﻢ واﺳﻤﺎﻋﻴﻞ‪ ،‬در ﻛﺮﺑﻼ ودﺧﺘ او ﺑﻪ ﻧﺎم زﻳﻨﺐ‬ ‫در ﺷﻬﺮ ﻧﻒ ﺑﻪ دﻧﻴﺎ آﻣﺪﻧﺪ‪ ٥١.‬اﻣﺎ آﻳﻨﺪۀ راﺑﻂۀ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺎ ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺶ ﺑﻪ اﺧﺘﻼف وﺟﺪا‪Ì‬‬ ‫اﻧﺎﻣﻴﺪ‪ .‬ﺗﺎ وﻗ‪ k‬ﺑﻪ ﻫﺎ ﻛﻮﭼﮏ ﺑﻮدﻧﺪ وﻃﺎﻫﺮه وﻇﺎﻳﻒ ﺧﺎﻧﻪ وﺑﭽﻪداری را ﺑﻪ ﺧﻮ½ اﻧﺎم‬ ‫ﺑﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺼﻮص ¶ﺴان‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘ ﺗﺖ ﻧﻔﻮذ ﭘﺪر در‬ ‫ﻣداد ﻣﺸﻜ ﭘﻴﺪا ﻧﺒﻮد اﻣﺎ ﺑﺎ ﺑﺰرگ ﺷﺪن ّ‬ ‫آﻣﺪه از ﻣﺎدر دور ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻫﺮ دو ¶ﺴ ﺑﻪ ﻣﻘﺎم اﺟﺘﻬﺎد رﺳﻴﺪﻧﺪ واز ﻣﺎﻟﻔﺎن ﺳﺳﺨﺖ ﻣﺎدر‬ ‫ّ‬ ‫ﺧﻮد ﺷﺪﻧﺪ‪ ٥٢.‬اﻣﺎ ﺷﻬﺮت وﻣﻮﻓﻘﻴ‪ k‬ﻧﻴﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻃﻮری ﻛﻪ در ﻣﺘﻮن ﺗﺎرﻳﺦ وﺷح اﺣﻮال‬ ‫ﻣﺘﻬﺪﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎ ﻧﺎم ﻣﺎدرﺷﺎن "ﻃﺎﻫﺮه ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ" ﻣﻌﺮ< ﻣﺷﻮﻧﺪ‪ .‬از ﻧﺎم ﭘﺪر آﻧﺎن ﻧﻴ ﻫﻴﭻ اﺛﺮ و‬ ‫ﻧﺸﺎ‪ E‬ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺧﻮد ﻧﺸﺎن اﻫّﻤﻴﺖ‪ ،‬ﺷﻬﺮت‪ ،‬اﻋﺘﺒﺎر واﺣﺘام ﺑﺴﻴﺎری اﺳﺖ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه در‬ ‫‪٥٣‬‬ ‫ﻋﻠﻮم دﻳﻨ‪ ،‬ﻋﺮﻓﺎن وﺷﻌﺮ وادب ﻓﺎر‪ n‬ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫در دورۀ اﻗﺎﻣﺖ در ﻛﺮﺑﻼ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺎ ﺧﻮاﻧﺪن ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی ﺳّﻴﺪ ﻛﻇﻢ رﺷ‪ ،k‬رﻫﺒ وﻣﺘﻔﻜﺮ‬ ‫ّ‬ ‫دﻳﮕﺮ ﻣﻜﺘﺐ ﺷﻴﺨﻴﻪ‪ ،‬از ﺣﺪ وﺣﺪود ﻳﮏ زن وﻫﻤﺴ ﻣﻄﻴﻊ ﻓﺮاﺗﺮ رﻓﺖ‪ .‬ﺷﻴﺦ اﺣﺪ اﺣﺴﺎ‪،Ì‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺘﻔﻜﺮ ﺷﻴ‪ ،V‬دو ﺳﺎل در ﻗﺰوﻳﻦ اﻗﺎﻣﺖ داﺷﺖ‪ ٥٤.‬در آن زﻣﺎن ﻃﺎﻫﺮه دﺧﺘ ﺧﺮدﺳﺎﻟ ﺑﻮد‬ ‫و‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﻣﺎﻟﻔﺖ ﺳﺳﺨﺘﺎنۀ ﻋﻤﻮﻳﺶ ﺑﺎ ﻋﻘﺎﻳﺪﺷﻴﺦ اﺣﺪ‪ ،‬در ﺧﺎﻧﻮادۀ آﻧﻬﺎ ﺻﺤﺒ‪ k‬از‬ ‫ﺷﻴﺦ اﺣﺪ و ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺷﻴﺨﻴﻪ ﻧﻤﺷﺪ‪ ٥٥ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣرﺳﺪ ﻃﺎﻫﺮه در ﻫﻤﺎن ﻧﻮﺟﻮا‪ E‬در ﻛﺘﺎﺑﺎنۀ‬ ‫ّ‬ ‫ﻳﻜﻰ از اﻗﻮام ﺧﻮد ﺑﺎ آﺛﺎر ﺷﻴﺨﻴﻪ آﺷﻨﺎ ﺷﺪه‪ ٥٦‬و ﺑﺎ راﻫﻨﻤﺎ‪ Ì‬ﻋﻤﻮﻳﺶ‪ ،‬ﻣﻼ ﻟ و ﻣﺎدر و‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻌ‪ A‬دﻳﮕﺮ از اﻗﻮام ﻣﺎدریاش ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﻳﻦ آﺛﺎر ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ ٥٧.‬اﻣﺎ ﺳﺎﻟﺎ ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨ‬ ‫زﻣﺎ‪ E‬ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه و ﺷﻮﻫﺮش از ﻛﺮﺑﻼ ﺑﻪ ﻗﺰوﻳﻦ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه از ﭘﻴوان ﺳﺳﺨﺖ‬ ‫ﻣﻜﺘﺐ ﺷﻴﺨﻴﻪ ﺷﺪ‪.‬‬ ‫در آن زﻣﺎن دﻳﮕﺮ زﻧﺪﻰ ﺧﺎﻧﻮادﻰ آن دو ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﮔﺴﻴﺨﺘﻰ رﺳﻴﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه ﻣﺧﻮاﺳﺖ‬ ‫ّ‬ ‫دور از ﻣﺎﻟﻔﺖ ﻳﺎ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﺷﻮﻫﺮش راه وﻋﻘﻴﺪهای را ﻛﻪ ﻳﺎﻓﺘﻪ دﻧﺒﺎل ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺷﻮﻫﺮ ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ّ‬ ‫در ﭘﻴوی از ﭘﺪر ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﻼﺗﻘ‪ ،‬ﻣﺎﻟﻒ ﺳﺳﺨﺖ ﻣﻜﺘﺐ ﺷﻴﺨﻴﻪ ﺑﻮد وﻧﻤﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺗﻐﻴﻴ‬ ‫ﻋﻘﻴﺪه ﻃﺎﻫﺮه را ﺗﻤﻞ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺳاﻧﺎم ﻃﺎﻫﺮه ﻣﺒﻮر ﺷﺪ ﺧﺎﻧﻪ ﺷﻮﻫﺮ را ﺗﺮک ﻛﺮده وﻫﻤﺮاه‬ ‫ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺶ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﭘﺪری ﺑﺎزﮔﺮدد‪ .‬در آﻧﺎ ﻃﺎﻫﺮه ﻣﺼّﻤﻢ ﺷﺪ ﺑﺮای ﻣﻼﻗﺎت ﺟﺎﻧﺸﻴ ﺷﻴﺦ‬

‫‪١٢‬‬ ‫اﺣﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﺳﻴﺪ ﻛﻇﻢ رﺷ‪ ،k‬ﺑﻪ ﻛﺮﺑﻼ ﺑﺎزﮔﺮدد‪¶ .‬ﺲ ﻫﻤﺮاه ﺧﻮاﻫﺮ‪ ،‬دﺧﺘ وﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ دﻳﮕﺮ‬ ‫ّ‬ ‫دوﺑﺎره ﺨزم ﺷﻬﺮ ﻣﻘﺪس ﻛﺮﺑﻼ ﺷﺪ در ﺣﺎﻟ ﻛﻪ ¶ﺴاﻧﺶ ﺑﺎ ﭘﺪرﺧﻮد در ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ‬ ‫‪٥٨‬‬ ‫ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻃﺎﻫﺮه در ﺟﺴﺘﺠﻮی ﺣﻘﻴﻘﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﺎﻣ ﺑﻠﻨﺪ ﺑﻪ ﻗﻠﻤﺮو ﻳﻮِم ﻇﻬﻮر وﻋﺮﻓﺎِن ﻣﻈﻬِﺮ‬ ‫ﻇﻬﻮِر اﻟﻬ وارد ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪١٣‬‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه وﺣﻀﻮر در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎﺑ‬ ‫"ﻣﻦ ﺧﺎﺿﻌﺎﻧﻪ از ﺷﻤﺎ اﺳﺘﺪﺨ ﻣﻛﻨﻢ" اﻳﻦ ﺟﻠﻪای از ﻧﺎﻣﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ ﭘﺪرش اﺳﺖ ﻛﻪ در آن‬ ‫ﻣﻠﺘﻤﺴﺎﻧﻪ از او ﻣﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺪری ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﻮ½ ﺑﻪ اﺣﻮال دﺧﺘ ﺧﻮد واﻗﻒ اﺳﺖ واو‬ ‫ّ‬ ‫را از ﻛﻮد ﻛ ودر ﺗﺼﻴﻼت ﺳﭘﺮﺳ‪ k‬ﻛﺮده‪ ،‬از ﺻﻤﻴﻢ ﻗﻠﺐ ﺑﻪ ﺣﻖ ﺗﻮﺟﻪ وآﻧﺎه ﻗﻀﺎوت ﻛﻨﺪ‬ ‫ﻛﻪ آﻳﺎ در ﻗﻠﺐ اﻳﻦ دﺧﺘ ذّرهای ﻋﻼﻗﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺎن وﺟﻮد داﺷﺘﻪ! اﮔﺮ ﭼﻨﻴ اﺳﺖ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﺮ‬ ‫ﺳ دروﻧﺶ ﻰ ﺑﺒﻳﺪ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻴان ﺷﻤﺎ‬ ‫ﺷﻤﺎ ﭘﻮﺷﻴﺪه ﺑﺎﺷﺪ واﮔﺮ ﻣﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺑﻪ ّ‬ ‫ِ‬ ‫وروﺷﻨﺑﺶ ﻇﺎﻫﺮ وﺑﺎﻃﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺘﻤّﺴﮏ ﺷﻮﻳﺪ؛ زﻳﺮا ﻛﻪ او ﺑﺮ اﻋﻤﺎل اﻳﻦ دﺧﺘ ﺷﺎﻫﺪ‬ ‫‪٥٩‬‬ ‫وﮔﻮاه اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻣﻘﺼﻮد ﻃﺎﻫﺮه روﺷﻦ ﻛﺮدن ﻧﻈﺮات وﻋﻘﺎﻳﺪش در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺷﺎﻳﻌﺎت واﻛذﻳ‪ k‬ﺑﻮد ﻛﻪ درﺑﺎره‬ ‫رﻓﺘﺎرﻫﺎی ﻏﻴ اﺧﻼﻗ او ﺨﺶ ﻣﻛﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﻣﺒﻮﺑﻴﺖ وﻣﻘﺒﻮ•ﺖ او را ﻧﺰد ﺑﺎﺑﻫﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ در‬ ‫ﮏ وﺗﺮدﻳﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻳﺎ آﻧﻬﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب را ﻳﻜﻰ از اﺑﻮاب ارﺑﻌﻪ ﻣداﻧﺴﺘﻨﺪ ﻧﻪ ﻣﻈﻬﺮ‬ ‫ﺷ ّ‬ ‫ﻇﻬﻮر ﺟﺪﻳﺪ‪ ،‬ﺧﺪﺷﻪدار ﻛﻨﻨﺪ وﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ از ﮔﺴﺘش ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺷﻴﺨﻴﻪ ﺟﻠﻮﮔﻴی ﻛﻨﻨﺪ؛‬ ‫ﻗﺼﺪ او دﻓﺎع از ﺧﻮد ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ اﺻار وﭘﺎﻓﺸﺎری او در اﺑﺮاز آرا وﻋﻘﺎﻳﺪ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﺎﻟﻔﺎﻧﺶ‬ ‫ﺣﺮﺑﻪای داد ﺗﺎ ﺑﻪ او ﺗﻮﻫﻴ ﻛﻨﻨﺪ وﻧﺎﺳا ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ‪.‬‬ ‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴ ﻣﻨﻄﻮر در ﺣﺪود ﺳﺎلﻫﺎی ‪ ۱۸۴۶-۱۸۴۷‬ﻛﻪ ﻫﻨﻮز در ﺷﻬﺮﻫﺎی ﻣﺬﻫ‪ k‬ﻋﺮاق‬ ‫ّ‬ ‫ﺗﺪرﻳﺲ ﻣﻛﺮد‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ را ﺑﻪ ﭘﺪر ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬ﻗﺼﺪ او "اﻋﻼن ﻛم اﻟﻬ" ﺑﻮد اﻣﺎ ﻧﺘﻴﺠﻪاش‬ ‫ﻣﻜﻮم ﺷﺪن ﺑﻪ "ﺑاﻋﺘﻘﺎدی وﺑﺖ ﭘﺮﺳ‪ "k‬ﺑﻮد‪ .‬او ﺑﻪ ﭘﺪر ﺧﻮد ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ‪ :‬ﭘﺪرﮔﺮاﻣ! ﻣﻦ‬ ‫ﺑﺎرﻫﺎ ﺑﻪ زﻳﺎرت ﻣﺮﻗﺪ اﻣﺎم ﺻﻠﻮاةاﷲ ﻋﻠﻴﻪ رﻓﺘﻪام وﺑﺎ ﭼﺸﻤﺎ‪ E‬اﺷﻜﺒﺎر ﺑﺮای ﺷﻤﺎ دﺨ ﻛﺮدم‬ ‫ﺗﺎ ﺷﺎﻳﺪ او ﺑﻪ ﺷﻤﺎﻛﻤﮏ ﻛﻨﺪ ﺗﺎ راه ﻧﺎت را ﺑﻴﺎﺑﻴﺪ ودر اﻧﺘﻬﺎی ﻧﺎﻣﻪ ﺑﺎ ﻟﻨ ﺳزﻧﺶآﻣﻴ ﭘﺪر‬ ‫را اﻧﺬار ﻣدﻫﺪ ﻛﻪ اﮔﺮﺑﻪ اﻣﺮ ﺑﺎﺑ اﻳﻤﺎن ﻧﻴﺎورد وآن را ﻗﺒﻮل ﻧﻜﻨﺪ‪ ،‬دﺨ وﻧﻤﺎز واﻋﻤﺎل ﺧﻴ‪،‬‬ ‫‪٦٠‬‬ ‫ﻧﻔﻌ ﺑﻪ او ﻧﻮاﻫﺪ رﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬ ‫او ﺑﺎ ﺷﺠﺎﻋﺖ ﺑﻪ اﻋﻼن ﻇﻬﻮر ﺟﺪﻳﺪ وﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻳﻮم اﷲ‪ ،‬ﻃﺒﻖ وﻋﺪهﻫﺎی اﻟﻬ‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺖ‬ ‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ در ﻳﻜﻰ از اﺷﻌﺎرش ﻧﺪای اﻟﻬ را آﺷﻜرا ﺑﻴﺎن ﻣﻛﻨﺪ وآن را ﺑﺎ آﻳﻪای از ﻗﺮآن‬ ‫ﺧﺎﺗﻤﻪ ﻣدﻫﺪ‪:‬‬

‫‪١٤‬‬ ‫ﺣﻜﻢ ﻣﻜﻢ آﻳﻪ ﻗﺎﻫﺮ ﺷﺪه‬ ‫ﻫﺎن ﻛﻪ اﻣﺮ ُﻣﺒم ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪه‬ ‫ﺧﻮﻳﺶ را اﻧﺪاز در درﻳﺎی ﺟﻮد‬ ‫ﺑَﺮ‪t‬ﻦ اﻛﺎس ﺣﺪود و¶ﺲ ﻗﻴﻮد‬ ‫دور ﻫﺴ‪ k‬ﺗﻮ ز ﻣﻘﺼﺪ دور دور‬ ‫ﺗﺎ ﺑﻪ ﻛ در ﺨﻟﻢ ﭘﺮ ّ‬ ‫ﺷ وﺷﻮر‬ ‫ِ‬ ‫‪٦١‬‬ ‫ﮔﻮ ﻣﻦ اﷲ وا•ﻪ اﻟﺮاﺟﻌﻮن‬ ‫اﻣﺮ ﻣﺎ ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪه از ﻛف وﻧﻮن‬

‫روزی در ﻛﺮﺑﻼ ﺟﻌﻴﺖ ﺧﺸﻤﮕﻴ ﺑﻪ ﭘﻴوان ﻃﺎﻫﺮه وﻣﻨ‪ G‬ﻛﻪ در آن زﻧﺪﻰ ﻣﻛﺮد ﺣﻠﻪور‬ ‫ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬زﻧ را ﻛﻪ ﺑﻪ اﺷﺘﺒﺎه ﺗّﺼﻮر ﻣﺷﺪ ﻃﺎﻫﺮه اﺳﺖ دﺳﺘﮕﻴ‪t‬ﺮدﻧﺪ وﻣﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ‬ ‫ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪﻛﻪ ﻧﺎﻣﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬رﺳﻴﺪ‪ .‬در ﻧﺎﻣﻪ از آﻧﻬﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد ﺑﻪ ﻛ‪n‬‬ ‫آﺳﻴﺐ ﻧﺮﺳﺎﻧﻨﺪ؛ زﻳﺮا ﻫﺮ ﻟﻈﻪ ﻛﻪ ﺑﻮاﻫﻨﺪ ﻣﺗﻮاﻧﻨﺪ او را دﺳﺘﮕﻴ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﻘﺎﻣﺎت ﻣﺴﺌﻮل ﺑﺎ‬ ‫درﻳﺎﻓﺖ اﻳﻦ ﺧﺒ‪t‬ﻪ ﻃﺎﻫﺮه در ﺣﺒﺲ اﺳﺖ آن زن را آزاد ﻛﺮدﻧﺪ‪٦٢ ١٧.‬ﻣﻘﺎﻣﺎت دوﻟ‪ k‬ﻋﺜﻤﺎ‪E‬‬ ‫ﺧﻮاﺳﺘﺎر آن ﺷﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ ﺷط ﻛﺴﺐ اﺟﺎزه آزادی از ﻃﺮف ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻐﺪاد آزاد‬ ‫‪٦٣‬‬ ‫ﺷﻮد‪ .‬در ﻫﻤﺎن زﻣﺎن ﻃﺎﻫﺮه در ﺣﺒﺲ ﺧﺎﻧﻰ ﺑﺴ ﻣﺑﺮد‪.‬‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه در دﻓﺎع از ﺧﻮد ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻛﺮد ﻛﻪ ﻗﺼﺪ او ﻓﻘﻂ ﺑﺮﮔﺰاری ﻣﻠﺲ ﻣﻨﺎﻇﺮه ﻋﻤﻮﻣ ﺑﺮای‬ ‫ﺑﺚ وروﺷﻦ ﺷﺪن ﻣﺴﺎﺋﻞ وﻧﻜﺎ‪ ä‬درﺑﺎرۀ ﻋﻘﺎﻳﺪش ﺑﻮده‪ ٦٤‬وﻫﺮﮔﺰ در ﻰ آﺷﻮب وﺧﺸﻮﻧﺖ‬ ‫ﻧﺒﻮده؛ وﻧﻮﺷﺖ ﻛﻪ او ﻗﺼﺪ آزار ﻳﺎ اذﻳﺖ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ را ﻧﺪارد واﺧﺘﻴﺎرش ﺑﻪ دﺳﺖ ﺣﺎﻛﻢ‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬ﺳ‪E‬ﺲ ﻳﮏ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﺑﻪ رﻫﺒ ﺑﺎﺑﻫﺎی ﻣﺘﺎط ﻧﺎﻣﻪای ﻧﺎﺷﺖ واﻇﻬﺎر داﺷﺖ اﮔﺮ آﻧﻬﺎ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻮاﻫﻨﺪ او آﻣﺎده اﺳﺖ ﺑﺮای روﺷﻦ ﺷﺪن ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻇﻬﻮر وﻣﻘﺎم ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﻪ ﺑﻐﺪاد‬ ‫ﺑﺮود‪ ٦٥.‬ﺳاﻧﺎم ﻃﺎﻫﺮه ّ‬ ‫‪ D‬ﻧﺎﻣﻪای ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﻧﻮﺷﺖ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﺟﻮاﺑ از ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺑﻐﺪاد ﻳﺎ‬ ‫ﻗﺴﻄﻨﻄﻨﻴﻪ درﻳﺎﻓﺖ ﻧﻜﺮده ‪ø‬ا ﺑﻪ ﺑﻐﺪاد ﻣرود ودر آﻧﺎ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﭘﺎﺳ‪ V‬از ﺟﺎﻧﺐ آﻧﺎن ﺧﻮاﻫﺪ‬

‫‪ .١٧‬ﻧﺎم او ﺷﻤﺲ اﻟﻀﺤﺎ ﺑﻮد‪ .‬ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء‪١٩۴ ،Memorials of the Faithful ،‬؛ ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﺣﺎج ﻛﻤﻮﻧﻪ ﺑﺮدﻧﺪ‬ ‫)اﻣﺎﻧﺖ‪(١٢٥ ،Qurrat al-‘Ayn ،‬‬

‫‪١٥‬‬ ‫ﺑﻮد‪ ٦٦‬وﺷﻬﺮ ﻛﺮﺑﻼ را ﺗﺮک ﻛﺮد‪ .‬در ﻫﻨﺎم ﺣﺮ‪t‬ﺖ اﻫﺎﻟ ﺧﺸﻤﮕﻴ آن ﺷﻬﺮ ﺑﻪ ﺗﺮﻳﮏ‬ ‫‪٦٧‬‬ ‫ﻋﻠﻤﺎء وروﺣﺎﻧﻴﻮن ﺑﻪ ﺳﻮی او ﺳﻨﮓ ﭘﺮﺗﺎب ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﻋﻜﺲاﻟﻌﻤﻞ ﻋﻠﻤﺎء وروﺣﺎﻧﻴﻮن ﻫﺮ ﺷﻬﺮی ﻧﻴ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺳﺎﻛﻦ ﻣ ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﻮﻫﺮ وﭘﺪر‬ ‫ﺷﻮﻫﺮش‪ ،‬ﻣﺎﻧﻌﺖ وﻣﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ او وﺗﻼش در ﺳﺎﻛﺖ ﻛﺮدن او ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺎﻟﻔﺖﻫﺎی آﻧﺎن ﺑﺎ او‬ ‫ﻓﻘﻂ ﺷﺎﻣﻞ ﻋﻘﺎﻳﺪ وﻧﻈﺮاﺗﺶ ﻧﺒﻮد ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎی زﻧﺪﻰ ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬ﺷﺨ‪،$‬‬ ‫اﺟﺘﻤﺎﻋ‪ ،‬ﻋﺮﻓﺎ‪ E‬وﻋﻠﻤ ﺑﻮد‪ .‬در ﺷﻌﺮ ذﻳﻞ ﻃﺎﻫﺮه ﭘﺎﻳﺎن رﻳﺎﺳﺖ وﻣﺴﻨﺪﻧﺸﻴﻨ روﺣﺎﻧﻴﻮن را‪،‬‬ ‫ﻛﻪ از ﻋﻼﺋﻢ ﻓﺮا رﺳﻴﺪن آﺧﺮاﻟﺰﻣﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻاﺣﺖ اﻋﻼم ﻣﻛﻨﺪ‪ .‬او اﻳﻦ ﺷﻌﺮ را در‬ ‫ﻗﺎﻟﺐ ﻏﺰل‪ ،‬ﺷﻴﻮهای ﺑﺮای ﺑﻴﺎن ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﺨﺷﻘﺎﻧﻪ ﺳوده اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ از ﻫﻴﭻ ﻳﮏ از ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ‬ ‫ﻋﺸﻘ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ در اﻳﻦ ﻗﺎﻟﺐ ﺷﻌﺮی ﺑﻴﺎن ﺷﻮد ﺳﺨﻦ واﺛﺮی ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎ ﺑﻴﺎ‪ E‬ﻣﻘﺘﺪراﻧﻪ‬ ‫از دوروﺑ وﺗﺰوﻳﺮ رﻓﺘﺎر ﻋﻠﻤﺎء اﻧﺘﻘﺎد ﻣﻛﻨﺪ ودر اﻧﺘﻬﺎی ﺷﻌﺮ ﭘﺮورش ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻧﺴﺎ‪ E‬ورواج‬ ‫اﻟﻔﺖ وﻣّﺒﺖ ووﻓﺎق در اﻳﻦ ﻇﻬﻮر ﺟﺪﻳﺪ را ﻣﮋده ﻣدﻫﺪ‪:‬‬ ‫َ ُ‬ ‫روﺷﻦ ﻫﻤﻪ ﺨﻟﻢ ﺷﺪ ز آﻓﺎق وز اﻧﻔﺲ‬ ‫ﻫﺎن ﺻﺒِﺢ ﻫﺪی ﻓﺮﻣﻮد آﻟِز ﺗﻨﻔﺲ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫دﻳﮕﺮ ﻧﻪ ﺷﻮد ﻣﺴﺠﺪ دﻛن ﺗﻘﺪس‬ ‫دﻳﮕﺮ ﻧﻨﺸﻴﻨﺪ ﺷﻴﺦ ﺑﺮ ﻣﺴﻨﺪ ﺗﺰوﻳﺮ‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﻪ ﺷﻴﺦ ﺑﺎ ﻣﺎﻧﺪ ﻧﻪ زرق وﺗﺪﻟﺲ‬ ‫ﺑﺮﻳﺪه ﺷﻮد رﺷﺘﻪ ﺗﺖ اﻟﻨﮏ از دم‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫آﺳﻮده ﺷﻮد ﺧﻠﻖ ز ﺗﻴﻴﻞ وﺗﻮﺳﻮس‬ ‫آزاد ﺷﻮد دﻫﺮ ز اوﻫﺎم وﺧﺮاﻓﺎت‬ ‫ََ‬ ‫ﻣﻌﺪوم ﺷﻮد ﺟﻬﻞ ز ﻧﻴوی ﻳﻔّﺮس‬ ‫ﻣﻜﻮم ﺷﻮد ﻇﻠﻢ ﺑﺒﺎزوی ﻣﺴﺎوات‬ ‫ّ‬ ‫ﮔﺴﺘده ﺷَﻮد در ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﻓﺮش ﻋﺪاﻟﺖ اﻓﺸﺎﻧﺪه ﺷﻮد در ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﺗﻢ ﺗﻮﻧﺲ‬ ‫‪٦٨‬‬ ‫ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﻮد اﺻﻞ ﺗﺒَﺎﻳﻦ ﺑﻪ ﺗﺎﻧﺲ‬ ‫ﻣﺮﻓﻮع ﺷﻮد ﺣﻜﻢ ﺧﻼف از ﻫﻤﻪ‬ ‫آﻓﺎق‬ ‫اواﻳﻞ ﺳﺎل ‪ ١٨۴٧‬وﻗ‪ k‬ﻃﺎﻫﺮه وارد ﺑﻐﺪاد ﺷﺪ ودر ﺧﺎﻧﻪ ﺟﺪﻳﺪ ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺷﺪ‪ ١٨،‬ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ‬ ‫ﻛﺳﻬﺎی درس وﺗﺒﻠﻴﻎ ﺧﻮد را در ﻫﻤﺎن ﺧﺎﻧﻪ آﻟز ﻛﺮد‪ ٦٩.‬ﻃﺎﻫﺮه ﻳﻜﻰ از ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ آﺛﺎر‬ ‫ﺣﻀت ﺑﺎب‪ ،‬ﻗّﻴﻮماﻻﺳﻤﺎء‪ ،‬را از ﻋﺮ½ ﺑﻪ ﻓﺎر‪ n‬ﺗﺮﺟﻪ ﻛﺮده ﺑﻮد ﺗﺎ درک آن ﺑﺮای ﺳﺎﻟﻜﻴ‬

‫‪ .١٨‬در آﻧﺎ در ﻣﻨل ﺷﻴﺦ ﻣﻤﺪ ﺷﺒﻞ اﻗﺎﻣﺖ داﺷﺖ )ﺑﺎ•ﻮز ی‪(١۶٢ ،The Bab ،‬‬

‫‪١٦‬‬ ‫وﻃﺎﻛﻴ ﺑﻴﺸﺘی ﻣﻜﻦ ﺑﺎﺷﺪ وﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻧﺴﺨﻪای از "ﺗﻔﺴﻴ ﺳﻮرۀ ﻛﻮﺛﺮ"‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﺎزﻰ‬ ‫درﻳﺎﻓﺖ ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﺪرﻳﺲ ﻣﻛﺮد‪ ٧٠.‬ﺑﺎ ﮔﺴﺘش ﺷﻬﺮت وﻣﺒﻮﺑﻴﺖ ﻃﺎﻫﺮه ﺗﻼش ﺑﺮای‬ ‫ﺳﺎﻛﺖ ﺳﺎﺧﺘ او اﻓﺰاﻳﺶ ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬ﺑﺰرﺎن ورﻫﺒان ﺑﺎﺑﻫﺎی ﻣﺘﺎط ﻧﮕﺮا‪ E‬ﺧﻮد را از اﻳﻦ‬ ‫‪١٩‬‬ ‫ﻛﻪ ﮔﺴﺘش ﺗﻌﺎ•ﻢ وﻋﻘﺎﻳﺪ ﻃﺎﻫﺮه ﺳﺒﺐ ﺷﻮرش وﻧﺎآراﻣ در ﺷﻬﺮﺷﻮد ﺑﺎ ُﻣﻔ‪ k‬اﻋﻈﻢ ﺑﻐﺪاد‬ ‫در ﻣﻴﺎن ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‪ُ ٧١.‬ﻣﻔ‪ k‬اﻋﻈﻢ ﻃﺎﻫﺮه را اﺣﻀﺎر ﻛﺮد و ﺑﻌﺪ از ﻣﻜﻟﻪ ﺑﺎ او ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺗﻬﻤﺖ‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﻔﺮ ﺑﺮ ﻃﺎﻫﺮه ﻧﺎﺑﺎ اﺳﺖ‪ ٧٢.‬اﻣﺎ ﺑﺮای اﻃﻤﻴﻨﺎن ﻃﺎﻫﺮه را ﻧﺰد ﻳﻜﻰ از روﺣﺎﻧﻴﻮن ﺑﻪ ﻧﺎم‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ً‬ ‫ﺷﻴﺦ آﻟﻮ‪ n‬ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ ،‬ﻛﻪ ﻗﺒﻼ ﻳﮏ ﺑﺎﺑ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻼﻟ ﺑﺴﻄﺎﻣ را ﻧﻴ ﻧﺰد او ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻼ‬ ‫ّ‬ ‫ﻟ ﺑﺴﻄﺎﻣ دّوﻣﻴ ﻣﻮﻣﻦ ﺑﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب واز ﺣﺮوف ّ‬ ‫‪ p‬ﺑﻮد‪ .‬ﺟﻠﺴﻪ ﻣﺎورۀ ﻣﻼ ﻟ‬ ‫ﺑﺴﻄﺎﻣ اّوﻟﻴ ﻣﺒﺎﺣﺜﻪ رﺳﻤ ﺑﻴ ﻳﮏ ﺑﺎﺑ و ﻳﮏ ﺨﻟﻢ و ﻣﻘﺎم ﻣﺬﻫ‪ k‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮد و ﺳﺨﻨﺎن‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻼﻟ ﺑﺴﻄﺎﻣ در آن ﻣﺎﻛﻤﻪ ﺣﺎﺿﻳﻦ را ﺑﺴﻴﺎر ﺗﺖ ﺗﺄﺛﻴ ﻗﺮار داد و ﺗﺼﻤﻴﻤ ﻛﻪ ﻋﻠﻴﻪ‬ ‫ً‬ ‫او ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪ اّوﻟﻴ ﺣﻜﻢ ﻗﺎﻧﻮﻧ و رﺳﻤ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺸﺘ‪ I‬ﺗﻮّﺳﻂ روﺣﺎﻧﻴﻮن ﺷﻴﻌﻪ و ﺳّﻨ در‬ ‫ّ‬ ‫آن زﻣﺎن ﺻﺎدر ﺷﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﻜﻢ ﻣﻼ ﻟ ﺑﻪ ﻣﻨﻄﻘﻪ دورﺗﺮی از اﻣﺮاﻃﻮری ﻋﺜﻤﺎ‪E‬‬ ‫ﺗﺒﻌﻴﺪ ﺷﺪ ودر آﻧﺎ ﺑﻪ د•ﻞ ﻧﺎﻣﻌﻠﻮﻣ درﮔﺬﺷﺖ‪ .‬او اّوﻟﻴ ﺑﺎﺑ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت رﺳﻴﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻔ‪ k‬اﻋﻈﻢ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ از ﺣﻜﻢ ﺗﺒﻌﻴﺪ ﻣﻼ ﻟ ﺑﺴﻄﺎﻣ ﺗﻮّﺳﻂ ﺷﻴﺦ آﻟﻮ‪ n‬ﺧﺒ داﺷﺖ‬ ‫ً‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه را ﻧﻴ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻜﻤﻪ اﻣﺮاﻃﻮری ﻋﺜﻤﺎ‪ E‬ارﺟﺎع ﻛﺮد‪ ٢٠ ٧٣.‬اﺣﺘﻤﺎﻻ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﺼﻤﻴﻢ او‬ ‫اﻣﻴﺪوار ﺑﻮد از ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﻣﺎﻛﻤﻪ ﻋﻠﻨ ﻳﺎ ﺗﺼﻤﻴﻢ دﻳﮕﺮی ﺗﻮّﺳﻂ ﻋﻠﻤﺎء و روﺣﺎﻧﻴﻮن و ﻧﺎآراﻣ‬ ‫و ﺷﻮرش در ﺷﻬﺮ ﺟﻠﻮﮔﻴی ﺷﻮد‪.‬‬ ‫ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺷﻴﺦ آﻟﻮ‪ n‬از ﻃﺎﻫﺮه ﭼﻨﻴ ﻳﺎد ﻣﻛﻨﺪ‪:‬‬ ‫ّ ً‬ ‫"ﺣﻘﻴﻘﺘﺎ در وﺟﻮد اﻳﻦ زن آﻧﻨﺎن •ﺎﻗﺖ وﺷﺎﻳﺴﺘﻰ دﻳﺪم ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺪرت‬ ‫در ﻣﺮدان دﻳﺪهام ‪.‬او زﻧ ﺨﻗﻞ وﻓﻬﻤﻴﺪه ودر ﻧﺎﺑﺖ وﺗﻘﻮی ﺑﻧﻈﻴ ﺑﻮد‪...‬‬ ‫ّ‬ ‫‪٧٤‬‬ ‫در ﻋﻠﻢ او ﻫﻴﭻ ﺷﻜ ﻧﻴﺴﺖ‪".‬‬

‫‪ .١٩‬ﻧﻴﺐ ﭘﺎﺷﺎ‪ ،‬ﺳ ّ‬ ‫ﻨ ﺑﻮد )اﻣﺎﻧﺖ‪(١٢٧ ، “Qurrat al-‘Ayn: The Remover of the Veil”،‬‬ ‫‪ .٢٠‬در آن زﻣﺎن ﺑﻐﺪاد وﺳﺎﻳﺮ ﺷﻬﺮﻫﺎی ﻣﺬﻫ‪ k‬ﺗﺖ ادارۀ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻋﺜﻤﺎ‪ E‬ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪١٧‬‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﻴﺦ آﻟﻮ‪ n‬از ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺎ اﺣﺘام وﺑﺰرﻰ ﻳﺎد ﻣﻛﻨﺪ؛ اﻣﺎ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣرﺳﺪ ﺳﺨﻨﺎن ﻃﺎﻫﺮه در‬ ‫ﻣﻮرد ﺣﻀت ﺑﺎب را ﺑﻪ ﺧﻮ½ درک ﻧﻜﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺮداﺷﺖ او از ﺳﺨﻨﺎن ﻃﺎﻫﺮه اﻳﻦ ﺑﻮد‬ ‫ﻛﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب‬ ‫ّ‬ ‫ﻫﻤﺎن "اﻧﺴﺎن ﻛﻣﻞ" اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺗﺼﻮف اﺳﻼﻣ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ٧٥ .‬اﻧﺴﺎن ﻛﻣﻞ ﺳﭼﺸﻤﻪ ﻫﻤﻪ‬ ‫ﻣﻌﺎرف او•ﺎ واﻧﺒﻴﺎ در ﺑﺎب ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ او ﺧﻮد ﺣﻘﻴﻘﺖ اﻟﻴﻪ اﺑﺪی اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﺸﻳﺢ‬ ‫ﺗﻮاﻧﺎ‪Ì‬ﻫﺎ ووﻳﮋﮔﻲﻫﺎي اﻧﺴﺎن ﻛﻣﻞ ﺑﺎﻳﺪ او را زﺑﺪه وﺧﻼﺻﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ووارث اﻧﺒﻴﺎ‪ ،‬ودل او‬ ‫را ﺟﺎم ﺟﻬﺎنﻧﻤﺎ وآﻳﻴﻨﻪ ﮔﻴﺘ ﻧﺎﻣﻴﺪ‪ .‬اﻳﻨﺠﺎ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻛﻣﻞ ﻣﻈﻬﺮ ﻋﻨﺎﻳﺖ اﻟﻬ واﻗﻊ‬ ‫ﺷﺪه وﺟﻬﺎن ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ او ﻧﮕﻬﺪاري وﺗﺪﺑﻴ ﻣ ﺷﻮد‪ .‬او ﺧﻠﻴﻔﻪ اﻟﻬ وﻧﺎﻳﺐ ﺧﺪاﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ‬ ‫اﻳﻦ ﺳﺎﺣﺖ ﺧﺎﻛ ﻓﺮود آﻣﺪه ﺗﺎ ﻣﻈﻬﺮ ﺟﻼل آن ﻛ‪ n‬ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن را وﺟﻮد ﺑﺸﻴﺪه اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻫﻴﭽﺎه ﻋﺮﺻﻪ آﻓﺮﻳﻨﺶ از وﺟﻮد او ﺧﺎﻟ ﻧﻴﺴﺖ ودر ﻣﻴﺎن ﻫﻤﻪ او•ﺎي اﻟﻬ در ﻳﮏ زﻣﺎن‪،‬‬ ‫ﻳﮏ ﻧﻔﺮ ﻗﻄﺐ ﻛﻣﻞ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﻣﻘﺎم وﻣﺮﺗﺒﻪ اش از ﻫﻤﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮ اﺳﺖ‪ ٧٦.‬ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ‪،‬‬ ‫"اﻧﺴﺎن ﻛﻣﻞ آن اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺷﻳﻌﺖ وﻃﺮﻳﻘﺖ وﺣﻘﻴﻘﺖ ﺗﻤﺎم ﺑﺎﺷﺪ واﮔﺮ اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت را‬ ‫ﻓﻬﻢ ﻧﻤﻛﻨ ﺑﻪ ﻋﺒﺎرﺗ دﻳﮕﺮ ﺑﮕﻮﻳﻢ‪ .‬ﺑﺪان ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻛﻣﻞ آن اﺳﺖ ﻛﻪ او را ﭼﻬﺎر ﭼﻴ ﺑﻪ‬ ‫ﻛﻤﺎل ﺑﺎﺷﺪ‪ :‬اﻗﻮال ﻧﻴﮏ واﻓﻌﺎل ﻧﻴﮏ واﺧﻼق ﻧﻴﮏ وﻣﻌﺎرف‪ ٧٧".‬اﻳﻦ ﺟﻠﺴﻪ ﻣﺒﺎﺣﺜﻪ ﺑﻴ‬ ‫ﻋﻠﻤﺎی ﺳّﻨ و ﻃﺎﻫﺮه در ﻣﻨل ﺷﻴﺦ آﻟﻮ‪ n‬ﺑﺮﮔﺰار ﺷﺪ‪ .‬روﺣﺎﻧﻴﻮن وﻋﻠﻤﺎء ﺣﺎﺿ در ﺟﻠﺴﻪ‬ ‫ﻧﻴ ﺳﺨﻨﺎن ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﻪ ﻫﻤﻴ ﻣﻌﻨﺎ ﺗﻔﺴﻴ ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎب ﻫﻤﺎن "اﻧﺴﺎن ﻛﻣﻞ" اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪأ‬ ‫ﺣﻀت ﺑﺎب در ﻣﻜﺘﻮ½ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺷﻴﺦ آﻟﻮ‪ n‬ﻣﻘﺎم ﺧﻮد را ﺑﺮای او ﺗﻮﺿﻴﺢ دادﻧﺪ ﺗﺎ ﺷﻴﺦ‬ ‫آﻟﻮ‪ n‬ﻧﻴ ﻣﻘﺎم اﻳﺸﺎن را ﺑﻪ درﺳ‪ k‬ﺑﺸﻨﺎﺳﺪ واو را ﺑﻪ ﻗﺒﻮل اﻳﻦ ﻣﻘﺎم ورﺗﺒﻪ دﻋﻮت ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫‪٧٨‬‬

‫در ﻫﻤﻴ زﻣﺎن ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه در ﺑﻐﺪاد ﺑﻮد ﻃﺒﻴ‪ k‬ﻛﻴﻤ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺣﻜﻴﻢ ﻣﺴﻴﺢ ﻛﻪ ﺳﻠﻄﺎن اﻳﺮان‬ ‫ّ‬ ‫را در ﺳﻔﺮ ﺑﻪ ﻋﺘﺒﺎت ﻣﻘﺪﺳﻪ ﻫﻤﺮاﻫ ﻣﻛﺮد ﻧﻴ در ﺑﻐﺪاد ﺑﻮد ودر ﺟﻠﺴﻪ ﻣﺒﺎﺣﺜﻪ روﺣﺎﻧﻴﻮن‬ ‫و ﻋﻠﻤﺎء ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﻬﺮ ﺑﻐﺪاد ﺑﺎ زﻧ ﻛﻪ از ¶ﺸﺖ ﭘﺮده ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻛﺮده ﺣﺎﺿ ﺑﻮده و ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ‬ ‫داﺷﺖ ﻛﻪ دﻻﻳﻞ او ﺑﺴﻴﺎر ُﻣﺘﻘﻦ ﺑﻮد و ﺑﺎ ﭼﻨﺎن اﻗﺘﺪار و دﻗ‪ k‬ﺑﻴﺎن ﻣﺷﺪﻛﻪ ﺣﻜﻴﻢ ﻣﺴﻴﺢ‬ ‫ّ‬ ‫را ﺑﻪ ﺷﺪت ﺗﺖ ﺗﺄﺛﻴ ﻗﺮار داد و ﺑﻪ اﻳﻤﺎن او اﻧﺎﻣﻴﺪ‪ .‬از آﻧﺎ ﻛﻪ او ﻫﺮﮔﺰ درﺑﺎره ﺣﻀت‬

‫‪١٨‬‬ ‫ﺑﺎب ﻣﻄﻠ‪ k‬ﻧﺸﻨﻴﺪه ﺑﻮد ﺗﺼﻮر ﻣﻛﺮد ﻛﻪ ﺧﻮد اﻳﻦ زن ﻫﻤﺎن ﺷﺨﺺ ﻣﻮﻋﻮد اﺳﺖ‪ .‬ﻗﺒﻞ از‬ ‫ﺗﺮک ﺑﻐﺪاد او ﻣﻮﻓﻖ ﺷﺪ ﺳﻪ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﻫﻢ ﮔﻔﺘﮕﻮﻫﺎ وﺳﺨﻨﺎن ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﺸﻨﻮد‪ .‬ﺑﻌﺪﻫﺎ در‬ ‫ﻃﻬﺮان وﻗ‪ k‬ﻳﻜﻰ از ﺑﺎﺑﻫﺎ‪ Ì‬را ﻛﻪ از ﻧﺒد ﻗﻠﻌﻪ ﺷﻴﺦ ﻃﺒ‪ n‬ﺟﺎن ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻪ در ﺑﺮده ﺑﻮد‬ ‫ﻣﻌﺎﻟﻪ ﻣﻛﺮد وﺗﻮﺿﻴﺤﺎت او را درﺑﺎره ﻣﻘﺎم ﺣﻀت ﺑﺎب وﺟﻨﺎب ﻃﺎﻫﺮه ﺷﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﺐ‬ ‫ﺑﻴﺸﺘی داﻧﺴﺖ‪ .‬ﺗﻌﺪادی از ﻛﻴﻤﻴﺎن ﺑﻪ ﺳﺒﺐ آﺷﻨﺎ‪ Ì‬ودر ﻣﻌﺎﺷت وﮔﻔﺘﮕﻮ ﺑﺎ ﺣﻜﻴﻢ‬ ‫‪٢١‬‬ ‫ﻣﺴﻴﺢ ﺑﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب اﻳﻤﺎن آوردﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﺷﻴﺦ آﻟﻮ‪ n‬وﻗ‪ k‬ﺑﺮای ﻃﺎﻫﺮه ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮده ﺑﻮد ﻛﻪ درﺧﻮاب دﻳﺪه ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﻋﻠﻤﺎء ﺷﻴﻌﻪ‬ ‫در ﺿﻳﺢ اﻣﺎم ﺣﺴﻴ ﺑﻮدﻧﺪ ووﻗ‪ k‬ﺿﻳﺢ را ﺑﺮداﺷﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﻧﺒﺶ ﻗﺒ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺎﮔﻬﺎن ﻗﺒ ﺑﺎز‬ ‫ﺷﺪ وﺟﺴﺪ ﻣّﻄﻬﺮ اﻣﺎم ﺣﺴﻴ ﻧﻤﻮدار ﺷﺪ‪ .‬ﻋﻠﻤﺎء ﺳﻌ ﻛﺮدﻧﺪ ﻫﻴﻜ ﻣﺒﺎرک اﻣﺎم ﺣﺴﻴ را‬ ‫ﺑﺮدارﻧﺪ اﻣﺎ ﺷﻴﺦ آﻟﻮ‪ n‬ﺧﻮد را ﺑﺮ روی ﻫﻴﻜ ﻣﺒﺎرک اﻧﺪاﺧﻨﻪ وﻣﺎﻧﻊ آﻧﻬﺎ ﺷﺪ‪ .‬در ﺗﻌﺒﻴ اﻳﻦ‬ ‫روﻳﺎ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ ﺷﻴﺦ ﮔﻔﺖ ﺷﻤﺎ ﻣﺮا از دﺳﺖ روﺣﺎﻧﻴﻮن ﺷﻴﻌﻪ ﻧﺎت ﺧﻮاﻫ داد ‪.‬اﻧﺪ ﻛ ﺑﻌﺪ‬ ‫ﺷﻴﺦ آﻟﻮ‪ n‬ﺑﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺧﺒ داد ﭘﺎدﺷﺎه ﻋﺜﻤﺎ‪ E‬ﺑﻪ ﺷط اﻳﻨﻜﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻐﺪاد را ﺗﺮک ﻛﻨﺪ وﺑﻪ‬ ‫‪٧٩‬‬ ‫ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﺑﺎزﮔﺮدد ﻓﺮﻣﺎن آزادی او را ﺻﺎدر ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻣﻘﺎﻣﺎت دوﻟﺖ ﻋﺜﻤﺎ‪ E‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﺎﻧﺎت ﻃﺎﻫﺮه وﺷﻬﺮت او در ﻣﻴﺎن‬ ‫ﻣﺮدم ﻣﻮﺟﺐ درﮔﻴی وﻣﺸﻜت ﺑﺴﻴﺎری اﺳﺖ وﻣﻜﻦ اﺳﺖ ﺷﺪت ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻪ ﺷﻮرش‬ ‫وﺑﺮﺧﻮرد ﺑﻴ ﮔﺮوهﻫﺎی ﻣﺘﻠﻒ ﻣﺬﻫ‪ ،k‬ﺑﺼﻮص ﺑﻴ ﺳّﻨﻫﺎی ﻋﺮب وﺗﺮک ﺑﺎ ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻛﻪ‬ ‫اﻛﺜا اﻳﺮا‪ E‬ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻨﺠﺮ ﺷﻮد واز آﻧﺎ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه اﻳﺮا‪ E‬و ﺷﻴﻌﻪ ﺑﻮد آﻧﻬﺎ ﻧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻗﺘﻞ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻬﺎﻧﻪای ﺷﻮد ﻛﻪ ﺷﻴﻌﻴﺎن او را ﻧﻴ ﺷﻬﻴﺪ اﻣﺖ ﺷﻴﻌﻪ ﺑﺪاﻧﻨﺪ و آن را دﺳﺘﺎوﻳﺰی ﺑﺮای‬ ‫اداﻣﻪ ﻧﺒد و ﻣﺎﻟﻔﺖ ﺑﻴ ﺳّﻨﻫﺎ و ﺷﻴﻌﻴﺎن ﻗﺮار دﻫﻨﺪ‪ .‬ﺗﺮﺟﻴﺢ دادن ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ ﻛﺸﻮر ﺧﻮد‬ ‫‪٨٠‬‬ ‫ﺑﺎزﮔﺸﺘﻪ ﺑﺎ ﻋﻠﻤﺎء وروﺣﺎﻧﻴﻮن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﻴﻌﻪ اﻳﺮان رو در رو ﺷﻮد وﻣﺒﺎﺣﺜﻪ دﻳﻨ ﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ .٢١‬در ﺻﻔﺤﻪ ‪ ۶٢‬ﻛﺘﺎب‪ Tahirih‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﺎرﺗﺎ روت آﻣﺪه‪¶ ":‬ﺴش ﺑﻪ ﺣﺮﻓﻪ او اداﻣﻪ داد واﻛﺜ ﻧﻮادﺎن او ﭘﺰﺷﮏ ﻫﺴﺘﻨﺪ‬ ‫واز ﻧﻈﺮ ﺳﻮاد وﻓﺮﻫﻨﮓ‪• ،‬ﺎﻗﺖ وﺻﺪاﻗﺖ در دﻳﻦ از اﻓﺮاد ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺑﺸﻤﺎر ﻣﻴوﻧﺪ‪" .‬‬

‫‪١٩‬‬ ‫از ﻃﺮف ﺧﺎﻧﻮادۀ ﻃﺎﻫﺮه ﻳﮏ ﻧﻔﺮﺑﻪ ﺑﻐﺪاد آﻣﺪ ﺗﺎ وﺳﺎﻳﻞ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ‬ ‫ﻣﻬّﻴﺎ ﻛﻨﺪ‪ ٢٢.‬او ﺑﺎ ﻛ‪ n‬ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه در ﻣﻨﻟﺶ ﺣﺒﺲ ﺑﻮد ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮده ﺧﻮاﺳﺖ "آن زن‬ ‫ﭘﺎﻛﺪاﻣﻨ"را ﻛﻪ دﭼﺎر وﺳﺎوس ﺷﻴﻄﺎ‪ E‬ﺷﺪه"‪ ٨١‬ﺑﻪ او ﺗﻮﻳﻞ دﻫﺪ‪ .‬اﻣﺎ در ﻧﺎﻣﻪای ﺑﻪ ﭘﺪر‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه از اوﺿﺎع واﺣﻮال آﻧﺎ وﻣﺸﺎﻫﺪات ﺧﻮد ﭼﻨﻴ ﻧﻮﺷﺖ‪" :‬ﻃﺎﻫﺮه در ﻣﻴﺎن ﺟﺎﻣﻌﻪ‬ ‫اﺷاف وﻋﻠﻤﺎ وروﺣﺎﻧﻴﻮن ﺷﻬﺮ ﺑﻐﺪاد از اﺣﺘام وﺳﺘﺎﻳﺶ ﺑﺴﻴﺎری ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪".‬‬ ‫‪٨٢‬‬

‫ً‬ ‫ﻗﺒﻼ ﻃﺎﻫﺮه در ﻧﺎﻣﻪای ﻛﻪ ﺑﻪ ﭘﺪر ﺧﻮد ﻧﺎﺷﺘﻪ ﺑﻮد ﺧﺸﻢ وﻋﺼﺒﺎﻧﻴﺖ ﺧﻮد را از اﻛذﻳﺐ‬ ‫وﺷﺎﻳﻌﺎ‪ ä‬ﻛﻪ ﭘﻴوان ﺷﻴﺨﻴﻪ درﺑﺎرۀ او رواج داده‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﺑﻮد اﻣﺎ ﻧﺎﻣﻪ اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﭘﺪر‬ ‫ﺟﻨﺎب ﻃﺎﻫﺮه را ﻣﻄﻤﺌ ﻛﺮد ﻛﻪ "ﻫﻤﻪ ﺷﺎﻳﻌﺎ‪ ä‬ﻛﻪ در ﺑﺎره او ﺑﻪ ﺷﻤﺎ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ ﺳﺎﺧﺘﻰ‬ ‫‪٨٣‬‬ ‫و‪t‬ﺬب ﻣﺾ اﺳﺖ"‪.‬‬ ‫در ﻣﺎه ﻣﺎرس ﺳﺎل ‪ ۱۸۴۷‬ﻃﺎﻫﺮه وﮔﺮوه زﻧﺎن ﻫﻤﺮاه او ﺑﺎ ‪ n‬ﻧﻔﺮ از ﭘﻴوان‪ ،‬ﻋﺮب واﻳﺮا‪،E‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺮ‪ p‬ﺳﻮاره وﻣﻬﺰ وﻋﺪهای ﭘﻴﺎده ﺑﻪ اﺿﺎﻓﻪ ﺳﻮاران ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻋﺜﻤﺎ‪ E‬وﻳﻜﻰ از ﻣﻘﺎﻣﺎت‬ ‫‪٢٣‬‬ ‫ﻗﻀﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ ﺷﻴﻔﺘﻪ اﻳﻦ ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺟﺪﻳﺪ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻐﺪاد را ﺗﺮک ﻛﺮد‪.‬‬ ‫اﻳﻦ ﺳﻔﺮ ﺳﻪ ﻣﺎه ﻃﻮل ﻛﺸﻴﺪ ‪.‬آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺷق ﻣرﻓﺘﻨﺪ واز ﺷﻬﺮﻫﺎی ﻛﺮﻧﺪ‪ ،‬ﻛﺮﻣﺎﻧﺸﺎه‬ ‫وﻫﻤﺪان ﮔﺬﺷﺘﻨﺪ‪ .‬در ﺗﻤﺎم ﻧﻘﺎط اﻳﻦ ﻣﺴﻴ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻣﺎﺑﺎ ﺑﺎ ﻫﺮ ﻓﺮد وﮔﺮوﻫ ﻛﻪ ﻣﻼﻗﺎت‬ ‫ﻣﻛﺮد درﺑﺎرۀ ﻇﻬﻮر ﺟﺪﻳﺪ اﻟﻬ ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻛﺮد‪ .‬ﺎه ﺑﺎ ﺧﺸﻢ وﺗﻬﺪﻳﺪ آﻧﻬﺎ روﺑﺮو ﻣﺷﺪ‬ ‫‪٨٤‬‬

‫وﺑﺮ‪ p‬ﺷﻴﻔﺘﻪ وﻣﺬوب ﺳﺨﻨﺎن او ﻣﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫‪ .٢٢‬ﺣﺎج ﻣﻼ ﻣﻤﺪ ﻫﻤﺪا‪) E‬اﻣﺎﻧﺖ‪(١٢٩ ، “Qurrat al-‘Ayn: The Remover of the Veil”،‬‬ ‫‪ .٢٣‬ﻣﻤﺪ آﻗﺎ ﻳﺎور )ﺑﺎ•ﻮزی‪(١۶۴ ، The Bab،‬؛ ﻣﺎرﺗﺎ روت ﺟﺰﺋﻴﺎت ﺑﻴﺸﺘی از ﻋﺰﻳﻤﺖ ﻃﺎﻫﺮه از ﺑﻐﺪاد ﻣدﻫﺪ‪ :‬او‬ ‫ﺑﻐﺪاد را ﺑﺎ ﻫﻤﺮاﻫ ده ﺳﺑﺎز ﻛﻪ ﻣﻔ‪ k‬ﺑﺮای ﺣﻔﻆ او ﻣﺄﻣﻮر ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺑﻴﮕﻢ وﻣﺎدر ﻣﻴزا ﻣﻬﺪی ﻧﻬﺮی‪ ،‬ﺗﺮک‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﺮد؛ ﻫﻤﺮاﻫﺎن اﻳﺮا‪ E‬او ِﺳّﻴﺪ اﺣﺪ ﻳﺰدی‪ ،‬ﺳﻴﺪ ﻣﻬﺪی ﺑﺎﻳﺎ‪ ،E‬ﺳّﻴﺪ ﻣﺴﻦ ﻛﻇﻤ‪ ،‬ﻣﻼ اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﻣﻼ‪ ä‬وﻫﻤﺮاﻫﺎن ﻋﺮب‬ ‫او ﺷﻴﺦ ﻣّﻤﺪ ﺷﺒﻞ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻟﻮازم ﺳﻔﺮ‪ ،‬از ﺗﻬﻴﻪ ﻗﺎﻃﺮ وﻣﻞ اﻗﺎﻣﺖ وﻏﺬا را ﺗﺎ ﺷﻬﺮ ﻛﺮﻣﺎﻧﺸﺎه ﻣﻬّﻴﺎ ﻛﺮد‪ .‬ﻫﻤﺮاﻫﺎن‬ ‫دﻳﮕﺮ او از ﻋﺮاق ¶ﺴش ﻣﻤﺪ ﻣﺼﻄﻔ‪ ،‬ﺷﻴﺦ ﺻﺎﻟﺢ ﻛﺮﻳﻤ‪ ،‬ﺷﻴﺦ ﺳﻠﻄﺎن ﻛﺮﺑﻼ|‪ ،‬دروﻳﺶ ﻣﺎﻛﻮﻳ‪ ،‬ﺟﻮاد‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻟﺎدی‬ ‫ﻇﻬﺮوی‪ ،‬ﺳّﻴﺪ ﺟﺒﺎﻧﻴ وﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ دﻳﮕﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪) .‬روت‪(۶٢ ،‬‬

‫‪٢٠‬‬ ‫ﺻﺪﻫﺎ ﻧﻔﺮ از ﺳﺎﻛﻨﻴ ﺗﺮکزﺑﺎن روﺳﺘﺎی ِﻛﺮﻧﺪ ﭘﻴو ﻃﺎﻫﺮه ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﺰرﺎن روﺳﺘﺎی ﺷﻬﺮ‬ ‫ﺻﺤﻨﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻛﻪ ‪ ۱۲۰۰۰‬ﻧﻔﺮ از ﻧﻴوﻫﺎی ﺧﻮد را در اﺧﺘﻴﺎر او ﻗﺮار دﻫﻨﺪ ﺗﺎ ﻫﻤﭽﻮن‬ ‫ارﺗ‪ n‬ﺷﺨ‪ ٢٤$‬ﻣﺎﻓﻈﺖ او را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻃﺎﻫﺮه اﻳﻦ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد را ﻗﺒﻮل‬ ‫ﻧﻜﺮد زﻳﺮا ﻣداﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺸﻓﺖ دﻳﺎﻧﺖ ﺟﺪﻳﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﻛم اﻟﻬ ﺻﻮرت ﺑﮕﻴد ﻧﻪ ﺑﺎ زور‬ ‫اﺳﻠﺤﻪ وﺷﻤﺸﻴ‪ .‬ﺑﻴﺸﺘ ﺳﺎﻛﻨﻴ روﺳﺘﺎﻫﺎی اﻳﻦ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻏﺮ½ ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﭘﻴوان ﻓﺮﻗﻪ‬ ‫"اﻫﻞ ﺣّﻖ" ﺑﻮدﻧﺪ واﻋﺘﻘﺎد داﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﻈﺎﻫﺮ اﻟﻬ ﻳﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒا‪ E‬ﻰ‬ ‫در ﻰ ﺑﺮ ﻣﺮدم ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺧﺒ ﻇﻬﻮر ﭘﻴﺎﻣﺒ ﺟﺪﻳﺪ در ﻣﻴﺎن اﻳﻦ ﮔﺮوه ﺑﺎ اﺳﺘﻘﺒﺎل‬ ‫زﻳﺎدی روﺑﺮو ﺷﺪ‪ .‬ﻗﻠﻮب اﻳﻦ ﻣﺮدم ﺳﺎدۀ روﺳﺘﺎ‪ Ì‬ﺑﻪ دور از ﺗﻴﻰﻫﺎ وﻏﺒﺎری ﻛﻪ ﺑﺮ ﻗﻠﻮب‬ ‫‪٨٥‬‬ ‫ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﺎن ﻧﺸﺴﺘﻪ وآﻣﺎدۀ ﭘﺬﻳﺮش اﻳﻦ ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺟﺪﻳﺪ ﺑﻮد‪.‬‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه وﻫﻤﺮاﻫﺎﻧﺶ وارد ﺷﻬﺮ ﻛﺮﻣﺎﻧﺸﺎه‪ ،‬ﻣﺮ‪t‬ﺰ اﻳﺎﻟﺖ ﻛﺮﻣﺎﻧﺸﺎه‪ ،‬در ﻣﺮزﻫﺎی ﻏﺮ½ اﻳﺮان‪،‬‬ ‫ﺷﺪﻧﺪ‪ ٨٦ .‬ﻣﺮدان را در ﻳﮏ ﻣﻨل وزﻧﺎن را در ﻣﻨل دﻳﮕﺮی ﺟﺎ دادﻧﺪ‪ .‬اﻛﺜﻳﺖ ﺳﺎﻛﻨﻴ اﻳﻦ‬ ‫ﺷﻬﺮ ﻛﺮدﻫﺎی ﭘﻴو اﻫﻞ ﺣّﻖ واز ُﺳﻠﻄﻪ وﻧﻔﻮذ اﻫﻞ ﺷﻴﻌﻪ ﻧﺎراﺣﺖ وﻧﺎرا‪ n‬ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ﭼﻬﻞ روز در ﻛﺮﻣﺎﻧﺸﺎه اﻗﺎﻣﺖ ﻛﺮد‪ .‬او ﺑﺎ ﺣﺎﻛﻢ ﺷﻬﺮ‪ ،‬ﻫﻤﺴش وﺑﺮ‪ p‬دﻳﮕﺮ از ﺑﺰرﺎن‬ ‫‪٨٨‬‬ ‫ﺷﻬﺮ ﻣﻼﻗﺎت ﻛﺮد‪ ٨٧‬وﻣﻮرد اﺣﺘام واﺳﺘﻘﺒﺎل ﻋﻠﻤﺎء وروﺣﺎﻧﻴﻮن اﻫﻞ ﺣّﻖ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه اﻳﻨﺠﺎ ﻧﻴ ﻋﻠﻤﺎء را ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻇﺮه ﻋﻤﻮﻣ دﻋﻮت ﻛﺮد‪ ٨٩.‬اﻣﺎ از ﺷﻮر وﻫﻴﺠﺎ‪ ،E‬ﻛﻪ ﻛم‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه وﺗﻌﺎ•ﻤ ﻛﻪ از آن ﺳﺨﻦ ﻣﮔﻔﺖ‪ ،‬در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم اﻳﺎد ﻛﺮده ﺑﻮد ﭼﻨﺎن ﺧﻮف وﺗﺮ‪n‬‬ ‫در ﻗﻠﺐ رﻫﺒ و ﺷﺨﺺ اّول ﻣﻜﺘﺐ اﺻﻮ‪ ٢٥G‬اﻓﺘﺎدﻛﻪ از ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮاﺳﺖ دﺳﺘﻮرﺧﺮوج‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه و ﭘﻴواﻧﺶ را ﺻﺎدر ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎﻛﻢ در ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺖ اﻣﺎ ﻃﺎﻫﺮه درﺧﻮاﺳﺖ ﻛﺮده ﺗﺎ‬ ‫ﻣﻨﺎﻇﺮهای ﻋﻤﻮﻣ ﺑﺮﻗﺮار ﺷﻮد ﺗﺎ او وﻣﺎﻟﻔﺎﻧﺶ ﺣﺮفﻫﺎی ﺧﻮد را ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ﻳﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻫﺮ دو‬ ‫ﻃﺮف دﺨ ﻛﻨﻨﺪ وﺑﻮاﻫﻨﺪ ﺗﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﺸﻢ وﻏﻀﺐ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﮔﺮوﻫ ﻛﻪ ﻧﺎﺣّﻖ ﺣﺮف‬

‫‪ .٢٤‬در ﭘﺎور‪ ۴ Ê‬ﺻﻔﺤﻪ ‪ ١٩۴‬ﻛﺘﺎب ‪ The Dawn-Breakers‬آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ‪ ١٢٠٠‬ﻧﻔﺮ ﺑﺮای ﻫﻤﺮاﻫ ﺑﺎ او داوﻃﻠﺐ‬ ‫ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫‪ .٢٥‬آﻗﺎ ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻬﺒﻬﺎ‪) E‬ﺑﺎ•ﻮزی‪(١۶۴ ،The Bab ،‬‬

‫‪٢١‬‬ ‫ﻣزﻧﺪ ﻧﺎزل ﻛﻨﺪ وﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺣّﻖ از ﺑﺎﻃﻞ ﻣﺸﺨﺺ ﺷﻮد!‪ ٢٦ ٩٠‬رﺋﻴﺲ روﺣﺎﻧﻴﻮن ﺷﻴﻌﻪ‬ ‫ً‬ ‫اﺣﺘﻤﺎﻻ از ﺗﺮس اﻗﺘﺪار وﻣﺒﻮﺑﻴﺖ ﻃﺎﻫﺮه ﻫﺮ دو ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد را رد ﻛﺮد‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻳﻜﻰ از ﻣﺎﻟﻔﺎن ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺎ ﻛﻤﮏ ﺳ‪t‬ﺮدۀ ﻗﺸﻮن ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﻠ وﻫﻤﺪﺳ‪ k‬ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ از‬ ‫ﻫﻤﺮاﻫﺎن ﻃﺎﻫﺮه ﻛﻪ از ﻗﺰوﻳﻦ آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺎ ﻧﻘﺸﻪ ﻗﺒﻠ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﻃﺎﻫﺮه ودوﺳﺘﺎﻧﺶ ﺣﻠﻪ ﻛﺮده‬ ‫آﻧﻬﺎ را ﻛﺘﮏ زدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﻮاﻟﺸﺎن را ﺑﻪ ﻟرت ﺑﺮدﻧﺪ‪ ٩١.‬ﺳ‪E‬ﺲ ﻃﺎﻫﺮه وﭼﻨﺪ ﺗﻦ از دوﺳﺘﺎن ﺑﺴﻴﺎر‬ ‫ﻧﺰدﻳﻜﺶ را ﺳﻮار ﺑﺮ اﺳﺐ و ﻗﺎﻃﺮ ﺑﺪون ﻫﻴﭻ آذوﻗﻪ و ﺗﻮﺷﻪای ﺑﻪ ﺑﻴﺎﺑﺎ‪ E‬در ﺧﺎرج ﺷﻬﺮ‬ ‫‪ D‬ﻣﻜﺘﻮ½ ﺑﻪ ﺣﺎﻛﻢ‪ ،‬اﺣﻮاﻟ را ﻛﻪ ﺑﺮ آﻧﺎن ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻮد ﻧﻮﺷﺖ‪.‬‬ ‫ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ‪ ٩٢ .‬ﻃﺎﻫﺮه ّ‬

‫ﺣﺎﻛﻢ درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﻘﺸﻪ ﻋﻠﻤﺎء وروﺣﺎﻧﻴﻮن ﺑﻮده وﺑﻪ واﻟ دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ ﺗﻤﺎﻣ اﻣﻮال‬ ‫‪٩٤‬‬ ‫ﻣﺴوﻗﻪ را ﺑﺎزﮔﺮداﻧﻨﺪ‪ ٩٣.‬اﻳﻦ ﻛر اﻧﺎم ﺷﺪ اﻣﺎ ﻃﺎﻫﺮه از ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ اﻣﺘﻨﺎع ﻛﺮد‪.‬‬ ‫ﻋﻠﻴﻏﻢ اﺻار ﺧﺎﻧﻮاده ﺑﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﻓﻮری ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ ﻗﺰوﻳﻦ‪ ،‬او در ﺷﻬﺮ ﻫﻤﺪان‪ ،‬از ﺷﻬﺮﻫﺎی‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻬﻢ آن زﻣﺎن ﺑﺎ ﻣﺮدﻣﺎ‪ E‬ﺗﺮک زﺑﺎن‪ ،‬ﺗﻮﻗﻒ ﻛﺮد‪ .‬در آﻧﺎ ﻧﻴ روﺣﺎﻧﻴﻮن وﻋﻠﻤﺎء را ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻇﺮه‬ ‫ﻋﻤﻮﻣ دﻋﻮت ﻛﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﺑﺎر او ﺑﻪ ﻛﻤﮏ زﻧ از ﺧﺎﻧﻮادۀ اﺷاف واﻫﻞ ﻋﻠﻢ از ﺣﺎﻛﻢ‪ ٢٧،‬ﻛﻪ‬ ‫ﺑﺮادر ﺷﺎه ﺑﻮد ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﻌﺪادی از روﺣﺎﻧﻴﻮن وﻋﻠﻤﺎء ﻓﺮﻗﻪﻫﺎی ﻣﺘﻠﻒ اﺳﻼﻣ را ﺑﺮای‬ ‫ﺑﺚ وﮔﻔﺘﮕﻮ دﻋﻮت ﻛﻨﺪ‪ .‬او ﺑﺮای اﻳﻦ ﻣﻨﺎﻇﺮه ﭼﻨﺪ ﺷط ﮔﺬاﺷﺖ؛ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ‬ ‫ﭘﻴﺸﮕﻮﺑﻫﺎی اﺳﻼم درﺑﺎرۀ ﻇﻬﻮر ﺟﺪﻳﺪ ﻣﺪود ﺑﺎﺷﺪ وﺷ‪t‬ﺖﻛﻨﻨﺪﺎن ﺑﺎﻳﺪ از ﺑﻪ ﻛر ﺑﺮدن‬ ‫ً‬ ‫ﻛﻤﺎت ﻧﺎ¶ﺴﻨﺪ و‪t‬ﺸﻴﺪن ﻗﻠﻴﺎن اﺣﺘاز ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در آن زﻣﺎن ﻣﻌﻤﻮﻻ رﺳﻢ ﺑﻮد در ﭼﻨﻴ ﺟﻠﺴﺎ‪ä‬‬ ‫ﻗﻠﻴﺎن ﻳﺎ ﺗﺮﻳﺎک ﺑﻜﺸﻨﺪ اﻣﺎ ﻃﺎﻫﺮه ﻫﻢ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﺮ رﺨﻳﺖ اﺻﻮل ﭘﺎﻛ وﭘﺎﻛﻴﻰ‬ ‫ﺗﺄﻛﻴﺪ داﺷﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﺟﻠﺴﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﻣﺒﺎ‪ E‬ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺑﺎب ﻳﻌﻨ ﺗﺴﻠﺴﻞ ﻇﻬﻮر ﻣﻈﺎﻫﺮ اﻟﻬ ﻳﺎ‬ ‫ﭘﻴﺎﻣﺒان را ﺗﻮﺿﻴﺢ داد و ﮔﻔﺖ ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣﻈﻬﺮ ﻇﻬﻮرﺟﺪﻳﺪ ﻳﺎ ﭘﻴﺎﻣﺒ ﺟﺪﻳﺪی اﺳﺖ و‬ ‫ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺟﺪﻳﺪی ﺑﺮای اﻳﻦ دور ﺑﺪﻳﻊ آورده اﺳﺖ و ﺑﺎﺑ ﻛ‪ n‬اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ او و ﺗﻌﺎ•ﻤﺶ‬

‫‪ .٢٦‬اﻳﻦ ﺷﻴﻮه "ﻣﺒﺎﻫﻠﻪ" ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﺷﻮد‪.‬‬ ‫‪ .٢٧‬ﺧﺎﻧﻠﺮ ﻣﻴزا اﺣﺘﺸﺎم ا>و" )اﻣﺎﻧﺖ‪(۱۳۱ ، Qurrat al-‘Ayn،‬‬

‫‪٢٢‬‬ ‫اﻳﻤﺎن دارد‪ .‬ﻧﻤﺎﻳﻨﺪۀ روﺣﺎﻧﻴﻮن وﻋﻠﻤﺎء در اﻳﻦ ﺟﻠﺴﻪ ﻣﻨﺎﻇﺮه ﺨر< از اﻫﻞ ﺗﺼّﻮف ﺑﻮد‪.‬‬ ‫‪٢٨‬‬

‫ّ‬ ‫ﻃﺒﻖ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻣﻜﺘﺐ ﺗﺼّﻮف ﻋﻠﺖ ﺗﻤﺎﻣ ﻣﺼﺎﺋﺐ و ﺑﻼﻳﺎ در زﻧﺪﻰ اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﻗﻄﻊ ارﺗﺒﺎط او‬ ‫ً‬ ‫ﺑﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ و ﻫﺮ ﻓﺮدی اﻳﻦ ﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬را دارد ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﺎﻟﻖ ﺧﻮد ﻣﺪدا ارﺗﺒﺎط ﺑﺮﻗﺮار ﻛﻨﺪ‬ ‫و در ﻫﺮ دوری اﻧﺴﺎ‪ E‬ﻛﻣﻞ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﺻﻔﺎت اﻟﻬ را در ﺧﻮد دارد ﻇﺎﻫﺮ ﻣ ﺷﻮد‪ø .‬ا ﺳﺨﻨﺎن‬ ‫ّ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه در ﺑﺎرۀ ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻫﻢ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ او ﻗﺮار ﮔﻴد وﻫﻢ ﺗﻮّﺳﻂ او رد ﺷﻮد‪.‬‬ ‫در ﻫﺮ ﺻﻮرت او ﺑﺎ ﻃﺎﻫﺮه وﻋﻘﺎﻳﺪش ﻣﺘﻣﺎﻧﻪ ﺑﺮﺧﻮرد ﻛﺮد‪ .‬اﻣﺎ ﻣﺘﻬﺪ دﻳﮕﺮی ﺑﻪ ﻣﺎدلۀ‬ ‫ﻟﻔﻈﻰ ﭘﺮداﺧﺖ‪ ٢٩.‬در اﻳﻦ وﻗﺖ ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺎ ﻟﻨ ﺗﻨﺪ وﺗﻮﺑﻴ‪ V‬او را ﺳﺎﻛﺖ ﻧﻤﻮد واداﻣﻪ ﺑﺚ‬ ‫را ﻣﻮ‪t‬ﻮل ﺑﻪ وﻗﺖ دﻳﮕﺮی ﻛﺮد‪ ٩٥.‬اﻗﺎﻣﺖ ﻃﺎﻫﺮه در ﺷﻬﺮ ﻫﻤﺪان ﺳﺒﺐ اﻗﺒﺎل ﮔﺮوﻫ از‬ ‫ﻳﻬﻮدﻳﺎن آن ﺷﻬﺮ ﺷﺪ‪ ٩٦.‬ﺑﻪ ﻃﻮری ﻛﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ‪ ،‬اواﺧﺮ ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ ﺑﻴﺸﺘﻳﻦ ﺟﻌﻴﺖ ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﻬﺮ ﻫﻤﺪان ﻛﻴﻤﻧﮋاد ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬درﻣﺎه آﭘﺮﻳﻞ ﺳﺎل ‪ ۱۸۴۷‬ﻣﻼ ﻻ"زار ¶ﺴ ﺧﺎﺧﺎم ﺑﺰرگ ﺷﻬﺮ‬ ‫ﻫﻤﺪان در ﻣﻨل ﺧﻮد ﻣﻴﺑﺎن ﺟﻨﺎب ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ رﻓﺘﺎر او ﺑﺎﻋﺚ ﺧﺸﻢ ﺑﺰرﺎن ﻳﻬﻮدی‬ ‫ً‬ ‫ﺷﻬﺮ ﺷﺪ وﺷﻜﻳﺖ او را ﻧﺰد ﺷﺎه ﺑﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ آﺛﺎر وﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی او ﻛﻣﻼ ﻣﻨﻌﻜﺲﻛﻨﻨﺪۀ‬ ‫ّ‬ ‫ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺑﺎﺑ وﺑﻬﺎ| ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ او ﻫﻴﭽﺎه ﺧﻮد را ﺑﺎﺑ ﻣﻌﺮ< ﻧﻜﺮد‪ ٩٧.‬ﭘﺪر او ﻫﻤﻮاره ﻧﮕﺮان‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻮد ﻛﻪ اﻗﺎﻣﺖ ﻃﺎﻫﺮه در ﻣﻨل ﻓﺮدی ﻛﻴﻤ ﺳﺒﺐ ﺑﻠﻮا‪ Ì‬ﺑﺮ ﺿﺪ ﻛﻴﻤﻴﺎن ﺷﻮد‪¶ ٩٨.‬ﺲ ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻨل ﻣﻼ ﻻ"زار را ﺗﺮک ﻛﺮد ودﺧﺘ ﻓﺘﺤﻌﻠﺷﺎه‪ُ ،‬زﺑﻴﺪه ﺧﺎﻧﻢ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻠﺺ ﻓﺮﺷﺘﻪ در ﻣﻨل‬ ‫ﺧﻮد ﻣﻴﺑﺎن اﻳﺸﺎن ﺷﺪ‪ ٩٩.‬ﺳﺨﻨﺎن ﻃﺎﻫﺮه از ﻃﺮﻳﻖ ﺷﺒﻜﻪ اﻗﻮام وﺧﻮﻳﺸﺎن زﻧﺎن ﻃﺒﻘﻪ‬ ‫ﺗﺼﻴﻞﻛﺮده در ﺷﻬﺮ ﻫﻤﺪان ﺨﺶ ﺷﺪ‪ .‬ﻳﻜﻰ از اﻳﻦ زﻧﺎن ﺳﻜﻴﻨﻪ ﺧﺎﻧﻮم ﻫﻤﺴ ﺷﺨﺺ‬ ‫ﺗﺎﺟﺮی ﺑﻪ ﻧﺎم ﺳّﻴﺪ اﺣﺪ ﻧﺮاﻗ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻬﺎ| ﺷﺪ واﺣﺎﻃﻪ وﺳﻴﻌ ﺑﺮ آﺛﺎر ﺑﺎﺑ وﺑﻬﺎ|‬ ‫وادﺑﻴﺎت ﻓﺎر‪ n‬وﻋﺮ½ داﺷﺖ‪ ١٠٠.‬ﺑﺎﻧﻮی دﻳﮕﺮی ﻛﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﻃﺎﻫﺮه او را ﻣﺬوب ﺧﻮد‬ ‫‪١٠١‬‬ ‫ﺳﺎﺧﺖ ﺣﺎﺟﻴﻪ ﺧﺎﻧﻮم ﻫﻤﺴ وزﻳﺮ اﻣﻮر ﺧﺎر ﺟﻪ ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪ .٢٨‬ﺣﺎﺟ ﻣﻴزا ﻟ ﻧﻘ‪) .‬اﻣﺎﻧﺖ‪(۱۳۱ ، Qurrat al-‘Ayn،‬‬ ‫ً‬ ‫‪ .٢٩‬اﺣﺘﻤﺎﻻ ﻣﻴزا ﺣﺴﻴ رﺿﻮی ﻫﻤﺪا‪¶ ،E‬ﺴ ﻋﺒﺪاﻟّﺼﻤﺪ‪) .‬اﻣﺎﻧﺖ‪ ، Qurrat al-‘Ayn،‬ﭘﺎور‪ ،١٢١ Ê‬ص ‪(١۵۴‬‬

‫‪٢٣‬‬ ‫ﻣﺪ‪ ä‬ﺑﻌﺪ ﻃﺎﻫﺮه ﻣﻜﺘﻮ½ را ﻛﻪ ﻧﺎﺷﺘﻪ ﺑﻮد ﺑﻪ ﻳﻜﻰ از اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﺧﻮد داد ﺗﺎ ﺑﻪ دﺳﺖ‬ ‫ّ‬ ‫ﻳﻜﻰ از آﻳﺎت ﻋﻈﺎم ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ آن آﻳﺖاﷲ ﭘﻴﮏ ﺣﺎﻣﻞ ﻣﻜﺘﻮب را‪ ،‬ﻛﻪ ﺧﻮد از ﻣﺘﻬﺪﻳﻦ‬ ‫ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﺿب وﺷﺘﻢ از ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻴون اﻧﺪاﺧﺖ‪¶ ٣٠ ١٠٢ .‬ﺲ از ﺑﻬﺒﻮدی در ﻣﻼﻗﺎ‪ ä‬ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ‬ ‫او اﻃﻤﻴﻨﺎن داد ﻛﻪ اﻳﻦ رﻧﺞ وﺗﻌﺐ – ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﻼﻳﺎی ﺣﻮارﻳﻮن ﺣﻀت ﻣﺴﻴﺢ وﺣﻀت ﻣّﻤﺪ‬ ‫– رﺣ‪ k‬اﺳﺖ از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ٣١ .‬ﺳاﻧﺎم‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ روﺳﺘﺎی ﻳﻜﻰ از زﻧﺎن اﺷافزادۀ‬ ‫ک ﻫﻤﺪان رﻓﺖ واﻧﺪ ﻛ ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺮاه اﻗﻮام ﺧﻮد ﺨزم ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ ﺷﺪ ‪ ١٠٣‬واز ﺳﺎﻳﺮ ﻫﻤﺮاﻫﺎن‬ ‫ﺗﺮ ِ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫وﭘﻴوان ﺧﻮد ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺷﻬﺮﻫﺎی ﻣﻘﺪس ﻋﺮاق ﺑﺎز ﮔﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺮ‪ p‬از آﻧﻬﺎ ﺑﺎ او ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‬ ‫وﺑﻪ ﻋﺮاق ﺑﺎزﻧﮕﺸﺘﻨﺪ‪ .‬از ﺟﻠﻪ اﻓﺮادی ﻛﻪ ﻫﻤﺮاه ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ ﻗﺰوﻳﻦ رﻓﺘﻨﺪ دو ﻧﻔﺮ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ‬ ‫ﺑﻌﺪﻫﺎ در راه ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت رﺳﻴﺪﻧﺪ‪ .‬ﻳﻜﻰ از آﻧﻬﺎ ﺑﺮادر ﺷﻮﻫﺮ او‪ ،‬از ﺣﺮوف ّ‬ ‫‪p‬‬ ‫‪١٠٤ ٣٢‬‬ ‫ﺑﻮد‪.‬‬ ‫¶ﺲ از ﺳﻪ ﺳﺎل دوری از ﻗﺰوﻳﻦ‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه در ﻣﺎه ﺟﻮﻻی ‪ ۱۸۴۷‬ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ وارد ﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﺷﻬﺮی ﻛﻪ ﺑﺮان اﻗﺘﺼﺎدی آن ﺑﻴﺸﺘ ﺷﺪه ﺑﻮد؛ ﺟﺎﻣﻌﻪای ﻛﻪ ﻧﺰاعﻫﺎی ﻓﺮﻗﻪﻫﺎ و ﻣﺬاﻫﺐ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫آن ﺷﺪت ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد و ﺧﺎﻧﻮادهای ﻛﻪ در رد ﻳﺎ ﻗﺒﻮل ادﺨی ﺑﺎب ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ در ﻣﺎﻟﻔﺖ و‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﺸﻤﻜﺶ ﺑﻮدﻧﺪ و‪ ،‬ﺑﺮﺧﻼف اﻣﻴﺪ ﭘﺪرش‪ ،‬ﻣﺪ‪ ä‬را ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه در ﻋﺮاق ﮔﺬراﻧﺪه ﺑﻮد ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ‬ ‫ّ‬ ‫ﺗﻐﻴﻴی در ﻋﻘﻴﺪه و اﻳﻤﺎن او اﻳﺎد ﻧﻜﺮده و او را ﺑﻪ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺳﻨ‪ k‬ﺧﺎﻧﻮادﻰ ﺑﺎزﻧﮕﺮداﻧﺪه‬ ‫‪ p‬و از ﻣﻘّﺮﺑﻴ ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣﺴﻮب ﻣﺷﺪ‪ ١٠٥.‬در ﭼﻨﻴ‬ ‫ﺑﻮد ﺑﻠﻜﻪ ﺣﺎﻻ ﻳﻜﻰ از ﺣﺮوف ّ‬

‫ﺷاﻳﻄﻰ ﺑﺮﺧﻮرد و ﻣﻨﺎزﻋﻪ ﺷﺪﻳﺪ ﺑﻴ ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬ﺷﻮﻫﺮش و ﭘﺪرﺷﻮﻫﺮ او ‪ ،‬ﻛﻪ ﻫﺮ دو از‬ ‫ّ‬ ‫روﺣﺎﻧﻴﻮن ﻣﻘﺘﺪر و ﺳﻨﺖﮔﺮا ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺎﺑﻞ ﭘﻴﺶﺑﻴﻨ و اﺟﺘﻨﺎبﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣرﺳﻴﺪ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫‪ .٣٠‬اﺣﺘﻤﺎل ﻣرود اﻳﻦ ﻣﺘﻬﺪ ﻣﻼ ﻋﺒﺪاﻟّﺼﻤﺪ رﺿﻮی ﻫﻤﺪا‪ E‬ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪) .‬اﻣﺎﻧﺖ‪ ، “Qurrat al-‘Ayn”،‬ﭘﺎور‪ ،١٢١ Ê‬ص‬ ‫ّ‬ ‫‪(١۵۴‬؛ ﭘﻴﮏ ﻣﻼ اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﻣﻼ‪ u‬ﻧﺎم داﺷﺖ )اﻣﺎﻧﺖ‪(١٣١ ، “Qurrat al-‘Ayn”،‬‬ ‫‪ .٣١‬اﻳﻦ ﺧﺎﺧﺎم ﻛﻴﻤ اﻳﻠﻴﺎﻫﻮ و¶ﺴش اﻟﻜذر ﺑﻮد )اﻣﺎﻧﺖ‪(١۳٢ ، “Qurrat al-‘Ayn”،‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫‪ .٣٢‬ﻛﺴﺎ‪ E‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت رﺳﻴﺪﻧﺪ ﺷﻴﺦ ﺻﺎﻟﺢ وﻣﻼ اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﻠﭙﺎﻳﺎ‪ E‬ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬وﺑﺮادر ﺷﻮﻫﺮ ﻃﺎﻫﺮه ﻣﻼ ﻣﻤﺪ ﻟ‪ ،‬ﻳﻜﻰ‬ ‫ّ‬ ‫‪ ،p‬ﺳّﻴﺪ ﻋﺒﺪاﻟﺎدی ﻫﻢ ﻫﻤﺮاه او ﺑﻮد‪) .‬ﻧﺒﻴﻞ زرﻧﺪی‪(١٩۵ ،The Dawn-Breakers ،‬؛ ﻣﻼ اﺑﺮاﻫﻴﻢ‬ ‫از ﺣﺮوف ّ‬

‫ﻣﻼ‪ ä‬وﺷﻴﺦ ﺻﺎﻟﺢ اﻟﻜﺮﻳﻤ ﻛﻪ از ﻋﺮاق آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ از ﺟﻠﻪ ﻫﻤﺮاﻫﺎن او ﺑﻮدﻧﺪ‪) .‬ﺑﺎ•ﻮزی‪(١۶۵، The Bab ،‬‬

‫‪٢٤‬‬ ‫آﺛﺎر ﺣﻀت ﺑﺎب ﻗﺒﻞ از ورود ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ دﺳﺖ ﺑﺰرﺎن وﻋﻠﻤﺎء وروﺣﺎﻧﻴﻮن درﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ‬ ‫رﺳﻴﺪه ﺑﻮد واﺧﺘﻼف ﺑﻴ ﭘﻴوان ﻣﻜﺘﺐ اﺻﻮ‪ G‬وﻓﺮﻗﻪ ﺷﻴﺨﻴﻪ را ﺑﻴﺸﺘ ﻛﺮد‪ .‬ﺗﻌﺪادی از‬ ‫ّ‬ ‫ﭘﻴوان ﺷﻴﺨﻴﻪ‪ ،‬ﺗﻌﺪادی ﺑﺎﺑ وﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ از ﺗﺎر‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﺎزﻰ ﺑﺎﺑ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺸﺘﺎق‬ ‫ﺧﻮاﻧﺪن اﻳﻦ آﺛﺎر ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻳﻜﻰ از ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺮ ﺑﺎﻻی ﻣﻨﺒﻇﻬﻮر ﺟﺪﻳﺪ را اﻋﻼن ﻛﺮد‪ ،‬در ﺑﺎره‬ ‫اﻳﻦ آﺛﺎر وﻣﺘﻮای آن ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮد واز ﻣﺮدم ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﻋﻠﻤﺎء ﻣﻜﺘﺐ اﺻﻮ‪G‬‬ ‫ّ‬ ‫ورﺋﻴﺲ ورﻫﺒ آﻧﺎن‪ ،‬ﻣﺘﻬﺪ ﺑﺰرگ ﻣﻼﺗﻘ ﺑﺮﺧﻴﻧﺪ‪ ١٠٦ .‬در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﻳﻜﻰ از ﻣﺘﻬﺪﻳﻦ‬ ‫ﺳﺎﻟﻮردۀ ﺷﻴﺨﻴﻪ ﻛﻪ ﻋﻠﻴﻏﻢ اﺻار ¶ﺴان ﺧﻮد از اﻇﻬﺎر ﺻﻳﺢ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب‬ ‫اﻣﺘﻨﺎع ﻣﻛﺮد در ﺳﺎل ‪ ۱۸۴۷‬درﮔﺬﺷﺖ‪ ١٠٧.‬اﻣﺎ ﭘﺬﻳﺮش وﺣﺎﻳﺖ از ﺑﺎﺑﻫﺎ وﺷﻴﺨﻴﻪ ﺑﻴﺸﺘ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺷﺪ وﺧﺎﻧﻮادهای از ﺗﺎر ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ و¶ﺴ آﻧﻬﺎ ﻣّﻤﺪﻫﺎدی‪ ٣٣‬ﻣﺆﻣﻦ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻣﻼ ﺗﻘ ودﻳﮕﺮ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻋﻠﻤﺎء ﻣﺮﺗﻊ ﺑﻪ ﺷﺪت آﺛﺎر ﺣﻀت ﺑﺎب را رد ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻫﺮﭼﻪ ﻣﺎﻟﻔﺖﻫﺎ وﺣﻼت ﻣﻼ‬ ‫ﺗﻘ ﺑﺮ ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺑﺎﺑ وﺷﻴﺨﻴﻪ ﺑﻴﺸﺘ ﻣﺷﺪ ﻣّﻤﺪﻫﺎدی وﺧﺎﻧﻮادهاش ﺑﺮ ﺣﺎﻳﺖ ودﻓﺎع ﺧﻮد از‬ ‫‪١٠٨‬‬ ‫ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺑﺎﺑ وﻣﻜﺘﺐ ﺷﻴﺨﻴﻪ ﻣاﻓﺰودﻧﺪ ‪.‬‬ ‫اواﻳﻞ آن ﺳﺎل وﻗ‪ k‬ﺣﻀت ﺑﺎب ﻛﻪ در ﺣﺒﺲ دوﻟﺖ اﻳﺮان ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪ دﺳﺘﻮر دوﻟﺖ ﻣﺮ‪t‬ﺰی‬ ‫ﺑﻪ ﻗﻠﻌﻪ ﻣﺎﻛﻮ ﺗﺒﻌﻴﺪ ﺷﺪﻧﺪ وﺗﺖاﻟﻔﻆ ﺳﺑﺎزان دوﻟ‪ k‬از راه ﺷﻤﺎل اﻳﺮان ﺑﻪ آن ﺟﺎ‬ ‫ﻣرﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣّﻤﺪﻫﺎدی وﺗﻌﺪاد دﻳﮕﺮی از ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻛﻪ ﻣداﻧﺴﺘﻨﺪ اﻳﺸﺎن از ﻧﺰدﻳﻜﻰﻫﺎی‬ ‫ﻗﺰوﻳﻦ ﻋﺒﻮر ﻣﻛﻨﻨﺪ ﺑﻪ آﻧﺎ رﻓﺘﻪ ﺑﺎ اﻳﺸﺎن ﻣﻼﻗﺎت ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣّﻤﺪﻫﺎدی اﺟﺎزه ﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺮای‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫‪١٠٩‬‬ ‫آزادی اﻳﺸﺎن اﻗﺪام ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣﺎﻧﻨﺪ دﻓﻌﺎت ﻗﺒﻞ اﻳﻦ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد را رد ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫در اﻳﻦ ﻣﺴﻴ از روﺳﺘﺎی دﻳﮕﺮی‪ ،‬ﺣﻀت ﺑﺎب ﻧﺎﻣﻪ ای ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﭘﺪر‪ ،‬ﭘﺪر ﺷﻮﻫﺮ ودا|‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ‪ ١١٠.‬ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣﺒﻨ ﺑﺮ ﻣﻼﻗﺎت ﺷﺎه ﺗﻮّﺳﻂ ﺻﺪراﻋﻈﻢ ﺧﻨ‪k‬‬ ‫ّ‬ ‫وﻣﺘﻮﻗﻒ ﺷﺪ‪ .‬زﻳﺮا او از ﻧﻔﻮذ وﮔﺴﺘش ﻧﻬﻀﺖ ﺑﺎﺑ ﺑﻪ درﺑﺎر ﺑﺴﻴﺎر ﻧﮕﺮان ﺑﻮد و‪ D‬ﻓﺮﻣﺎ‪E‬‬ ‫اﻳﺸﺎن را ﺑﻪ ﻗﻠﻌﻪ ﻣﺎﻛﻮ‪ ،‬ﻧﻘﻄﻪای دوراﻓﺘﺎده ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬اﻛﺘﻪ اﻧﺪ ﻛ ﺑﻌﺪ ﺣﻀت ﺑﺎب از آن‬

‫‪ .٣٣‬ﺧﺎﻧﻮاده ﻓﺮﻫﺎدی )اﻣﺎﻧﺖ‪(۳۴٩ ،Resurrection and Renewal ،‬‬

‫‪٢٥‬‬ ‫ً‬ ‫ﻣﺒﺲ دوراﻓﺘﺎده در اﻳﺎﻟﺖ آذرﺑﺎﻳﺎن ﻣﻜﺘﻮ½ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺷﺎه ﻧﻮﺷﺘﻪ و ﻣﻘﺎم ﺧﻮد را ﺻﻳﺎ‬ ‫ﺑﻴﺎن ﻛﺮدﻧﺪ‪:‬‬ ‫ُ‬ ‫ّ‬ ‫"‪...‬اﻧﺎ اﺠﻘﻄﺔ اﻟ‪ k‬ذّوت ﺑﻬﺎ ﻣﻦ ذّوت واﻧّﻨ اﻧﺎ وﺟﻪ اﷲ ا‪ø‬ی ﻻﻳﻤﻮت‬ ‫َ‬ ‫ّ‬ ‫ُ‬ ‫وﻧﻮره ا‪ø‬ی ﻻﻳﻔﻮت َﻣﻦ َﻋَﺮﻓَﻨ وراﺋﻪ ا•ﻘﻴ و‪ x‬ﺧﻴ وَﻣﻦ َﺟَﻬﻠﻨ‬ ‫ّ‬ ‫ُ ِّ ّ ً‬ ‫ﺷا‪ ...‬ﻗﺪ ﺟﻌﻞ اﷲ ﻛ ﻣﻔﺎﺗﻴﺢ اﻟﺮﺿﻮان ﻓ ﻳﻤﻴﻨ‬ ‫َوراﺋﻪ اﻟﺴﺠﻴ و ﻛ‬ ‫‪١١١‬‬ ‫و ﻛ ﻣﻔﺎﺗﻴﺢ اﺠﻴان ﻓ ﺷﻤﺎﻟ‪"...‬‬ ‫ﺗﺒﻌﻴﺪ وﺣﺒﺲ ﺣﻀت ﺑﺎب در آن ﻧﻘﻄﻪ دور اﻓﺘﺎده‪ ،‬ﻣّﻤﺪﻫﺎدی را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﺎﻧﻴﺪ ﻛﻪ‬ ‫ً‬ ‫ﻣﻨﺎزﻋﻪ وزد ﺧﻮرد ﺑﺎ ﻋﻠﻤﺎء ﺣﺘﻤ واﺟﺘﻨﺎبﻧﺎﭘﺬﻳﺮاﺳﺖ‪ .‬ﻣﺼﻮﺻﺎ ﺑﻌﺪ از ﻛﻤﮏ ﺑﻪ ﻳﻜﻰ‬ ‫ّ‬ ‫از آﺧﻮﻧﺪﻫﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ ﺑﻪ د•ﻞ ﺳﺨﻨﺎﻧﺶ درﺑﺎرۀ ﻇﻬﻮر ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣﻮرد ﺿب وﺷﺘﻢ ﮔﺮوه ﻣﻼ‬ ‫ّ‬ ‫ﺗﻘ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ١١٢،‬در اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪۀ ﺧﻮد اﻓﺮا‪D‬ﺗﺮ ﺷﺪ وﺑﻪ ﺟﻊآوری ﻣﻬﻤﺎت واﺳﻠﺤﻪ در‬ ‫ﻣﻨل ﺧﻮد ﭘﺮداﺧﺖ‪ ١١٣.‬ﻣﺴﺄ" دﻳﮕﺮی ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﺪال و ﺳﺘﻴ ﮔﺮوهﻫﺎ در ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ داﻣﻦ‬ ‫ﻣزد ﻟﻐﺰشﻫﺎی ﺧﻄﺮﻧﺎک اﻗﺘﺼﺎدی ﻛﺸﻮر ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﻗﺮاردادﻫﺎی ﻧﺎﺨدﻻنۀ دوﻟﺖﻫﺎی‬ ‫ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ ﻣﺎور و دوﻟﺖ اﻳﺮان ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺗﺎرت را ﺳﺨﺖ ﻛﺮده ﺑﻮد و ﺗﺎر ﺑﻪ ﺧﺮﻳﺪ‬ ‫وﻓﺮوش ﻳﻜﻰ از ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺛﺮوت ﻳﻌﻨ اﻣﻼک و ارا‪ n‬روی آورده ﺑﻮدﻧﺪ و از آﻧﺎ‬ ‫ً‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﻪ ﻣﻼ ﺗﻘ در آن ﻣﻨﻈﻘﻪ ﺻﺎﺣﺐ ارا‪ n‬ﺑﺴﻴﺎری ﺑﻮد و داﺋﻤﺎ ﺑﺎ ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎی ﺗﺎر ﺑﺰرگ‬ ‫ﺷﻬﺮ در ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﺑﻮد و در ﻣﻘﺎم ﻗﺎ‪ n‬ﺷع ﻓﺘﺎوی ﻧﺎﺑﺎ ﺑﺮای آﻧﻬﺎ و درﺑﺎرۀ آﻧﻬﺎ ﺻﺎدر ﻣﻛﺮد‬ ‫ّ‬ ‫و ﺳﺒﺐ ﻧﺎرﺿﺎﻳ‪ k‬و ﻧﮕﺮا‪ E‬ﻫﻤﻪ ﺷﺪه و ﺧﺼﻮﻣﺖ و ﺳﺘﻴهﺟﻮﺑ‪ ،‬ﺑﺮﺧﻮرد و ﻣﻨﺎزﻋﻪ ﺷﺪت‬ ‫‪١١٤‬‬ ‫و ﮔﺴﺘش ﻳﺎﻓﺖ ‪.‬‬ ‫وﻗ‪ k‬ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ ﻧﺰدﻳﻜﻰ ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ رﺳﻴﺪ ﺑﺮ‪ p‬از اﻓﺮاد ﺧﺎﻧﻮاده ﺑﺮای ﺧﻮشآﻣﺪﮔﻮﺑ ﺑﻪ‬ ‫ﭘﻴﺸﻮاز او رﻓﺘﻨﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاﻫﺎن ﻃﺎﻫﺮه ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻛﺮدﻧﺪ وارد ﺷﻬﺮﻧﺸﻮﻧﺪ؛ اﻣﺎ ﻃﺎﻫﺮه ﻗﺒﻮل‬ ‫‪١١٥ ٣٤‬‬ ‫ﻧﻜﺮد‪ .‬اﻓﺮاد ﺧﺎﻧﻮادۀ ﻃﺎﻫﺮه او را ﺑﻪ ﻣﻨل ﭘﺪرش دﻋﻮت ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ .٣٤‬ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء‪ ،‬ﺗﺬﻛﺮةاﻟﻮﻓﺎ‪ ،‬ص‪٣٠١‬‬

‫‪٢٦‬‬ ‫ﻋﺼ ﻫﻤﺎن روزی ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه وارد ﺧﺎﻧﻪ ﭘﺪرش ﺷﺪ ﺟﻠﺴﻪای ﺧﺎﻧﻮادﻰ ﺗﺸﻜﻴﻞ دادﻧﺪ ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﭘﺪرش ﺑﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﮔﻔﺖ اﮔﺮ ﺗﻮ ﻣﺮد ﺑﻮدی وادﺨی ﺑﺎﺑﻴﺖ ﻣﻛﺮدی ادﺨی ﺗﻮ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل ﺑﻮد‪،‬‬ ‫ً‬ ‫اﻣﺎ ﻗﺒﻮل ارادت واﺧﻼص ﺗﻮ ﺑﻪ اﻳﻦ "ﺟﻮان ﺷﻴازی"‪ ١١٦‬اﺻﻼ ﻗﺎﺑﻞ درک وﻗﺒﻮل ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﭘﺪر‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﻣﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺎ ﻣﻴﺎﻧ‪z‬ﮔﺮی ﺑﻴ اﻳﻤﺎن ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب وواﻛﻨﺶ ﺷﺪﻳﺪ اﻓﺮاد‬ ‫ﺧﺎﻧﻮاده ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن ﻣﻮاﻓﻘﺖ وﻣﺮاﻓﻘﺖ ﺑﺮﻗﺮار ﻛﻨﺪ‪ ١١٧.‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﻌ‪ A‬از ﻣﺮدان ﺧﺎﻧﻮاده‪،‬‬ ‫‪١١٨‬‬

‫ً‬ ‫ّ‬ ‫‪٣٥‬از ﺟﻠﻪ ﻋﻤﻮی ﻛﻮﭼﮏ ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬ﻣﻼ ﻟ ﺑﺪون اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻛ‪ n‬ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺧﻔﻴﺎ ﺑﺎﺑ ﺷﺪه‬ ‫ﺑﻮد‪ ١١٩.‬ﻃﺎﻫﺮه در ﭘﺎﺳﺦ ﭘﺪرش ﮔﻔﺖ اﻳﻤﺎن او ﺑﻪ اﻳﻦ دﻳﻦ ﺑﺎ دﻻﺋﻞ ﻣﻨﻄﻘ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ‬ ‫ّ‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻤﻮی ﻃﺎﻫﺮه ﻣﻼ ﺗﻘ از ﺷﻨﻴﺪن اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺑﺴﻴﺎر ﺧﺸﻤﮕﻴ ﺷﺪ‪ .‬او ﺣﻀت ﺑﺎب را‬ ‫ﻟﻌﻨﺖ ﻛﺮده وﺑﺎ دﺳﺖ ﺿﺑﻪ ﻣﻜﻤ ﺑﻪ ﻃﺎﻫﺮه زد‪ .‬در ﭘﺎﺳﺦ‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه ﻓﻘﻂ اﺣﺎدﻳ‪ k‬را ﺧﻮاﻧﺪ‬ ‫‪١٢٠‬‬ ‫ﻛﻪ ﺑﺎ ِاﻧﺬار واﺧﻄﺎر ﺧﺒ ﻣدادﻧﺪ دﻫﺎن ﻛ‪ n‬ﻛﻪ ﭼﻨﻴ ﻛﻨﺪ ﭘﺮﺧﻮن ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه روزﻫﺎ در ﺧﺎﻧﻪ ﭘﺪر ﺧﻮد ﺑﻪ دﺨ وﻣﻨﺎﺟﺎت ﻣﺸﻐﻮل ﺑﻮد وﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﻫﻤﻪ اﻓﺮاد ﺧﺎﻧﻮاده‬ ‫ﻫﺮ ﻳﮏ ﺑﻪ ﻧﻮی از او ﻣﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ از اﻳﻤﺎن وﻋﻘﻴﺪه ﺑﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب دﺳﺖ ﺑﺮدارد‪¶ ١٢١.‬ﺲ‬ ‫ّ‬ ‫از ﻣﺪ‪ ä‬او ﺑﻪ ﻣﻨل ﺑﺮادرش ﻧﻘﻞ ﻣﻜن ﻛﺮد ودر آﻧﺎ ﻫﻢ ﺎﻫ ﺑﺮای زﻧﺎن ﻛس درس‬ ‫داﺷﺖ‪ ١٢٢.‬ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺮﺗّﺐ ﺑﺎ ﺣﻀت ﺑﺎب ﻛﻪ ﺣﺮوف ّ‬ ‫‪ p‬را ﺑﺮای ﺗﺒﻠﻴﻎ واﻧﺘﺸﺎر ﺗﻌﺎ•ﻢ‬ ‫دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ ﺑﻪ اﻃﺮاف و اﻛﻨﺎف ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺑﻮد ﻣﻜﺗﺒﻪ داﺷﺖ و ﺣﺮوف ‪ p‬را ﺑﻪ ﺳﻔﺮ ﺑﻪ ﻧﻘﺎط‬ ‫دﻳﮕﺮ ﺑﺮای اﻧﺘﺸﺎر اﻣﺮ ﺣﻀت ﺑﺎب ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻣﻛﺮد‪ .‬در اﻳﻦ زﻣﺎن ﺣﻀت ﺑﺎب در‬ ‫دوراﻓﺘﺎدهﺗﺮﻳﻦ ﻧﻘﻄﻪ آذرﺑﺎﻳﺎن ﻏﺮ½ در ﻗﻠﻌﻪ ﺳﻨﻰ ﻣﺎﻛﻮ ﻣﺒﻮس ﺑﻮدﻧﺪ وﺑﺎﺑﻫﺎ در اﻳﻦ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﮏ وﻧﮕﺮا‪ E‬ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ آﻳﺎ ﺣﺒﺲ وزﻧﺪان ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣﻘﺪﻣﻪای ﺑﺮ آزار واذﻳﺖ ﺑﺎﺑﻫﺎ‬ ‫ﺷ ّ‬ ‫اﺳﺖ ﻳﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ راﻫ ﺑﺮای آزاد ﻛﺮدن ﺣﻀت ﺑﺎب از ﺣﺒﺲ ﻗﻠﻌﻪ ﻣﺎﻛﻮ ﭘﻴﺪا ﺧﻮاﻫﻨﺪ‬ ‫‪١٢٣‬‬ ‫ﻛﺮد‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫‪ .٣٥‬ﻣﻼ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﻗﺰوﻳﻨ‪ ،‬ﻣﻼ ﻫﺎدی‪ ،‬ﻣﻼ ﻣّﻤﺪﻟ )اﻣﺎﻧﺖ‪١۳۳ ،Qurrat al-‘Ayn ،‬؛ ﻣﺎزﻧﺪرا‪Zuhúr al- ،E‬‬ ‫‪(۳٠۴ ،Haqq‬‬

‫‪٢٧‬‬ ‫ﻫﻤﺴ ﻣﺘﻌّﺼﺐ ﻃﺎﻫﺮه ﻧﺎﻣﻪای ﻓﺮﺳﺘﺎد واز او ﺧﻮاﺳﺖ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ وزﻧﺪﻰ ﺧﻮد ﺑﺎز ﮔﺮدد‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫در ﺟﻮاب ﻧﻮﺷﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ در اﻳﻦ راه ﺑﺎ ﻣﻦ ﻫﻤﺮاﻫ ﻣﻛﺮدی‪ ،‬ﻧﺎﺑﺎوری ﺗﻮ ﺑﻪ اﻳﻤﺎن ﺗﺒﺪﻳﻞ‬ ‫ﻣﺷﺪ؛ و‪ G‬ﺗﻮ راه ﺧﻮد را ﺟﺪاﻛﺮدی وﭼﻮن از دﻳﻦ ﺧﺪا رو ﮔﺮداﻧﺪی از ﻣﻦ ﻫﻢ دور ﺷﺪی‬ ‫ّ‬ ‫وﻧﺘﻴﺠﻪاش ﺟﺪا‪ Ì‬ﻫﻤﻴﺸﻰ ﻣﺎ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺟﻮاب ﺷﻮﻫﺮ ﻃﺎﻫﺮه وﭘﺪرﺷﻮﻫﺮش‪ ،‬ﻣﻼ ﺗﻘ‪ ،‬را‬ ‫َ‬ ‫ﭼﻨﺎن ﺑﻪ ﺧﺸﻢ آورد ﻛﻪ ﺳﺒﺐ ﺷﺪ او را ﻛﻓﺮ وُﻣﺮﺗﺪ ﺑﺪاﻧﻨﺪ وﻣّﺼﻤﻢ ﺷﺪﻧﺪ راﻫ ﺑﺮای‬ ‫ﺗﻀﻌﻴﻒ او ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ وﺣﺮﻣﺖ واﺣﺘام او را ﺧﺪﺷﻪدار ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬ ‫‪١٢٤‬‬

‫‪٢٨‬‬ ‫‪ ٨‬ﻟﻮح ﺣﻀت ﺑﺎب درﻣﻮرد ﻣﻘﺎم ﻃﺎﻫﺮه‬

‫‪٢٩‬‬ ‫‪٩‬ﺷﻬﺮ ﻛﺮﺑﻼ‬

‫‪٣٠‬‬ ‫‪ ١٠‬ﻃﺎﻫﺮه ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ ﺑﺎ ﮔﺮوﻫ از ﻧﺴﻮان )‪(Ivan Lloyd painting‬‬

‫‪٣١‬‬ ‫ﻗﺘﻞ ﻣﻼﺗﻘ ﺑﺮﻟ‪E‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻼﺗﻘ از ﺷﺎﻳﻌﺎ‪ ä‬ﻛﻪ درﺑﺎرۀ ﺧﺎﻧﻮادۀ ﺑﺮﻟ‪ ،E‬ﺧﺎﻧﻮادهای ﺗﺎﺟﺮ‪ ،‬ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ‪ ،‬ﻣّﺮﻓﻪ وﺧﻮشﻧﺎم‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺮ ﺳ زﺑﺎﻧﻬﺎ اﻓﺘﺎده ﺑﻮد ﺑﻪ ﺷﺪت ﺧﺸﻤﮕﻴ ﺑﻮد وﺣﻼت ﺧﺼﻤﺎﻧﻪﺗﺮی را آﻟز ﻛﺮد‪ ١٢٥.‬در‬ ‫ﻗﺰوﻳﻦ ﺑﺎﺑﻫﺎ در اﻧﻈﺎر ﻋﻤﻮم ﺗﻘﻴ وﺗﻮﻫﻴ ﻣﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻋّﻤﺎﻣﻪ آﻧﻬﺎ را از ﺳﺷﺎن ﺑﺮ‬ ‫ً‬ ‫ﻣداﺷﺘﻨﺪ وآﻧﻬﺎ را ﺑﺮ روی زﻣﻴ ﻣﻛﺸﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ١٢٦.‬ﭘﺪر ﻃﺎﻫﺮه اﺻﻼ ﺑﺎور ﻧﺪاﺷﺖ ﻛﻪ ﭼﻨﻴ‬ ‫ﺷﺎﻳﻌﺎ‪ ä‬رواج ﻳﺎﻓﺘﻪ واﻧﻜﺎر ﻣﻛﺮد‪ .‬ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ در ﻣﻠ‪ n‬ﺑﺎ ﺣﻀﻮر ﻋﻠﻤﺎ وروﺣﺎﻧﻴﻮن‬ ‫واﻻﻣﻘﺎم ﺷﻬﺮ‪ ،‬اﻣﺎم ﺟﻌﻪ ﻗﺰوﻳﻦ ﺑﻪ اﺳﺘﻬﺰا ﺷﻌﺮی ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﺘﻮی ﺧﻮاﻧﺪ ﻛﻪ در ﺧﺎﻧﻮادۀ‬ ‫ﺑﺮﻟ‪ E‬ﻣﺮﻏﻬﺎ ﻫﻢ ﻣﺜﻞ ﺧﺮوسﻫﺎ در ﺳﺤﺮﺎه ﺻﺪای ﺧﻮد را ﺑﻠﻨﺪ ﻣﻛﻨﻨﺪ وآواز ﻣﺧﻮاﻧﻨﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﭘﺪر ﻃﺎﻫﺮه ﻛﻪ ﺗّﻤﻞ ﭼﻨﻴ ﺗﻘﻴ واﺳﺘﻬﺰا‪ Ì‬را در ﻣﻮﻃﻦ ﺧﻮد ﻧﺪاﺷﺖ ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ را ﺗﺮک‬ ‫ﻛﺮده در ﻳﻜﻰ از ﺷﻬﺮﻫﺎی ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺟﻨﻮ½ ﻋﺮاق ﺳﺎﻛﻦ ﺷﺪ ودر ﻫﻤﺎن ﺟﺎ در ﺳﺎل ‪۱۸۶۶‬‬ ‫‪١٢٧‬‬ ‫درﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ﻣﻼﺗﻘ ﺑﺮ ﺑﺎﻻی ﻣﻨﺒ رﻓﺘﻪ ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺟﺪﻳﺪ را ﺑﺎﻃﻞ وﺷﻴﺦ اﺣﺪ ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬار ﻣﻜﺘﺐ ﺷﻴﺨﻴﻪ‬ ‫ّ‬ ‫را ﮔﻤﺮاه اﻋﻼم ﻛﺮد‪ ١٢٨.‬ﺳﺨﻨﺎن ﻣﻼﺗﻘ ﻳﻜﻰ از ﭘﻴوان ﺟﻮان ﺷﻴﺨﻴﻪ را آنﭼﻨﺎن ﺑﻪ‬ ‫ﺧﺸﻢ آورد ﻛﻪ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ او ﮔﺮﻓﺖ‪ ٣٦.‬ﻣﺮد ﺟﻮان ﻫﻨﺎم ﺷﺐ وارد ﻣﺴﺠﺪ ﺷﺪ وﺗﺎ‬ ‫ّ‬ ‫ﻃﻠﻮع ﺧﻮرﺷﻴﺪ در آﻧﺎ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻣﺎﻧﺪ وﺳﺤﺮﺎه ﻫﻨﺎﻣ ﻛﻪ ﻣﻼﺗﻘ ﺑﻪ ﻧﻤﺎز اﻳﺴﺘﺎد ﺑﻪ او‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﺰدﻳﮏ ﺷﺪ وﺑﺎ ﺿﺑﺎت ﭼﺎﻗﻮ او را از ﭘﺎ درآورد‪ ١٢٩.‬آﻧﺎه ﺟﺴﺪ ﻏﺮق ﺧﻮن ﻣﻼﺗﻘ را در‬ ‫ﻫﻤﺎن ﺟﺎ ﺑﺮ زﻣﻴ ﻣﺴﺠﺪ در ﮔﻮﺷﻪ دﻳﻮار رو ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﻗﺒﻠﻪ رﻫﺎ ﻛﺮد وﺑﻪ ¶ﺸﺖ ﺑﺎم ﻣﺴﺠﺪ‬ ‫رﻓﺖ‪ .‬از ﺑﺎﻻی ¶ﺸﺖ ﺑﺎم ﻣﺮدم را ﺗﻤﺎﺷﺎ ﻣﻛﺮد ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻪ داﺧﻞ ﻣﺴﺠﺪ ﻫﺠﻮم‬ ‫ّ‬ ‫ﻣآوردﻧﺪ‪ .‬ﻣﺮدم وﻗ‪ k‬از ﻳﺎﻓﺘ ﻗﺎﺗﻞ ﻣﺄﻳﻮس ﺷﺪﻧﺪ ﻫﻢدﻳﮕﺮ را ﻣﺘﻬﻢ ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ ١٣٠.‬ﺑﻪ دﻧﺒﺎل‬

‫‪ .٣٦‬ﻣﻴزا ﻋﺒﺪ اﷲ ﺻﺎﻟﺢ ﺷﻴازی )روت‪١٠ ،Táhirih ،‬؛ اﻣﺎﻧﺖ‪(١۳۶ ،"Qurrat al-‘Ayn " ،‬‬

‫‪٣٢‬‬ ‫اﻳﻦ ﻣﺎﺟﺮا دﺳﺘﮕﻴی ﺑﺎﺑﻫﺎی ﺑﺧﺒ از ﻫﻤﻪ ﺟﺎ وﻫﻤﻪ ﭼﻴ ﺷوع ﺷﺪ‪ ١٣١.‬ﺷﺨﺺ ﻗﺎﺗﻞ‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﻪ از دﺳﺘﮕﻴی اﻓﺮاد ﺑﮔﻨﺎه در ﻋﺬاب ﺑﻮد ﻧﺰد ﺣﺎﻛﻢ رﻓﺖ وﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻣﻼ ﺗﻘ اﻋﺘاف‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﺮد‪ ٣٧.‬اﻣﺎ ﻛ‪ n‬ﺣﺮف او را ﺑﺎور ﻧﻜﺮد‪ ،‬ﺣّ‪ k‬وﻗ‪ k‬ﭘﻴزﻧ ﻛﻪ در ﻣﺴﺠﺪ ﻛر ﻣﻛﺮد ﺑﻪ‬ ‫ﻋﻨﻮان ﺷﺎﻫِﺪ وﻗﺎﻳﻊ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻛﺮد ﻛﻪ ﻗﺎﺗﻞ ﻫﻤﻴ ﻣﺮد ﺟﻮان اﺳﺖ‪ .‬ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺎﻻﺧﺮه او را‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﺰد ﺟﺴﻢ ﻧﻴﻤﻪ ﺟﺎن ودر ﺣﺎل اﺣﺘﻀﺎرﻣﻼ ﺗﻘ ﺑﺮدﻧﺪ وﻣﻼ ﺗﻘ ﺑﺎ اﺷﺎرۀ ﺳ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻛﺮد‬ ‫ﻛﻪ ﻗﺎﺗﻞ ﻫﻤﺎن ﻣﺮدﺟﻮان اﺳﺖ‪ ١٣٢.‬ﭼﻨﺪی ﺑﻌﺪ اﻳﻦ ﺷﺨﺺ از ﺣﺒﺲ ﻓﺮار ﻛﺮده در ﻧﺒد‬ ‫ّ‬ ‫ﻗﻠﻌﻪ ﺷﻴﺦ ﻃﺒ‪ n‬در ﻣﺎزﻧﺪران ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪ‪ ٣٨.‬ﻣﻼ ﺗﻘ ﻫﻨﺎم ﻣﺮگ ﺣﺪود ﻫﺸﺘﺎد ﺳﺎل‬ ‫‪١٣٣‬‬ ‫داﺷﺖ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ﻗﺘﻞ ﺑﻬﺖآور ﺨﻟﻤ ﺑﻠﻨﺪﻣﺮﺗﺒﻪ ﻫﻤﭽﻮن ﻣﻼﺗﻘ ﻓﺮﺻﺖ ﻣﻨﺎﺳ‪ k‬ﺑﻪ دﺳﺖ دﺷﻤﻨﺎن ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫داد ﺗﺎ ﺟﺎﻣﻊۀ ﺑﺎﺑ ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ را ﻛﻪ ﻳﻜﻰ از ﺑﺰرﮔﺘﻳﻦ ﺟﻮاﻣﻊ ﺑﺎﺑ اﻳﺮان ﺑﻮد ﻧﺎﺑﻮد‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﻨﻨﺪ‪ ١٣٤.‬ﺷﻮﻫﺮ ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬ﻣﻼ ﻣّﻤﺪ‪ ،‬وﻫﻤﺮاﻫﺎﻧﺶ ﺑﺎﺑﻫﺎی ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺷﻬﺮ را ﻣﺸﺨﺺ ﻛﺮدﻧﺪ‬ ‫وﺑﻪ ﻣﻨﺎزل آﻧﺎن ﺣﻠﻪ ﻛﺮده آﻧﻬﺎ را ﻟرت ﻛﺮدﻧﺪ‪ ٣٩ ١٣٥.‬دو ﺑﺎر ﺑﻪ ﻣﻨل ﺗﺎﺟﺮ ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪی ﻛﻪ‬ ‫‪١٣٧‬‬ ‫ﺣﺎﻣ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺑﻮد ﺣﻠﻪ ﻛﺮده آن راﭼﭙﺎول ﻛﺮدﻧﺪ‪ ١٣٦.‬زﻧﺎن ﻧﻴ ﻣﻮرد ﺣﻠﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬ ‫ﮔﺮوﻫ ﺑﻪ ﻣﻨل ﭘﺪر ﻃﺎﻫﺮه رﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه وﺧﺪﻣﺘﻜرش ﺑﻪ ﻧﺎم ﻛﻔﻴﻪ را از آﻧﺎ ﺑﺎ زور ﺑﻴون‬

‫‪ .٣٧‬در ﺻﻔﺤﻪ ‪ ٧۴‬ﻛﺘﺎب ﻣﺎرﺗﺎ روت از ﻗﻮل ﺳﻤﻨﺪر ﻗﺰوﻳﻨ آﻣﺪه ﻛﻪ در زﻣﺎ‪ E‬ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺗﺖ ﺑﺎزﺟﻮﺑ ﺑﻮد ﻗﺎﺗﻞ واﻗﻌ ﺧﻮد‬ ‫را ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﻣﻌﺮ< ﻛﺮد‪.‬‬ ‫‪ .٣٨‬ﻃﺒﻖ آﻧﻪ در ﺗﺬﻛﺮةاﻟﻮﻓﺎ آﻣﺪه اﻳﻦ ﻓﺮد را ﺑﺎ زﻧﻴ ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻃﻬﺮان ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪه آن ﻛﻪ اﻓﺮاد |ﮔﻨﺎه ﺑﻪ واﺳﻄﻪ‬ ‫ﻛری ﻛﻪ ﻧﻜﺮده ﺑﻮدﻧﺪ ﻣﺎزات ﻣﺷﺪﻧﺪ از زﻧﺪان ﻓﺮار ﻛﺮده ﺑﻪ ﻣﻨل رﺿﺎﺧﺎن‪¶ ،‬ﺴ ﻣﻴآﺧﻮر ﻣّﻤﺪ ﺷﺎه‪ ،‬رﻓﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ از‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺪ‪ ä‬ﻫﻤﺮاه رﺿﺎﺧﺎن ﺑﻪ ﻗﻠﻌﻪ ﻃﺒ‪ n‬رﻓﺖ‪ .‬اﻳﻦ دو ﻧﻔﺮ در ﻣﺎﺟﺮای ﻗﻠﻌﻪ ﻃﺒ‪ n‬ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت رﺳﻴﺪﻧﺪ‪) .‬ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء‪،‬‬ ‫ﺗﺬﻛﺮةاﻟﻮﻓﺎ‪ ،‬ص‪(٣٠٣-٣٠٢‬‬ ‫‪ .٣٩‬ﻣﻨﺎزل ﺣﺎﺟ ﺳﻴﺪ اﺳﺪاﻟ و¶ﺴش ﻣﻬﺪی ﺑﻪ ﻟرت رﻓﺖ؛ اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﻳﻜﻰ از ﻣﺆﻣﻨﻴ وﻓﺎدار ﺑﻮد ﻛﻪ دﺧﺘش ﻫﻤﺴ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺮادر ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻮد )روت‪ (٧۵ ،Táhirih ،‬ﻣﻼ ﻣﺴﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺎم "ﻗﺎﺗﻞ ﺑﺎﺑﻫﺎ" ﻣﻌﺮوف ﺑﻮد ﻫﻤﺮاه ﻋﻮاﻣﻞ دوﻟﺖ ﺑﻪ ﻣﻨﺎزل‬ ‫اﻓﺮاد ﺑﺎﺑ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﺣﻠﻪ ﻛﺮدﻧﺪ‪) .‬ﺳﻤﻨﺪر‪(۵۴ ،"Biography of Tahirih" ،‬‬

‫‪٣٣‬‬ ‫آوردﻧﺪ‪ ٤٠.‬ﺣﺎﻛﻢ ﻃﺎﻫﺮه را اﺳﺘﻨﻄﺎق ﻛﺮد‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه ﻫﻢ ﺑﺎ ﻓﺼﺎﺣﺖ وﺳﻼﺳﺖ از ﺧﻮد دﻓﺎع‬ ‫ﻛﺮد‪ .‬ﺣﺎﻛﻢ آﻧﻬﺎ را ﺗﻬﺪﻳﺪ ﺑﻪ ﻣﺎزات ﺳﺨﺖ وﺳﻨﮕﻴ ﻛﺮد‪ .‬وﻗ‪ k‬آﻣﺎدۀ ﺷﻜﻨﺠﻪ ﺧﺪﻣﺘﻜر‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﺷﺪﻧﺪ ﺧﺒ رﺳﻴﺪ ﻗﺎﺗﻞ ﺧﻮدش را ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ٤١ .‬از آﻧﺎ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﺳﻨﺪ وﻣﺪرﻛ ﻛﻪ‬ ‫ﻧﺸﺎن دﻫﺪ ﻃﺎﻫﺮه در اﻳﻦ ﺟﻨﺎﻳﺖ دﺳﺖ داﺷﺘﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﻧﺒﻮد ﻃﺎﻫﺮه را ﺗﺖاﻟﻔﻆ ﺑﺮای ﺣﺒﺲ‬ ‫ﺧﺎﻧﻰ ﺑﻪ ﻣﻨل ﭘﺪرش ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ واﻓﺮادی را ﺑﻪ ﻧﮕﻬﺒﺎ‪ E‬او ﮔﻤﺎﺷﺘﻨﺪ زﻳﺮا ﺣّﻖ ﺧﺮوج از‬ ‫ﺧﺎﻧﻪ را ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬ﺷﻮﻫﺮ وﻳﻜﻰ از ¶ﺴﻋﻤﻮﻫﺎی ﻃﺎﻫﺮه ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ او را ﺑﺎ ﻏﺬای‬ ‫ﻣﺴﻤﻮم ﺑﻜﺸﻨﺪ‪ .١٣٨‬ﻫﻴﭻ ﻛﺲ اﺟﺎزه ﻣﻼﻗﺎت ﺑﺎ ﻃﺎﻫﺮه ﻧﺪاﺷﺖ ﻣﮕﺮ زﻧ از آﺷﻨﺎﻳﺎن‪ ٤٢‬ﻛﻪ‬ ‫ﺑﻪ ﺑﻬﺎﻧﻪ ﺷﺴﺘ ﻛﺎس ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ او ﻣرﻓﺖ وﭘﻨﻬﺎ‪ E‬ﻏﺬا وﺧﺒﻫﺎی ﺗﺎزه را ﺑﺮای او ﻣﺑﺮد‪ .‬ﺑﻪ‬ ‫‪١٣٩‬‬ ‫د•ﻞ اﺣﺘﻤﺎل ﻣﺴﻤﻮم ﺑﻮدن ﻏﺬا‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه ﻏﺬا‪ Ì‬را ﻛﻪ در ﺧﺎﻧﻪ ﺗﻬﻴﻪ ﻣﺷﺪ ﻧﻤﺧﻮرد‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫اﮔﺮﭼﻪ ﺑﮔﻨﺎﻫ ﻃﺎﻫﺮه ﺳﺒﺐ ﺷﺪ ﺷﻮﻫﺮش‪ ،‬ﻣﻼ ﻣّﻤﺪ‪ ،‬ﻧﺘﻮاﻧﺪ او را ﺗﻨﺒﻴﻪ وﻣﺎزات ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ‬ ‫واﻗﻌﻪ ﻗﺘﻞ ﻣﻼ ّﺗﻘ ﺑﻪ او وﻣﻮاﻓﻘﺎﻧﺶ اﺟﺎزه داد ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ از ﺑﺎﺑﻫﺎی ﺳﺷﻨﺎس ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ‬ ‫را از ﺑﻴ ﺑﺒﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ اّوﻟﻴ آزار واذﻳﺖ ﻋﻤﻮﻣ ﭘﻴوان ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﻮد ﻛﻪ در آن ﺗﻌﺪادی‪،‬‬ ‫از ﺟﻠﻪ ﻳﻜﻰ از ﻣﺮﻳﺪان ﻋﺮب ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬در ﺧﺎک اﻳﺮان ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ‪ .١٤٠‬اﻳﻦ ﻛﺸﺘﺎرﻫﺎی‬ ‫ﺑرﺣﺎﻧﻪ ﺗﻮّﺳﻂ ﻣﺮدم ﺨﻣ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﺮﻳﮏ ﻋﻠﻤﺎ ﺑﻪ ﺧﺸﻢ آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ در‪t‬ﻮﭼﻪ وﺑﺎزار اﻧﺎم‬ ‫‪١٤١‬‬ ‫ﻣﮔﺮﻓﺖ‪ ٤٣‬وﻣﺄﻣﻮران ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬ﺑﺮای ﺟﻠﻮﮔﻴی از آﻧﻬﺎ دﺧﺎﻟ‪ k‬ﻧﻤﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ .٤٠‬ﻛﻔﻴﻪ‪) ،‬اﻣﺎﻧﺖ‪(١۳٧ ،Qurrat al-‘Ayn ،‬‬ ‫‪ .٤١‬در ﻛﺘﺎب ﻇﻬﻮر اﻟﻖ ﻣﺎزﻧﺪرا‪ E‬و‪t‬ﺘﺎب ﻣﺎرﺗﺎ روت‪ ٧۴ ،Táhirih ،‬آﻣﺪه ﻛﻪ ﻗﺮار ﺑﻮد ﺧﺪﻣﺘﻜر ﻃﺎﻫﺮه را داغ ﺑﺰﻧﻨﺪ‪.‬‬ ‫در ﺻﻔﺤﻪ ‪ ٧۴‬ﻛﺘﺎب ‪Táhirih‬ﻣﺎرﺗﺎ روت آورده ﻛﻪ وﻗ‪ k‬ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺮای اﺳﺘﺪﺨی ﻣﺪد اﻟﻬ رو ﺑﻪ ﻗﻠﻊۀ ﻣﺎﻛﻮ ﺑﻪ دﺨ ﭘﺮاﺧﺖ‬ ‫آﻧﻬﺎ ﻧﺎت ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬ ‫‪ .٤٢‬ﺧﺎﺗﻮن ﺟﺎن‪ ،‬ﺑﺰرﮔﺘﻳﻦ دﺧﺘ ﺣﺎﺟ اﺳﺪاﻟ )روت‪(٧۵، Táhirih ،‬‬ ‫‪ .٤٣‬اﻳﻦ اﻓﺮاد را ﻧﺰد ﺷﺎه ﺑﻪ ﻃﻬﺮان ﻣﺑﺮدﻧﺪ‪ .‬اّوﻟﻴ ﺑﺎﺑ ﻛﻪ در ﺧﺎک اﻳﺮان ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺷﺨ‪ $‬ﻋﺮب از ﭘﻴوان ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ﺑﻮد ﺑﻪ ﻧﺎم ﺷﻴﺦ ﺻﺎﻟﺢ ﻛﺮﻳﻤ‪ .‬او را در دﻫﺎﻧﻪ ﺗﻮپ ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ وآﺗﺶ ﻛﺮده ﻛﺸﺘﻨﺪ‪) .‬ﻧﺒﻴﻞ زرﻧﺪی‪The Dawn-،‬‬

‫‪٣٤‬‬ ‫آزار واذﻳﺖﻫﺎی ﺑﻌﺪی ﺑﺎﺑﻫﺎ در ﺳاﺳ اﻳﺮان ﻧﻴ ﺑﻪ ﻫﻤﻴ ﺷﻴﻮه ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻠﻤﺎء از ﺑﺎﺑﻫﺎ‬ ‫ﺑﺪﮔﻮﺑ ﻣﻛﺮدﻧﺪ وﺧﺸﻢ ﻣﺮدم را ﺑﺮ ﻣاﻧﮕﻴﺨﺘﻨﺪ وﻣﻘﺎﻣﺎت دوﻟ‪ k‬ﻫﻢ ﺑﺮای رﺿﺎﻳﺖ ﺧﺎﻃﺮ‬ ‫ﻋﻠﻤﺎء وروﺣﺎﻧﻴﻮن ﻛﻪ در ﺳاﺳ ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﻧﻔﻮذ ﻛﻣﻞ داﺷﺘﻨﺪ اﻳﻦ ﻗﺘﻞ وﻟرت وآزار‬ ‫واذﻳﺖﻫﺎ را ﻣﺎﻧﻊ ﻧﻤﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻃﺎﻫﺮه در ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﻋﺪاﻟ‪k‬ﻫﺎی ﺷﻮﻫﺮش ﻛﻪ اﻛﻨﻮن ﺑﻪ ﺟﺎی ﭘﺪر ﺧﻮد اﻣﺎم ﺟﻌﻪ ﺷﻬﺮ ﺷﺪه‬ ‫ﺑﻮد‪ ،‬اﻳﺴﺘﺎدﻰ ﻣﻛﺮد‪ .‬او ﻣﻜﺘﻮ½ ﺑﻪ ﺷﻮﻫﺮش ﻧﻮﺷﺖ ودر آن اﻳﻦ آﻳﻪ ﻗﺮآن را ﻛﻪ ﻣﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪،‬‬ ‫َ‬ ‫ﷲ ُﻣِﺘُّﻢ ﻧﻮرِه َوﻟﻮ ﻛِﺮَه اﻟﻜﻓﺮون" )‪ ،(۸:۱۶‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨ‬ ‫"ﻳﺮﻳﺪون •ﻄﻔﺌﻮا ﻧﻮراﻟ ﺑﺎﻓﻮاﻫﻬﻢ وا ُ‬ ‫ّ‬ ‫"ﻛﻓﺮان ﻣﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻧﻮر اﻟﻬ را ﺑﺎ دﻫﺎن ﺧﻮد ﺧﺎﻣﻮش ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻮرش را ﺑﻪ اﺗّﻢ‬ ‫درﺟﻪ ﻣرﺳﺎﻧﺪ ﺣّ‪ k‬اﮔﺮ ﻛﻓﺮان را ﺧﻮش ﻧﻴﺎﻳﺪ" ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﻧﻮﺷﺖ اﮔﺮ ﺗﺎ ﻧﻪ روز دﻳﮕﺮ از اﻳﻦ‬ ‫ﺣﺒﺲ ﺧﺎﻧﻰ آزاد ﻧﺸﻮد ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﻨﺎﻫﻜر وﺧﻄﺎﻛر اﺳﺖ وآﻧﻬﺎ اﺟﺎزه دارﻧﺪ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻫﺮ ﻃﻮر ﻛﻪ ﺑﻮاﻫﻨﺪ او را ﻣﺎزات ﻛﻨﻨﺪ‪ ١٤٢".‬اﻣﺎ ﺷﻮﻫﺮش ﻣﻼ ﻣّﻤﺪ ﻫﻴﭻ ﺗﻮﺟﻬ ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ او‬ ‫ﻧﻜﺮد‪.‬‬

‫ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ ﻧﻮری رﻫﺒ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺑﺎﺑﻫﺎ در ﻃﻬﺮان ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺖ ﻃﺎﻫﺮه را از ﻣﻨﻄﻘﻪ‬ ‫ﭘﺮﺧﻄﺮ وﺧﺸﻮﻧﺖ ﻗﺰوﻳﻦ دور ﻛﻨﺪ واﺟﺮای آن را‪ ٤٤‬ﺑﻪ ﻳﻜﻰ از ﻳﺎران وﻓﺎدار ﺧﻮد‪،‬‬ ‫ﻣّﻤﺪﻫﺎدی ﻓﺮﻫﺎدی‪ ،‬ﺣﺎﻣ ﭘﻴوان ﺷﻴﺨﻴﻪ وﺑﺎﺑﻫﺎ در ﻗﺰوﻳﻦ‪ ،‬ﺳﺮد‪¶ ١٤٣.‬ﺲ ﻧﺎﻣﻪای‬

‫‪ ،Breakers‬ص‪٢٠٠‬؛ ﻣﺎزﻧﺪرا‪ ، Zuhur al-haqq،E‬ص ‪٢۶١‬؛ ﺷﻴﺦ ﻛﻇﻢ ﺳﻤﻨﺪر‪ ، Biography of Tahirih،‬ص‬ ‫‪(۵۶‬‬ ‫‪ .٤٤‬ﺑﺎ•ﻮزی‪١۶٧ ،The Bab ،‬؛ ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء‪ ،‬ﺗﺬﻛﺮةاﻟﻮﻓﺎ‪ ،‬ص‪ ،٣٠٥‬اﻳﻦ ﺷﺨﺺ را ﻫﺎدی ﻗﺰوﻳﻨ‪ ،‬ﻫﻤﺴ ﺧﺎﺗﻮنﺟﺎن‪ ،‬ذﻛﺮ ﻛﺮده‪.‬‬ ‫در ﻛﺘﺎب ﻣﺎرﺗﺎ روت از ﻗﻮل ﺳﻤﻨﺪر آﻣﺪه ﻛﻪ ﺧﺎﺗﻮنﺟﺎن ﺑﺰرﮔﺘﻳﻦ دﺧﺘ ﺣﺎﺟ اﺳﺪاﻟ ﺑﻮد‪ .‬او ﺗﻨﻬﺎ ﻛ‪ n‬ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻔﻴﺎﻧﻪ‬ ‫ﺑﻪ دﻳﺪار ﻃﺎﻫﺮه ﻣرﻓﺖ‪ .‬ﻣﻴزا ﻫﺎدی ﻗﺒﻞ از ﺷوع ﺑﻠﻮا وآﺷﻮب ﻗﺰوﻳﻦ را ﺗﺮک ﻛﺮده ﺑﻮد و‪ G‬ﺑﻪ اﻣﺮ ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ ﺑﺮای‬ ‫ﻧﺎت ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ ﻗﺰوﻳﻦ ﺑﺎزﮔﺸﺖ‪.‬‬

‫‪٣٥‬‬ ‫ُﻣﻬﺮﺷﺪﻫﺒﻪ ﻣﻴزا ﻫﺎدی داد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﺴ ﺧﻮد ﺑﺪﻫﺪ واو در ﻛﺎس ﮔﺪا‪ Ì‬ﺑﻪ در ﺧﺎﻧﻪ ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫‪١٤٤‬‬ ‫ﺑﺮود وﺑﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫‪ D‬اﻳﻦ ﻧﻘﺸﻪ ﻗﺮار ﺑﻮد ﻃﺎﻫﺮه ﭘﻨﻬﺎ‪ E‬و درﺧﻔﺎ ﺑﻪ ﻣﻨل ﺷﻴﺦ ﻛﻇﻢ ﺳﻤﻨﺪر ﺑﺮده ﺷﻮد و از آﻧﺎ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﻧﺎری ﺑﻪ ﻧﺎم ﺣﺴﻦ‪ ،‬از ﻳﺎران ﺻﻤﻴﻤ ﻣﻴزا ﻫﺎدی ﺑﺮود‪¶ .‬ﺲ از آن ﻛﻪ ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺎن‬ ‫ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻓﺮار ﻃﺎﻫﺮه ﺷﺪﻧﺪ ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم در ﺑﻪ در وﺧﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﺑﺮای ﻳﺎﻓﺘ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ ﺟﺴﺘﺠﻮی‬ ‫او ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ .‬ﺣ‪ k‬ﻣﻨل ﻳﻜﻰ از ﻣﺮﻳﺪان ﺑﺎوﻓﺎی ﻃﺎﻫﺮه راﺧﺮاب ﻛﺮدﻧﺪ‪ ٤٥ ١٤٥.‬ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ‬ ‫‪١٤٦‬‬ ‫ازﻳﺎران ﻣﻤﺪﻫﺎدی وﻣﺮﻳﺪان ﻃﺎﻫﺮه در ﺻﺪد ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺟﻌﻴﺖ ﻣﻬﺎﺟﻢ ﺑﺮآﻣﺪﻧﺪ‪.‬‬ ‫ُ‬ ‫‪٤٦‬اﻣﺎ ﻣﻴزا ﻫﺎدی ﺑﻪ ﻛﻤﮏ ﺧﺎدم ﺧﻮد ﻗﻠ‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه را ﺗﺎ ﻧﺰدﻳﮏ دروازۀ ﺷﻬﺮ ﻫﻤﺮاﻫ ﻛﺮدﻧﺪ ‪.‬‬ ‫در آﻧﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎده ای از ﻃﺮف ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ ﺑﺎ ﺳﻪ اﺳﺐ ﺳﻳﻊ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺑﻮد‪ .‬آﻧﻬﺎ ﺑﻌﺪ از ﻋﺒﻮر‬ ‫از روی دﻳﻮار ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﻛﺸﺘﺎرﺎه ﺑﻴون ﺷﻬﺮ دوﻳﺪه ودرآﻧﺎ ﺳﻮار ﺑﺮ اﺳﺒﻬﺎ ﺷﺪﻧﺪ‪ ١٤٧ .‬ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ُ‬ ‫وﺧﺪﻣﺘﻜرش‪ ،‬ﻣﻴزا ﻫﺎدی وﺧﺎدم او ﻗﻠ ﺻﺪو ﭘﻨﺠﺎه وﭼﻬﺎر ﻛﻴﻠﻮﻣﺘ راه را ﺗﺎ ﻃﻬﺮان ﺳﻮار‬ ‫ﺑﺮ اﺳﺐ ‪ D‬ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﭘﺎﺋﻴ ﺑﻮد و ﻫﻮا ﺳد و آﻧﻬﺎ ﺑﺮای اﻳﻨﻜﻪ ﻧﺎﺷﻨﺎس ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ و در راه ﻛ‪n‬‬ ‫آﻧﻬﺎ را ﻧﺒﻴﻨﺪ از ﺣﺮ‪t‬ﺖ در ﺟﺎده ﻫﺎی اﺻﻠ ﺻﻓﻨﻈﺮ ﻛﺮده و در ﺟﺎده ﻫﺎی ﺧﺎﻛ و ﻓﺮﻋ‬ ‫ُ‬ ‫ﭘﻴﺶ رﻓﺘﻨﺪ‪ ،.‬از روﺳﺘﺎﻫﺎی ﻛه دره و اﺷﺘﻬﺎرد ﮔﺬﺷﺘﻨﺪ‪ ١٤٨ .‬و ﺑﺎﻻﺧﺮه دراﻣﺎﻣﺰاده ای در‬ ‫ﻧﺰدﻳﻜﻰ ﻏﺮب ﻃﻬﺮان ﺗﻮﻗﻒ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ١٤٩ .‬در آﻧﺎ ﺑﺮای اﺳﺘاﺣﺖ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ و ﻳﮏ ﻧﻔﺮ را ﺑﻪ‬ ‫‪٤٧‬‬ ‫ﺷﻬﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ ﺗﺎ ﺧﺒورود آﻧﺎن را ﺑﻪ ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ ﺑﺪﻫﺪ‪.‬‬

‫‪ .٤٥‬ﺣﺎﺟ اﺳﺪاﻟ ﻓﺮﻫﺎدی‪ ،‬ﭘﺪر زن ﻣﻴزا ﻫﺎدی ﻓﺮﻫﺎدی‪) .‬ﻣﺎزﻧﺪرا‪۳٧۳ ،Zuhur’ul-Haqq ،E‬؛ روت‪،Táhirih ،‬‬ ‫‪١٠‬؛ ﺳﻤﻨﺪر‪(۵٨ ،Biography of Tahirih ،‬‬ ‫‪ .٤٦‬ﺷﻬﺮزاد ﺧﺎﻧﻮم‪ ،‬دﺧﺘ ﻣّﻤﺪﻟ ﻣﻴزا ﻣﻐﻔﻮر‪ ،‬ﺑﻘﻴﻪ ﺑﻪ ﻣﻨل ﻣﻴزا اﺳﺪاﻟ رﻓﺘﻨﺪ و ﺑﺎ ﻛﻤﮏ ﺻﺎدقﺧﺎن آﺟﻮدان ﻣﻮﻓﻖ‬ ‫ﺷﺪﻧﺪ ﮔﺮوه اﺷار را از آﻧﺎ ﺑﺮاﻧﻨﺪ‪) .‬ﺳﻤﻨﺪر‪(۵٨ ،Biography of Tahirih ،‬‬ ‫‪ .٤٧‬در ﺻﻔﺤﻪ ‪ ۵٨‬ﻛﺘﺎب ‪ Biography of Tahirih‬آﻣﺪه ﻛﻪ در زﻣﺎ‪ E‬ﻛﻪ آﻗﺎ ﻫﺎدی ﺑﻪ ﺷﻬﺮ رﻓﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻛﺮﺑﻼ|‬ ‫ﺣﺴﻦ ﺗﺎﺟﺮ ﻗﺰوﻳﻨ ﺧﺒ ورود ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﺪﻫﺪ ﻃﺎﻫﺮه ﻗﺪری اﺳﺘاﺣﺖ ﻛﺮد‪ .‬ﻛﺮﺑﻼ| ﺣﺴﻦ ﺗﺎﺟﺮ ﻗﺰوﻳﻨ ﺑﻪ ﺑﺎغ‬

‫‪٣٦‬‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه از آﻧﺎ ﺑﻪ ﻣﻨل ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ دﻋﻮت ﺷﺪ‪ ١٥٠ .‬در آﻧﺎ در ﻃﺒﻘﻪ ﺑﺎﻻ اﺗﺎﻗ ﺑﺮای او‬ ‫ﻣﻬﻴﺎ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺮای ﻫﺮﻳﮏ از ﻫﻤﺮاﻫﺎن ﻃﺎﻫﺮه ﻧﻴ ﻣﻞ واﺳﺒﺎب اﺳﺘاﺣﺖ آﻣﺎده ﺷﺪه ﺑﻮد ‪.‬‬ ‫اﻣﺎ ﺷﺨ‪ $‬ﻛﻪ ﺧﺒ ورود آﻧﻬﺎ را آورده ﺑﻮد ﺑﺎ ﻓﺮوﺗﻨ وﺧﻀﻮع ﻧﻤﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺎ ﻛﺎسﻫﺎی‬ ‫ﺧﺎﻛ و‪t‬ﺜﻴﻒ در ﻟﺎف وﺗﺸﮏ آﻣﺎده ﺷﺪه ﺑﻮاﺑﺪ‪ .‬ﻓﺮدای آن روز ﻫﻤﻪ ﺑﺮای ﻣﻼﻗﺎت ﻣﻴزا‬ ‫ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ ﺑﻪ روﺳﺘﺎی ﻛﻮﭼﻜ در ﺧﺎرج ﺷﻬﺮ رﻓﺘﻨﺪ‪ ١٥١.‬اﻛﻨﻮن ﻃﺎﻫﺮه از ﻫﻤﻪ آن ﺧﻄﺮﻫﺎ‬ ‫وﺗﻬﺪﻳﺪﻫﺎ دور ﺑﻮد‪ .‬در ﻗﺰوﻳﻦ ﺧﺒ ﮔﺮﻳﺰ ورﻫﺎ‪ Ì‬ﻃﺎﻫﺮه از ﺣﺒﺲ ﺧﺎﻧﻰ ﺳﺒﺐ ﺷﺪ ﺑﺮادر‬ ‫‪١٥٢‬‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ اﻟﻬ ﺑﻮدن اﻳﻦ دﻳﻦ ﺟﺪﻳﺪ اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورد‪.‬‬

‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣرﺳﺪ ﺳﺎلﻫﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‪ ،‬وﻋﻆ‪ ،‬ﺗﻬﻴﻪ وﺗﺪوﻳﻦ رﺳﺎ"ﻫﺎ وﺗﺪرﻳﺲ‪ ،‬ﻗﺪرت ﻛﺸﻒ وﺷﻬﻮد‬ ‫ﻳﺎ ﺑﻴﻨﺶ درون ﻃﺎﻫﺮه را ﻋﻤﻴﻖﺗﺮ ووﺳﻴﻊﺗﺮ از ﺑﺴﻴﺎری ﺑﺰرﺎن ﻋﻠﻢ ودﻳﻦ ﻛﺮده ﺑﻮد ﺑﻪ ﻃﻮری‬ ‫ﻛﻪ ﺑﻴﺎﻧﺎت او درﺑﺎرۀ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﻘﺎم ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﺮای ﻫﻤﻪ روﺷﻦ وواﺿﺢ ﻧﺒﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ‬ ‫روزی وﻗ‪ k‬ﺳﻴﺪ ﻳﻴ داراﺑ – از ﻋﻠﻤﺎء وروﺣﺎﻧﻴﻮن درﺑﺎر ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺣﻀت‬ ‫ﺑﺎب از ﻣﻘﺎم ﺧﻮد ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻮد – ﺑﺮای ﻣﻼﻗﺎت ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ ﻧﻮری در ﻣﻨل اﻳﺸﺎن در‬ ‫ﻃﻬﺮان ﻣﻬﻤﺎن ﺑﻮد واز ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ وﻋﻼﺋﻢ ﻇﻬﻮر ﻗﺎﺋﻢ ﻣﻮﻋﻮد ﺳﺨﻦ ﻣﮔﻔﺖ در ﺣﺎﻟ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫در اﺗﺎق دﻳﮕﺮ ﻣ ﺷﻨﻴﺪ‪ .‬ﻧﺎﮔﻬﺎن ﻃﺎﻫﺮه ﺳﺨﻨﺎن ﺟﻨﺎب وﺣﻴﺪ را ﻗﻄﻊ ﻛﺮده وﺑﺎ ﻟﻨ اﻧﺬاری‬ ‫ﮔﻔﺖ‪:‬‬

‫"ﻳﺎ ﻳﻴ ﻓﺄت ﺑﻌﻤﻞ إن ﻛﻨ َ‬ ‫ﺖ ذا ﻋﻠ ٍﻢ رﺷﻴﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻻ وﻗﺖ ﻧﻘﻞ رواﻳﺎت‬ ‫ٍ ِ‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ وﻗﺖ آﻳﺎت ﺑﻴﻨﺎت اﺳﺖ وﻗﺖ اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ اﺳﺖ وﻗﺖ ﻫﺘﮏ أﺳﺘﺎر‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫اوﻫﺎم اﺳﺖ وﻗﺖ اﻋﻼء ﻛﻤﺔ اﺑ اﺳﺖ وﻗﺖ ﺟﺎﻧﻔﺸﺎ‪ E‬در ﺳﺒﻴﻞ اﺑ‬ ‫‪١٥٣‬‬ ‫اﺳﺖ ﻋﻤﻞ ﻻزم اﺳﺖ ﻋﻤﻞ‪".‬‬

‫اﻣﺎﻣﺰاده ﻣﻠ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه در آﻧﺎ اﺳﺘاﺣﺖ ﻣﻛﺮد رﻓﺖ‪ .‬ﻗﻠ او را ﻧﻤﺷﻨﺎﺧﺖ وﺑﻪ ﺿب وﺷﺘﻢ او ﻣﺸﻐﻮل ﺷﺪ اﻣﺎ ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫او را ﻣﺘﻮﻗﻒ ﻛﺮد‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه ﻗﺪری ﻣﻴﻮه وﻏﺬا داﺷﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ آن از ﻣﻴﻬﻤﺎن ﭘﺬﻳﺮا| ﻛﺮد‪.‬‬

‫‪٣٧‬‬ ‫اﻳﻦ ﻟﻦ و?م واﺧﻄﺎر ﺷﺪﻳﺪ از ﺟﺎﻧﺐ زﻧ ﺟﻮان ﺑﻪ ﻳﻜﻰ از ﺑﺰرﺎن دﻳﻦ ودرﺑﺎر ﻧﺸﺎن از‬ ‫ﻗﺪرت ﻣﻌﻨﻮی واﻟﻬ ﻧﻬﻀ‪ k‬داﺷﺖ ﻛﻪ دراﻳﺮان ﻇﻬﻮر ﻳﺎﻓﺘﻪ ودر ﻣﺮﺣﻠﻪ رﺷﺪ وﮔﺴﺘش ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪٣٨‬‬ ‫‪ ١١‬ﺣﺎج ﻣﻼ ﻣﻤﺪ ﺗﻘ ﺑﺮﻟ‪ E‬ﻗﺰوﻳﻨ‬

‫‪٣٩‬‬ ‫‪ ١٢‬ﻣﻘﺒه ﻣﻼ ﻣﻤﺪ ﺗﻘ ﺑﺮﻟ‪ E‬ﻗﺰوﻳﻨ‬

‫‪٤٠‬‬ ‫‪ ١٣‬ﺧﺮوج ﭘﻨﻬﺎ‪ E‬ﻃﺎﻫﺮه از ﻗﺰوﻳﻦ ﺑﺎ ﻛﻤﮏ ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎ‪ .‬ﻧﻘﺎ‪ n‬اﻳﻮن ﻟﻮﻳﺪ‬ ‫)‪(Ivan Lloyd painting‬‬

‫‪٤١‬‬ ‫‪١٤‬ﺧﺎﻧﻪ ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎ در روﺳﺘﺎی ﺗﺎﻛﺮ در ﻣﺎزﻧﺪران‬

‫‪٤٢‬‬ ‫ﺑﺪﺷﺖ‪ ،‬اﻧﻘﻼب اﺟﺘﻤﺎﻋ ﻃﺎﻫﺮه‬

‫ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن ﺳﺎل ‪ ،۱۸۴۷‬ﻧﻔﻮذ ﺣﻀت ﺑﺎب‪ ،‬ﻣﺆّﺳﺲ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ‪ ،‬ﺳاﺳ ﻛﺸﻮر اﻳﺮان را ﻓﺮا‬ ‫ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬روﺣﺎﻧﻴﻮن وﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺎ اﻗﺪاﻣﺎت ﺑﺴﻴﺎر ﺗﻼش ﻣﻛﺮدﻧﺪ ﺗﺎ اﻳﻦ ﻧﻬﻀﺖ دﻳﻨ را‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺘﻮﻗﻒ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در اﻳﺎﻻت ﻣﺘﺤﺪه اﻣﺮﻳﻜﺎ اﮔﺮ ﻛ‪ n‬ادﺨی رﻫﺒی ﻣﺬﻫ‪ k‬داﺷﺖ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻛری ﺑﻪ ﻛر او ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬اﻣﺎ در ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﭼﻨﻴ ادﺨ‪ Ì‬ﺟﺮﻣ ﺑﺰرگ وادﺨ‬ ‫ﻛﻨﻨﺪه ﻛﻓﺮﻣﺴﻮب ﻣﺷﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮاﻳﻦ ﻧﺎآراﻣ ﻣﺬﻫ‪ ،k‬آﺷﻮبﻫﺎی ﺳﻴﺎ‪ n‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﻮرش‬ ‫ﺑﺰرگ اﺳﺘﺎن ﺧﺮاﺳﺎن ﻧﻴ آﻟز ﺷﺪه وﺣﻜﻮﻣﺖ درﮔﻴ ﺳ‪t‬ﻮ½ آﻧﻬﺎ ﻧﻴ ﺑﻮد‪ ١٥٤.‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ دﺳﺘﻮر‬ ‫ﺻﺪراﻋﻈﻢ‪ ،‬ﺣﻀت ﺑﺎب را ﺑﻪ دورﺗﺮﻳﻦ ﻧﻘﻂۀ اﻳﺮان در ﺷﻤﺎل ﻏﺮ½ ﻛﺸﻮر در ﻧﺰدﻳﻜﻰ‬ ‫ﻣﺮز اﻳﺮان وروﺳﻴﻪ ﺗﺒﻌﻴﺪ ﻛﺮدﻧﺪ ودر ﻗﻠﻌﻪ ﻣﺎﻛﻮ‪ ،‬ﻗﻠﻌﻪای ﺳﻨﻰ ﺑﺎ ﭼﻬﺎر ﺑﺮج در ﺑﺎﻻی‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﻮﻫ ﺑﻠﻨﺪ زﻧﺪا‪ E‬ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻳﮏ ﺟﺎده درب ورودی اﻳﻦ ﻗﻠﻌﻪ را ﺑﻪ ﭘﺎﺋﻴ وداﻣﻨﻪ ﻛﻮه‪ ،‬واز آﻧﺎ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﻣﺎﻛﻮ ﻣﺘﺼﻞ ﻣﻛﺮد‪ .‬رودﺧﺎﻧﻪ ارس ﻛﻪ ﺳﺣﺪ ﺑﻴ اﻳﺮان وروﺳﻴﻪ ﺑﻮد در داﻣﻨﻪ ﻛﻮه‬ ‫ﺟﺮﻳﺎن داﺷﺖ‪ .‬دوﻟﺖ اﻳﺮان از اﻳﻦ ﻗﻠﻌﻪ دوراﻓﺘﺎدۀ ﺳﻨﻰ‪ ،‬ﻣﺮز اﻳﺮان واﻣﺮاﻃﻮری روﺳﻴﻪ را‬ ‫‪١٥٥‬‬ ‫ﺗﺖ ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ُ‬ ‫ﺳﺎﻛﻨﺎن ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻣﺎﻛﻮ ﻛﺮدﻫﺎی ﺳّﻨ ﺑﻮدﻧﺪ وﺑﺎ ﺣﻜﻤﺮاﻧﺎن ﺷﻴﻌﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﻛﺸﻮر ﺳ‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﺎﺳﺎزﺎری داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻫﻨﺎﻣ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺰارع ﺧﻮد ﻣرﻗﺘﻨﺪ در ﺑﻴ راه در ﺑﺮاﺑﺮ ﻗﻠﻌﻪ ﺳﻨﻰ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣاﻳﺴﺘﺎدﻧﺪ ﺗﺎ از ﻣﺮد ﻣﻘﺪ‪ n‬ﻛﻪ در آﻧﺎ زﻧﺪا‪ E‬وﻣﺒﻮس ﺑﻮد ﻃﻠﺐ ﺑﺮ‪t‬ﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺻﺪراﻋﻈﻢ‬ ‫ّ‬ ‫از ﻃﺮﻳﻖ ﺟﺎﺳﻮﺳﺎن ﻣﻠ ﺧﻴﻠ زود از ﻧﻔﻮذ ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﺮ ﻧﮕﻬﺒﺎن ﻗﻠﻌﻪ وﺳﺎﻛﻨﺎن ﻣﻞ‬ ‫ﻣﻄﻠﻊ ﺷﺪ‪ ١٥٦.‬رﺋﻴﺲ ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺎن ﻗﻠﻌﻪ ﺑﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻗﺪم زدن ﺣﻀت ﺑﺎب در ﺑﻴون ﻗﻠﻌﻪ ﺑﻪ‬ ‫ﺳﻋﺖ ﺑﻪ آﻧﺎ رﻓﺖ وﺑﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪه اﻳﺸﺎن ﻛﻪ ﻫﻤﭽﻨﺎن در زﻧﺪان ﻗﻠﻌﻪ آرام ﻧﺸﺴﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ارادت‬ ‫زﻳﺎدی ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﭘﻴﺪا ﻛﺮد وﺑﻪ اﻓﺮادی ﻛﻪ ﺧﻮاﺳﺘﺎر زﻳﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬اﺟﺎزه داد ﺗﺎ ﺑﻪ‬ ‫داﺧﻞ ﻗﻠﻌﻪ رﻓﺘﻪ واﻳﺸﺎن را از ﻧﺰدﻳﮏ ﻣﻼﻗﺎت ﻛﻨﻨﺪ‪ ١٥٧.‬ﻣﺎﻛﻮ ﻣﺮ‪t‬ﺰ ﺗﻮﺟﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد وﺣﻀت‬ ‫ﺑﺎب ﺣﺒﺲ وزﻧﺪا‪ E‬ﺷﺪن ﺧﻮد را ﺑﻪ اراده اﻟﻬ وآن را وﺳﻴﻠﻪای ﺑﺮای آزادی ﺑﺸ وﺧﻮد را‬ ‫ﻣﻈﻬﺮ ﻇﻬﻮر اﻟﻬ ﻣداﻧﺴﺘﻨﺪ‪:‬‬

‫‪٤٣‬‬ ‫"‪ ...‬ﺑﻪ ﻏﻴ ﺣّﻖ او را در ﺟﺒﻠ ﺳﺎﻛﻦ ﻛﺮدهاﻳﺪ ﻛﻪ اﺣﺪى از اﻫﻞ آن‬ ‫ﻗﺎﺑﻞ ذﻛﺮ ﻧﻴﺴﺖ ودر ﻧﺰد او‪ ،‬ﻛﻪ در ﻧﺰد ﻣﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻏﻴ ﻳﻚ ﻧﻔﺲ ﻛﻪ‬ ‫‪ p‬ﻛﺘﺎب ﻣﻦ اﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ وﺑﻴ ﻳﺪی او ﻛﻪ ﺑﻴ ﻳﺪی ﻣﻦ‬ ‫از ﺣﺮوف ّ‬

‫اﺳﺖ در •ﻞ ﻳﻚ ﻣﺼﺒﺎح ُﻣﻀﻴﺊ ﻧﻴﺴﺖ وﺣﺎل آن ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻋﺪى ﻛﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻪ ﺗﻌﺪد درﺟﺎت ﺑﻪ او ﻣ رﺳﺪ ﻣﺼﺎﺑﻴﺢ ﻣﺘﻌﺪده ُﻣﺸق وﻣﺎ ﻟاﻻرض‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﻪ از ﺑﺮاى او ﺧﻠﻖ ﺷﺪه ﺑﻪ آﻻء او ﻣﺘﺜذ واز او ﺑﻪ ﻗﺪر ﻳﻚ ﻣﺼﺒﺎح‬ ‫ﻣﺘﺠﺐ‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺷﻬﺎدت ﻣدﻫﻢ در اﻳﻦ روز ﺑﺮ ﺧﻠﻖ ﺧﻮد‬ ‫ّ‬ ‫ودون ﺷﻬﺎدت ﻣﻦ ﻧﺰد ﻣﻦ ﻻ ﺷﺊ ﺑﻮده وﻫﺴﺖ وﻫﻴﭻ ﺟﻨ‪ k‬از ﺑﺮاى‬ ‫ﺧﻠﻖ ﻣﻦ اﻋﻼى از ﺣﻀﻮر ﺑﻴ ﻳﺪى ﻧﻔﺲ ﻣﻦ واﻳﻤﺎن ﺑﻪ آﻳﺎت ﻣﻦ‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ وﻫﻴﭻ ﻧﺎری اﺷﺪ از اﺣﺘﺠﺎب اﻳﻦ ﺧﻠﻖ ﺑﻪ ﻣﻈﻬﺮ ﻧﻔﺲ ﻣﻦ‬ ‫واﻳﻤﺎن ﻧﻴﺎوردن ﺑﻪ آﻳﺎت ﻣﻦ ﻧﺒﻮده وﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﻣ ﮔﻮﺋﻴﺪ از ِﻗﺒَِﻞ ﻣﻦ‬ ‫ّ‬ ‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﻜﻠﻢ ﻣﻧﻤﺎﻳﺪ ﻧﻤﺑﻴﻨﻴﺪ آﻳﺎت ﻣﺮا ﺑﻪ آﻧﻪ ﻗﺒﻞ در ﻛﺘﺎب ﻣﻦ‬ ‫ﮔﻔﺘﻴﺪ ﺣﺎل ﻫﻢ ﺣﻴﺎ ﻧﻤﻛﻨﻴﺪ وﺣﺎل آن ﻛﻪ دﻳﺪﻳﺪ ﻛﻪ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ ﻛﺘﺎب‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻦ واﻣﺮوز ﻛ ﺑﻪ او ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻫﺴﺘﻴﺪ وﻋﻨﻘﺮﻳﺐ ﺧﻮاﻫﻴﺪ دﻳﺪ ﻛﻪ‬ ‫اﻓﺘﺨﺎر ﺷﻤﺎ ﺑﻪ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ آﻳﺎت اﺳﺖ و•ﻜﻦ اﻣﺮوز ﻛﻪ ﻧﻔﻊ ﻣدﻫﺪ‬ ‫ّ ُ‬ ‫ُ‬ ‫ﻀﻛﻢ ﻣﺘﺠﺐ ﺷﺪهاﻳﺪ‬ ‫اﻧﻔﺲ ﺷﻤﺎ را اﻇﻬﺎر اﻳﻤﺎن ﺑﻤﺎ ﻻﻳﻨﻔﻌﻜﻢ و ﻳ‬ ‫‪١٥٨‬‬ ‫و ﻫﻴﭻ ﺿر ﻧﺮﺳﻴﺪه و ﻧﻮاﻫﺪ رﺳﻴﺪ‪".‬‬

‫آن ﺳﺎل زﻣﺴﺘﺎن ﺳد وﺳﺨ‪ k‬ﺗﻤﺎﻣ آن ﻧﺎﺣﻴﻪ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎ‪ E‬را ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺖ ودر داﺧﻞ ﺳﻠﻮل‬ ‫ﺳد ﺳﻨﻰ ﻗﻠﻌﻪ ﻣﺎﻛﻮ ﺣﻀت ﺑﺎب ﻛﺘﺎب ﺑﻴﺎن را ﻧﺎزل ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫‪١٥٩‬‬

‫ّ‬ ‫ﺣﻀت ﺑﺎب ﻗﺎﺋﻢ ﻣﻮﻋﻮد اﺳﻼم‪ ،‬ﻣﻈﻬﺮ ﻇﻬﻮر اﻟﻬ وﻣﺒﺸ ﺑﻪ ﻇﻬﻮر "ﻣﻦ ﻳﻈﻬﺮاﻟ" ﺑﻮدﻧﺪ‬ ‫وﭘﻴوان ﺧﻮد را ﻫﺪاﻳﺖ ﻣﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ ﺑﻪ ﻫﻨﺎم ﻇﻬﻮر ﻣﻦ ﻳﻈﻬﺮاﻟ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻋﻤﻞ ﻛﻨﻨﺪ ﺗﺎ آﻧﻪ‬ ‫ﻛﻪ ﺑﺮ اﻳﺸﺎن واﻗﻊ ﺷﺪه ﺑﺮای ﻣﻈﻬﺮ ﻇﻬﻮر ﺑﻌﺪ رخ ﻧﺪﻫﺪ‪.‬‬ ‫‪١٦٠‬‬

‫‪٤٤‬‬ ‫وزﻳﺮ ﻛﺸﻮر روﺳﻴﻪ ﻧﺎﻣﻪ ی ﺑﻪ ﺻﺪراﻋﻈﻢ اﻳﺮان ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻧﮕﺮ ا‪ E‬دوﻟﺖ روﺳﻴﻪ را ا ز ﺣﻀﻮر‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﺨﺺ ﻣﺘﻨﻔﺬی ﻫﻤﭽﻮن ﺣﻀت ﺑﺎب در ﻣﻠ ﻧﺰدﻳﮏ ﺳﺣﺪ آن ﻛﺸﻮر اﺑﺮاز ﻛﺮده در‬ ‫اداﻣﻪ از ﺻﺪراﻋﻈﻢ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﻮد ﺗﺎ وﺳﺎﻳﻞ اﻧﺘﻘﺎل اﻳﺸﺎن را از آن ﻣﻞ ﺑﻪ ﺟﺎ‪ Ì‬دور از ﻣﺮز‬ ‫ﻛﺸﻮر روﺳﻴﻪ ﻓﺮآﻫﻢ ﺳﺎزد‪.‬‬ ‫‪١٦١‬‬

‫در ﻣﺎه آﭘﺮﻳﻞ ﺳﺎل ‪ ،۱۸۴۸‬ﺻﺪراﻋﻈﻢ دﺳﺘﻮر اﻧﺘﻘﺎل ﺣﻀت ﺑﺎب را از ﻣﺎﻛﻮ ﺑﻪ ﻗﻠﻌﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ُ‬ ‫ﭼﻬﺮﻳﻖ‪ ،‬ﻣﻠ ﺑﺴﻴﺎر دورﺗﺮ در ﻧﺎﺣﻴﻪ ﻛﺮدﻧﺸﻴ ﻣﺎﻛﻮ ﺻﺎدر ﻛﺮد وﺑﺮ ﺷﺪت ﺳﺨﺖﮔﻴی‬ ‫وﻣﺮاﻗﺒﺖ ﺣﺒﺲ واﺳﺎرت اﻓﺰود‪ .‬ﺣﻀت ﺑﺎب ﭼﻬﺮﻳﻖ را "ﻣﻮفﺗﺮﻳﻦ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎن" ﻧﺎﻣﻴﺪهاﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﻃﻮ‪ G‬ﻧﻜﺸﻴﺪ ﻛﻪ در اﻳﻨﺠﺎ ﻧﻴ ﺳﭘﺮﺳﺖ ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺎن ﻫﻤﭽﻮن اﻫﺎﻟ ﻣﻞ ﺗﺖ ﺗﺄﺛﻴ ﺷﺨﺼﻴﺖ‬ ‫اﻳﺸﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ وﺗﻌﺪادی از روﺣﺎﻧﻴﻮن ﺑﻠﻨﺪﭘﺎﻳﻪ ﻣﻞ ﭘﻴو اﻳﺸﺎن ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻳﻜﻰ از اﻫﺎﻟ‬ ‫ﻫﻨﺪ ﺣﻀت ﺑﺎب را در رؤﻳﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮده ﺑﺮای زﻳﺎرت‪ ،‬ﭘﺎی ﭘﻴﺎده از ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﺑﻪ ﭼﻬﺮﻳﻖ‬ ‫ً‬ ‫ّ‬ ‫‪١٦٢‬‬ ‫آﻣﺪ‪ .‬ﺷﺪت ارادت واﻳﻤﺎن او ﺑﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب ﺳﺎﻛﻨﺎن ﻣﻞ را ﻛﻣﻼ ﺗﺖ ﺗﺄﺛﻴ ﻗﺮار داد‪.‬‬

‫ﻣﺴﺌﻮﻟﻴ ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬در ﻃﻬﺮان ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﺣﻀت ﺑﺎب را در ﺷﻬﺮ ﺗﺒﻳﺰ ﻣﺎﻛﻤﻪ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬ ‫اﻋﺰام اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﺗﺒﻳﺰ‪ ،‬ﺳﺒﺐ ﺷﻮر وﻫﻴﺠﺎن ﻣﺮدم ﺷﻬﺮﻫﺎ وروﺳﺘﺎﻫﺎی ﻣﺴﻴ ﭼﻬﺮﻳﻖ – ﺗﺒﻳﺰ‬ ‫ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺮدم ¶ﺲ از اﻃﻼع از ﺳﻔﺮ اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﻛﻪ داﺳﺘﺎنﻫﺎ‪ Ì‬از ﻣﻌﺠﺰاﺗﺶ ﺷﻨﻴﺪه ﺑﻮدﻧﺪ در‬ ‫ﺗﻤﺎﻣ ﻣﺴﻴ ﺑﺮای دﻳﺪارش ﺟﻊ ﻣﺷﺪﻧﺪ‪ ١٦٣.‬در ﺷﻬﺮ ﺗﺒﻳﺰ ﻫﻢ ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻣﺮدم‪ ،‬ﻋﻠﻤﺎ‬ ‫وروﺣﺎﻧﻴﻮن ﻣﻨﻄﻘﻪ‪ ،‬ﺷﺎﻫﺰادﺎن وو•ﻌﻬﺪ ﻣﻨﺘﻈﺮ ورود او ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫در ﺟﻠﺴﻪای ﻛﻪ ﺑﺮای اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﺮ ﺻﺪر ﻣﻠﺲ ﻧﺸﺴﺘﻨﺪ‬ ‫ّ‬ ‫وﻫﻨﺎﻣ درﺑﺎرۀ ادﺨﻳﺸﺎن ﺳﺆال ﺷﺪ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫"ﻣﻦ ﻫﻤﺎن ﻗﺎﺋﻢ ﻣﻮﻋﻮدی ﻫﺴﺘﻢ ﻛﻪ ﻫﺰار ﺳﺎل اﺳﺖ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻇﻬﻮر او‬ ‫ﻫﺴﺘﻴﺪ وﭼﻮن اﺳﻢ او را ﻣﺷﻨﻮﻳﺪ از ﺟﺎی ﺧﻮد ﻗﻴﺎم ﻣﻛﻨﻴﺪ وﻣﺸﺘﺎق‬ ‫‪١٦٤‬‬ ‫ﻟﻘﺎی او ﻫﺴﺘﻴﺪ وﻋﺠﻞاﷲ ﻓﺮﺟﻪ ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣراﻧﻴﺪ"‪.‬‬

‫‪٤٥‬‬ ‫اﻳﻦ ﺑﻴﺎن ﻣﻬﻴﻤﻦ ﺳﺒﺐ ﺣﻴت وﭘﺮﻳﺸﺎ‪ E‬ﻋﻠﻤﺎء وروﺣﺎﻧﻴﻮن ﺣﺎﺿ در ﻣﻠﺲ ﺷﺪ وُﺑﻬﺖزده‬ ‫ّ‬ ‫ﺳﺆاﻻ‪ ä‬ﻣﻄﺮح ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ارﺗﺒﺎ‪ D‬ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ادﺨی ﺳّﻴﺪ ﺑﺎب ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﻗﺼﺪﺷﺎن‬ ‫ّ‬ ‫ﻓﻘﻂ اﺳﺘﻬﺰاء ﺑﻮد‪ .‬ﺳاﻧﺎم وﻗ‪ k‬از ﺳﻴﺪ ﻟﻣﻤﺪ ﺑﺎب در ﻣﻮرد اﺛﺒﺎت ادﺨﻳﺶ ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ‪،‬‬ ‫او ﭘﺎﺳﺦ داد‪:‬‬ ‫ّ‬ ‫"اﻗﻮی د•ﻞ وﺑﺮﻫﺎن ﻣﻬّﻢ ﺑﺮ ﺻّﺤﺖ دﻋﻮت ﺣﻀت رﺳﻮلاﺑ آﻳﺎت‬ ‫ّ‬ ‫‪١٦٥‬‬ ‫اﻟﻬ ﺑﻮد‪ .‬د•ﻞ ادﺨی ﻣﻦ ﻫﻢ آﻳﺎت ﻣﻦ اﺳﺖ‪".‬‬ ‫ﻳﻜﻰ دﻳﮕﺮ از روﺣﺎﻧﻴﻮن ﺑﺮای آزﻣﻮدن اﻳﺸﺎن‪ ،‬درﺧﻮاﺳﺖ ﻛﺮد ﺗﺎ ﺟﺮﻳﺎن اﻳﻦ ﺟﻠﺴﻪ ﻣﺎﻛﻤﻪ‬ ‫را ﺑﻪ زﺑﺎ‪ E‬ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ آﻳﺎت ﻗﺮآن ﺑﻴﺎن ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ وﻗ‪ k‬اﻳﺸﺎن آﻟز ﺑﻪ ﺳﺨﻦ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎن‬ ‫روﺣﺎ‪ E‬ﻛم را ﻗﻄﻊ ﻛﺮده وﺑﺎ اﻳﺮاد ﻟﻐﻮی‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻤﺴﺨﺮ واﺳﺘﻬﺰاء ﭘﺮداﺧﺖ‪ .‬ﺣﻀت ﺑﺎب در‬ ‫ّ‬ ‫ﺟﻮاب آﻳﺎ‪ ä‬از ﻗﺮآن را ﺗﻼوت ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪" :‬ﺳﺒﺤﺎن رﺑﮏ رباﻟﻌﺰة ﻋّﻤﺎ ﻳﺼﻔﻮن وﺳﻼم ﻟ‬ ‫اﻟﺮﺳﻠﻴ واﻟﻤﺪﻟ رب اﻟﻌﺎﻟﻴ‪ ١٦٦".‬آﻧﺎه از ﺟﺎ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ و ﺟﻠﺴﻪ را ﺗﺮک ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ‬ ‫روﻳﺪاد ﺳﺒﺐ ﺑﺚ ﻋﻠﻤﺎء وروﺣﺎﻧﻴﻮن ﺷﺪ‪ .‬ﺑﺮ‪ p‬از آﻧﺎن اﻋﺘاض ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ اﺣﺘام ﺳﻴﺪ‬ ‫ﺑﺎب در اﻳﻦ ﺟﻠﺴﻪ رﺨﻳﺖ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎﻻﺧﺮه اﻳﺸﺎن را ﻣﺮم داﻧﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺧﺒ اﻳﻦ ﻣﺎﻛﻤﻪ‬ ‫در ﺷﻬﺮ ﺗﺒﻳﺰ ﭘﻴﭽﻴﺪ وﺳﺒﺐ ﺷﻬﺮت ﺑﻴﺸﺘ ﺣﻀت ﺑﺎب ﺷﺪ وﻣﺴﺌﻮﻟﻴ ﺣﻜﻮﻣﺖ اﻳﺸﺎن را‬ ‫‪١٦٧‬‬ ‫دوﺑﺎره ﺑﻪ ﭼﻬﺮﻳﻖ وﺣﺒﺲ اﻧﻔﺮادی ﺑﺮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫در زﻣﺎ‪ E‬ﻛﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب در ﻗﻠﻌﻪ ﻣﺎﻛﻮ در ﺣﺒﺲ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﮔﻨﺎﻫ ﻃﺎﻫﺮه در ﻣﻮﺿﻮع ﻗﺘﻞ‬ ‫ﭘﺪرﺷﻮﻫﺮش ﻛﻪ آن را ﺑﻪ ﺗﺮﻳﮏ وی ﭘﻨﺪاﺷﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﺛﺒﺎت رﺳﻴﺪ‪ .‬اﻣﺎ او ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻣﻮرد‬ ‫ﺧﺸﻢ و‪t‬ﻴﻨﻪﺧﻮاﻫ ﺷﻮﻫﺮ ودر ﻣﻌﺮض ﺧﻄﺮ ﺑﻮد‪ .‬ﻳﻜﻰ از ﺑﺎﺑﻴﺎن ﺳﺷﻨﺎس ﺷﻬﺮ ﻃﻬﺮان ﺑﻪ‬ ‫ﻧﺎم ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ اﻓﺮادی را ﻣﺄﻣﻮر ﻛﺮد ﺗﺎ او را را از ﻗﺰوﻳﻦ ﺧﺎرج ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺎ ﺣﺲ‬ ‫ﻛﺸﻒ وﺷﻬﻮد ﻳﺎ ﺑﻴﻨﺶ درون درﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ از ﻗﺪرت وﻣﻘﺎم ﻣﻌﻨﻮی ﺧﺎ‪n‬‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ ودر آﻳﻨﺪه ﻧﻘﺶ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻤ در دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ ١٦٨.‬او ﺑﻪ وﺿﻮح‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺘﻮﺟﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ ﻇﻬﻮر ﺣﻀت ﺑﺎب‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻇﻬﻮر دﻳﮕﺮی اﺳﺖ ﻛﻪ ¶ﺲ از‬ ‫ﭘﺎﻳﺎن دوره دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬

‫‪٤٦‬‬ ‫ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ از ﺧﺎﻧﻮادهای اﺷاﻓ وﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻛﻪ از دوران ﻛﻮد ﻛ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻣﻮر‬ ‫ﻣﺬﻫ‪ k‬و‪t‬ﻤﮏ ﺑﻪ ﺿﻌﻔﺎ وﻓﻘﺮا ﺗﻮﺟﻪ و ﻋﻼﻗﻪ ﺧﺎ‪ n‬داﺷﺖ و در ﺟﻮا‪ E‬ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻣﻘﺎم و‬ ‫ﻣﻨﺼﺐ ﺑﺎﻻی ﭘﺪرش را ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺖ و راه ﺧﺪﻣﺖ ﺑﻪ ﻣﺮدم را ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن ﺧﺒ ﻇﻬﻮر‬ ‫ﺣﻀت ﺑﺎب‪ ،‬ﻣﺆﻣﻦ ﺷﺪ و در ﺷﻤﺎر ﭘﻴوان او در آﻣﺪ‪.‬‬

‫ﻃﺎﻫﺮه در ﺑﺮ‪ p‬اﺷﻌﺎر ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﻘﺎم ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ ﺑﺎ ذﻛﺮ ﻋﻨﻮان "ﺑﻬﺎء"‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨ ﺟﻼل‬ ‫وﺷﻜﻮه اﺳﺖ‪ ،‬اﺷﺎره ﻛﺮده واﻳﻦ ﻫﻤﺎن ﻟﻘ‪ k‬اﺳﺖ ﻛﻪ اﻣﺮوزه ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻈﻬﺮ‬ ‫ﻇﻬﻮر دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ| ﺑﺎ آن ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﺷﻮد‪ .‬در ﻗﻄﻌﻪ ذﻳﻞ ﻃﺎﻫﺮه از ﻣّﻮﻳﺖ ﺧﻮد در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﻈﺎﻫﺮ‬ ‫ﻇﻬﻮر ﻣﮔﻮﻳﺪ وﺑﺎ اﺷﺎره ﺑﻪ راز ورﻣﺰﻫﺎی ﺣﻜﻳﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺣﻀت ﻣﻮ‪ n‬وﺣﻀت ﻣّﻤﺪ‬ ‫در‪t‬ﺘﺎب ﺑﻴﺎن‪ ،‬ﺻﺎدره از ﻗﻠﻢ ﺣﻀت ﺑﺎب‪ ،‬وﺗﻤﺮ‪t‬ﺰ ﺑﺮ ﻛﻤﻪ "ﺑﻬﺎء" در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﻪ ﻣﻘﺎم‬ ‫ﻣﻌﻨﻮی ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ اﺷﺎره ﻣ ﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻮ ﻣﻮﻫﻮﻣﺎت ﺷﺪ اﻧﺪر ﺑﻴﺎن‬ ‫ﻏﻴ او ﻣﺸﻬﻮد ﻧﺒﻮد در ﻋﻴﺎن‬ ‫ﺷﺪ ﺑﺮون ﻓﺮﻗﺎن ﺣّﻖ از آﺳﺘﻴ‬ ‫ﻤ ﺷﺪ ﻣﺘﻴ‬ ‫اﺳﻢ اﻟ از ﻣﺴ ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫رب اﻛﺒ روﺿﻪ رﺿﻮان او‬ ‫رب اﻋﻈﻢ ّرب اﻟ ﺷﺄن او‬ ‫ﺑﺲ ﺳاﺋﺮ ﻫﺎ ﻣّﺮﻓﻊ از ﺳﻤﺎء‬ ‫ﻋﺮش ﻫﺎ ﺑﺎ رﻓﻌﺖ ﺷﺄن ﺑﻬﺎء‬ ‫ﻗﺎدر ﺣــــّﻰ ﻋﻄﻮف ﻻ ﻣﺜــﻞ‬ ‫اﷲ اﷲ ای ﻗﺪﻳﻢ ﻟــــــﻢ ﻳـــﺰ ل‬ ‫زﻧﺪه ﮔﺮدان ﻫﺬه اﻟﻌﻈﻢ اﻟﺮﻣﻴﻢ‬ ‫ﻳﮏ ﻧﻈﺮ ﻓﺮﻣﺎ ﺑﻪ اﻧﻈـــﺎر رﺣﻴﻢ‬ ‫ّ‬ ‫در ﺗﻈﻬــــﺮ آورم اﺿﻤﺎر ﺗــــﻮ‬ ‫ﺗﺎ ﻧﻤﺎﻳﻢ ﻧﻄﻖ از اﺳار ﺗـــﻮ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ﺟﺰ ﺗﻮام ﻣﻌﺒـــﻮد ﻧﺎﻳﺪ در ﺛﻨﺎ‬ ‫ﺟﺰ ﺗﻮام ﻣﻘﺼﻮد ﻧﺒﻮد در ﺑﻨﺎ‬ ‫ﭼﻨﺪ ﮔﺮدم در ﺳﻤﺎء ﺧﻮرﺷﻴﺪوار‬ ‫ﺳ وﺣﺪت را ﺗﻮ ﻓﺮﻣﺎ آﺷﻜر‬ ‫ّ‬

‫ﺟﺬب ﻓﺮﻣﺎ اﻳـــﻦ ﻋﺒﻴــﺪ ﻣﺒﺘﻼ‬ ‫ای ﺣﺒﻴﺐ ُﺣﺐ ﻣﺒﻮب ﺑﻬــﺎء‬ ‫ّ‬ ‫‪١٦٩‬‬ ‫ﺳﺎز از اﻟﻄﺎف ﺧﻮد ﺑ ﺣﺪ وﻣﺮز‬ ‫ﺑﺮ ﺑﺴﺎط ﻋـــّﺰ وﺣﺪت ﻣﺴﺘﻘﺮ‬

‫‪٤٧‬‬ ‫در ﺟﺎ‪ Ì‬دﻳﮕﺮ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺎ ﻋﺒﺎرت ﺟﺎل اﺑﻬ ﺑﻪ ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ اﺷﺎره ﻣﻛﻨﺪ وﻧﻮری راﻛﻪ‬ ‫از وﺟﻪ او ﺳﺎﻃﻊ اﺳﺖ ﺑﻪ درﻳﺪن ﺣﺠﺎب ﺷﺐ ﺗﺸﺒﻴﻪ ﻣﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﻜﻰ را دو ﭘﺎره ﻣ ﻛﻨﺪ‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫‪١٧٠‬‬ ‫ﻋﻴﺎن ﻣ ﺷﻮد وﻫﻤﻪ "ﻋﺸﺎق روی او" ازﻣﺸﺎﻫﺪه آن ﻧﻮر ﺑﻪ وﺟﺪ وﻃﺮب ﻣ آﻳﻨﺪ‪:‬‬

‫در ﻫﻮای ﻃﻠﻌﺘﺶ ﭼﻮن ذّره رﻗﺼﺎن آﻣﺪه‬ ‫ﺷﻤﺲ اﺑﻬ ﺟﻠﻮه ﮔﺮ ﮔﺮدﻳﺪ وﺟﺎن ﺨﺷﻘﺎن‬

‫ّ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬ﺗﺖ ﺣﺎﻳﺖ ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ ﻣﺪ‪ ä‬در ﻣﻜنﻫﺎی ﻣﺘﻠﻒ ازﺟﻠﻪ ﻣﻨل اﻳﺸﺎن در‬ ‫ﻃﻬﺮان‪ ١٧١‬ودر ﺳﺎﻟﻦ اﺻﻠ اﻳﻦ ﻣﻨل زﻳﺒﺎ وﻣﺰﻳﻦ ﺑﻪ ﭘﻨﺠﺮهﻫﺎی رﻧﺎرﻧﮓ وﻓﺮشﻫﺎی ﻧﻔﻴﺲ‬ ‫ّ‬ ‫ً‬ ‫وزﻳﺒﺎ ﺑﻪ ﺳ ﺑﺮد‪ .‬در اﻳﻦ ﺧﺎﻧﻪ ﻫﻢ ﻃﺎﻫﺮه ﺣﺘﻤﺎ ﺑﺮای ﻃﺎﻛﺎن ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻛسﻫﺎی درس داﺷﺘﻪ‬ ‫اﺳﺖ اﻣﺎ ازآﻧﺎ ﻛﻪ او ﻧﻤﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻪ ﻣﺪت ﻃﻮﻻ‪ E‬در اﻳﻦ ﺧﺎﻧﻪ ﺳﻜﻮﻧﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻨل‬ ‫ﻣﺴﻜﻮﻧ وزﻳﺮ ﺟﻨﮓ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ وزﻳﺮ ﻛﻪ در آن زﻣﺎن ﻣﻮرد ﻏﻀﺐ ﭘﺎدﺷﺎه ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ‬ ‫وﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪای در ﺧﺎرج ﺷﻬﺮ ﺗﺒﻌﻴﺪ ﺷﺪه ﺑﻮد ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺻﺪر اﻋﻈﻢ ﻣﻨﺼﻮب ﺷﺪ‪ .‬ﺧﻮاﻫﺮ‬ ‫او ﻛﻪ ﻳﻜﻰ از ﺣﺎﻣﻴﺎن ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ ﺑﻮد ﻧﻴ در اﻳﻦ ﻣﻨل ﺳﻜﻮﻧﺖ داﺷﺖ‪.‬‬ ‫‪١٧٢‬‬

‫اواﻳﻞ ﺳﺎل ‪ ١٨۴٨‬وﻗ‪ k‬ﮔﺮوﻫ از ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺑﻪ اﻣﺮ ﺣﻀت ﺑﺎب آﻣﺎده ﺳﻔﺮ ﺑﻪ ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﻮدﻧﺪ‪،‬‬ ‫ﺗﺎ در آﻧﺎ ﻧﺪای ﻇﻬﻮر ﻗﺎﺋﻢ را ﺑﻠﻨﺪ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ از آﻧﺎن دﻋﻮت ﻛﺮد ﻛﻪ در روﺳﺘﺎی‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺪﺷﺖ‪ ،‬ﻧﺰدﻳﮏ ﺟﺎدۀ اﺻﻠ ﺧﺮاﺳﺎن ﺟﻊ ﺷﻮﻧﺪ‪ ١٧٣.‬ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﻳﻜﻰ از‬ ‫ﺷﺨﺼﻴﺖﻫﺎی ﻣﻬّﻢ اﺳﻼﻣ "ﺣﻀت ﻣﻬﺪی‪ ،‬اﻣﺎم دوازدﻫﻢ"‪ ،‬ﺑﺮای ﺷﻴﻌﻴﺎن اﻫّﻤﻴﺖ ﺧﺎ‪n‬‬ ‫دارد‪ .‬ﻃﺒﻖ ﺣﺪﻳ‪ k‬در اﺳﻼم آن ﺣﻀت‪ ،‬ﻳﻌﻨ اﻣﺎم دوازدﻫﻢ ﺷﻴﻌﻴﺎن‪ ،‬ﻛﻪ در ﺧﻔﺎ ﺑﻪ ﺳ‬ ‫ﻣﺑﺮد‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﻫﺰار ﺳﺎل در آﺧﺮاﻟّﺰﻣﺎن ﻇﺎﻫﺮ ﻣﺷﻮد‪ ،‬ﺗﺎ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﺑﻪ ﭘﺎ ﺳﺎزد‪ .‬در ﻗﺮآن‬ ‫درﺑﺎرۀ اﻣﺎم ﻣﻬﺪی ﭼﻴی ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻧﺸﺪه واﻋﺘﻘﺎدات ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن درﺑﺎرۀ او ّ‬ ‫‪ D‬ﻗﺮﻧﻬﺎ ﺑﺎرﻫﺎ‬ ‫وﺑﺎرﻫﺎ ﺗﻐﻴﻴ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣرﺳﺪ در اﺑﺘﺪا ﻧﺎم ﻣﻬﺪی اﺷﺎره ﺑﻪ ﻣﻨ‪ z‬وآزادﻛﻨﻨﺪهای‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻋﺮب ﺳﺎﻛﻦ در ﺟﻨﻮب ﺷﺒﻪ ﺟﺰﻳﺮۀ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن را ﺑﻪ ﻋّﺰت ﻗﺪﻳﻤﻪ ﺧﻮد ﺑﺎز‬ ‫ﻣﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻇﻬﻮرﻣﺴﻴ` )‪ (Messiah‬ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ‬ ‫ّ‬ ‫ﭘﺎدﺷﺎﻫ ﺑﺎ ﻇﻬﻮر ﺧﻮد ارض ﻣﻘﺪس را آزاد ﺳﺎزد وﺑﻪ ﻣﺮور زﻣﺎن اﻳﻦ ﺑﺎور ﺑﺎ ﻋﻘﺎﻳﺪ دﻳﮕﺮ‬

‫‪٤٨‬‬ ‫ﭼﻮن ﭘﺮﻫﻴﺎری در ﺑﺮاﺑﺮ ﻓﺴﺎد ﺣﺎﻛﻤﺎن ورﺳﺘﺎری وروز ﻗﻴﺎﻣﺖ وﻇﻬﻮر اﻣﺎم زﻣﺎن ﺷﻴﻌﻴﺎن‬ ‫ّ‬ ‫در ﻫﻢ آﻣﻴﺨﺖ‪ّ .‬‬ ‫‪ D‬ﻗﺮون ﺑﻌﺪ در اﻳﺮان‪ ،‬در ﻗﺎره آﺳﻴﺎ ودر ﺳﻮدان وﻧﻘﺎط دﻳﮕﺮ ﻣﺪﻋﻴﺎن‬ ‫ّ‬ ‫زﻳﺎدی از ﺷﻮرﺷﻴﺎن‪ ،‬ﺳان ﺣﻜﻮﻣﺖﻫﺎ وﺻﻮﻓﻴﺎن ادﺨی ﻣﻬﺪوﻳﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ١٧٤.‬در ﺑﺎور‬ ‫ّ‬ ‫ﺳّﻨﻫﺎ‪" ،‬ﺣﻀت ﻣﻬﺪی" ﻳﻜﻰ از ُﺣﻜم اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪه ﺷﻴﻌﻴﺎن "ﺣﻀت ﻣﻬﺪی" اﻣﺎم‬ ‫دوازدﻫﻢ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻏﻴﺒﺖ ﺑﻪ ﺳ ﻣﺑﺮد وﺷﻴﻌﻴﺎن ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻇﻬﻮر وﺑﺎزﮔﺸﺖ او ﻫﺴﺘﻨﻨﺪ ﺗﺎ‬ ‫دﻳﻦ اﺳﻼم را اﺣﻴﺎء ﻛﻨﺪ وﻧﺎت دﻫﺪ‪.‬‬

‫ُ‬ ‫ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻫﻢ در آﻟز ﺑﺎ ﻫﻤﻴ ﻋﻘﻴﺪۀ ﺷﻴﻌﻴﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب اﻳﻤﺎن داﺷﺘﻨﺪ واو را ﻣﻴ اﺳﻼم‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﭘﻨﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺎ ﮔﺬﺷﺖ زﻣﺎن ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣﻈﻬﺮ ﻇﻬﻮر ﺟﺪﻳﺪی‬ ‫ﻫﺴﺘﻨﺪ وﺑﺸﺎرت ﺑﻪ ﻇﻬﻮر ﻣﻈﻬﺮ ﻇﻬﻮر ﺑﻌﺪ ﻣدﻫﻨﺪ وﻣﺮدم را ﺑﺮای ﻇﻬﻮر "او" ﻛﻪ ﺣﻀت‬ ‫ﺑﺎب "ﻣﻦ ﻳﻈﻬﺮه اﷲ " ﻣﻧﺎﻣﻨﺪآﻣﺎده ﻣﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در ﻳﻜﻰ از اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻇﻬﻮر اﻣﺎم‬ ‫زﻣﺎن از ﻗﻮل ﭘﻴﺎﻣﺒ اﺳﻼم‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه ﻛﻪ او از ﺧﺮاﺳﺎن ﻇﺎﻫﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ وﭘﻴﺸﺎﭘﻴﺶ‬ ‫‪١٧٥‬‬ ‫ﻟﺸﮕﺮی ﺣﺮ‪t‬ﺖ ﻣﻛﻨﺪ وراﻳﺖ ﺳﻮدا را ﺑﺎ ﺧﻮد ﺣﻞ ﻣ ﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ﺷﻮرش اﻧﻘﻼﺑﻴﻮن در ﺧﺮاﺳﺎن‪ ٤٨‬وﻧﺸ ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻗﺪوس وﺑﺎب اﻛﺎب‪،‬‬ ‫دو ﺗﻦ از ﺣّﻮارﻳﻮن ﺣﻀت ﺑﺎب‪ ،‬ﺳﺒﺐ اﻏﺘﺸﺎش در ﺧﺮاﺳﺎن ﺷﺪ‪ .‬ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدی از ﻣﺮدم‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺮای ﻣﻼﻗﺎت اﻳﻦ دو ﻧﻔﺮ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﻣﻘﺪس ﻣﺸﻬﺪ ﻣآﻣﺪﻧﺪ‪ .‬ازدﺣﺎم اﻳﻦ ﺟﻌﻴﺖ‪ ،‬ﺣﺎﻛﻢ‬ ‫ﻣﻨﻄﻘﻪ را ﻧﮕﺮان ﻛﺮد وﺳﭙﺎه ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬ﻛﻪ ﺑﺮای ﺳ‪t‬ﻮب ﺷﻮرﺷﻴﺎن اﻧﻘﻼﺑ از ﻣﺮ‪t‬ﺰ اﻋﺰام‬

‫‪ .٤٨‬اﺷﺎره ﺑﻪ ﻗﻴﺎم ﺳﺎﻻر در ﺧﺮاﺳﺎن اﺳﺖ‪ .‬اﻟﻠﻬﻴﺎر ﺧﺎن آﺻﻒا>و" )داﻣﺎد ﻓﺘﺤﻌﻠﺷﺎه ودا‪ Ì‬ﻣّﻤﺪﺷﺎه( ﻛﻪ از آﻟز ﺳﻠﻄﻨﺖ‬ ‫ﻣﻤﺪ ﺷﺎه ﺑﻪ ﺣﻜﻤﺮا‪ E‬ﺧﺮاﺳﺎن ﻣﻨﺼﻮب ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬در اواﻳﻞ ﺳﺎل ‪ ١٢٦٢‬ﻫﺠﺮى ﺑﻪ ﺑﻬﺎﻧﻪى ﭘﻴى وﺧﺴﺘﻰ از ادارۀ اﻣﻮر آن‬ ‫ﻧﺎﺣﻴﻪ اﻣﺘﻨﺎع ورزﻳﺪ وﻓﻘﻂ ﺗﻮ•ﺖ آﺳﺘﺎن ﻗﺪس رﺿﻮى را ﺑﺮ ﻋﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ واز آن ¶ﺲ ﻓﺮزﻧﺪ ﺟﻮان او ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﺸﻬﻮر‬ ‫ﺑﻪ ﺳﺎﻻر ﺑﺎر زﻣﺎم ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﺮاﺳﺎن را در دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺳﺎﻻر‪ ،‬ﻛﻪ ﻃﺮﻓﺪار ﺟﺪا‪ Ì‬ﺧﺮاﺳﺎن از اﻳﺮان ﺑﻮد‪ ،‬در زﻣﺎن‬ ‫ﻣّﻤﺪﺷﺎه ﻣﺎﻟﻔﺖﻫﺎ‪ Ì‬ﺑﺎ درﺑﺎر داﺷﺖ اّﻣﺎ در زﻣﺎن ﻧﺎﺻا ّ>ﻳﻦﺷﺎه ﺳ ﺑﻪ ﺷﻮرش ﺑﺮداﺷﺖ ودر دﻫﻢ ﺟﺎدیاﻷول ‪١٢٦٦‬‬ ‫ﺗﻮّﺳﻂ اﻣﻴ‪t‬ﺒﻴ ﻣﻨﻜﻮب وﻣﺎزات ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪٤٩‬‬ ‫ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﻨﻮز در ﺑﻴون ﺷﻬﺮ ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺷﺎﻫﺰادهای ﻛﻪ ﻣﺴﺌﻮل اﻳﻦ ﻟﺸﮕﺮ ﺑﻮد ﺑﺮای‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫آرامﺳﺎزی اوﺿﺎع آﺷﻔﺘﻪ ﺷﻬﺮ ﻣﻼ ﺣﺴﻴ را ﺑﻪ ﻣﻘــّﺮ ﺧﻮد دﻋﻮت ﻧﻤﻮد‪ .‬ﻣﻼﺣﺴﻴ ﻗﺒﻞ از‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻋﺰﻳﻤﺖ ﺑﻪ وﻋﺪه ﺎه‪ ،‬ﺑﺎ ﻗﺪوس ﻣﻼﻗﺎت ﻛﺮد‪ .‬در اﻳﻦ دﻳﺪار ﻗﺪوس ﺑﻪ ﻣﻼ ﺣﺴﻴ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ﺨزم ﻣﺎزﻧﺪران اﺳﺖ ودر آﻧﺎ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﺗﺎ ﻣﻼﺣﺴﻴ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﺑﺎب ﭘﻴﺸﺎﭘﻴﺶ‬ ‫ﻟﺸﮕﺮ ﺧﻮد ﻛﻪ راﻳﺎت ﺳﻮدا در دﺳﺖ دارﻧﺪ‪ ،‬از ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﻪ ﻣﺎزﻧﺪران وارد ﺷﻮد‪١٧٦.‬ﺣﻀت‬ ‫ﺑﺎب از ﻫﻤﻪ ﺣّﻮارﻳﻮن ﺧﻮد ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺨزم ﻣﺸﻬﺪ ﺷﻮﻧﺪ وﺑﻪ ﺻﻒ راﻳﺖ ﺳﻮدا‬ ‫ّ‬ ‫ﺑ‪E‬ﻴﻮﻧﺪﻧﺪ‪١٧٧ .‬در ﻫﻤﻴ زﻣﺎن ﺑﺰرﺎن ﺑﺎﺑ در روﺳﺘﺎی ﺑﺪﺷﺖ‪ ،‬در ﺟﺎدهای ﻣﻨﺘﻬ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ‬ ‫ﻣﺸﻬﺪ‪ ،‬ﺟﻊ ﺷﺪﻧﺪ‪ ١٧٨.‬ﻃﺎﻫﺮه ﻧﻴ ﺑﺎ ﻛﻤﮏ ﺑﺮادر ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ‪ ٤٩،‬ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺧﺪﻣﺘﻜر‬ ‫ﺷﺨ‪ $‬ﺧﻮد‪٥٠‬ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺧﺮاﺳﺎن ﺣﺮ‪t‬ﺖ ﻧﻤﻮد‪ .‬آﻧﻬﺎ از دروازۀ ﺷﻤﺎﻟ ﺷﻬﺮ ﻃﻬﺮان ﺑﺎ اﺣﺘﻴﺎط‬ ‫وﭘﻨﻬﺎ‪ E‬ﺧﺎرج ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا دروازهﺑﺎﻧﺎن ﺷﻬﺮ ﻃﻬﺮان دﺳﺘﻮر داﺷﺘﻨﺪ از ﺧﺮوج ﻫﺮ زﻧ ﻛﻪ‬ ‫ﺑﺮﮔﻪ ﻋﺒﻮر ﻧﺪاﺷﺖ ﺟﻠﻮﮔﻴی ﻛﻨﻨﺪ ¶ﺲ از ‪ D‬ﺣﺪود ده ﻳﺎ دوازده ﻛﻴﻠﻮﻣﺘ درﺧﺎرج از‬ ‫ﺷﻬﺮ ﺑﻪ ﻣﻨل ﺑﺰرﻰ رﺳﻴﺪﻧﺪ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن ﺑﺎﻏ در داﻣﻦۀ ﻛﻮه واﻗﻊ ﺑﻮد‪ .‬آن ﻣﻨل در آن وﻗﺖ‬ ‫ﺧﺎﻟ از ﺳﻜﻨﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﺳاﻳﺪار ﭘﻴ آن ﺧﺎﻧﻪ اﺟﺎزه داد آن دو زن ﺑﺮای اﺳﺘاﺣﺖ در آﻧﺎ ﺗﻮﻗﻒ‬ ‫ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه وﺧﺪﻣﺘﻜرش ﻗﺎﻧﻄﻪ وﺷﺨ‪ $‬ﺑﻪ ﻧﺎم ﻫﺎدی ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه را از ﺣﺒﺲ ﻗﺰوﻳﻦ ﻧﺎت‬ ‫داده ﺑﻮد‪ ،‬واﻛﻨﻮن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺮاﻗﺐ ﻫﻤﺮاه آن دو ﺑﻮد‪ ،‬وﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ دﻳﮕﺮ ﺨزم اﻳﻦ ﺳﻔﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫آﻧﺎن از ﻃﺮﻳﻖ ﺟﺎدۀ ﺷ‪ - Ê‬ﻏﺮ½ ﻛﻪ در اﻣﺘﺪاد ﻛﻮﻫﭙﺎﻳﻪﻫﺎی ﺟﻨﻮ½ اﻟﺒز‪ ،‬درﺳﺖ در ﺑﺎﻻی‬ ‫ﺷﻮرهزاری ﺧﺸﮏ وﻟﻢﻳﺰرع واﻗﻊ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ راه اﻓﺘﺎدﻧﺪ‪ .‬در ﻣﺴﻴ ﻫﻴﭻ ﺳﺒه ودرﺧ‪ k‬ﻧﺒﻮد ﻏﺒﺎر‬ ‫‪١٧٩‬‬ ‫وﺧﺎﻛ ﻛﻪ از ﺣﺮ‪t‬ﺖ ﻗﺎﻃﺮﻫﺎ‪ ،‬اﺳﺒﻬﺎ وﺷﺘﻫﺎ ﺑﺮ ﻣﺧﺎﺳﺖ ﻫﻮا را ﺗﺎرﻳﮏ ﻣ ﻛﺮد‪.‬‬

‫ﺑﺮای رﺨﻳﺖ ﺣﻜﻤﺖ واﺣﺘﻴﺎط ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ ﻫﻢ ﭼﻨﺪ روز ﺑﻌﺪ ﻫﻤﺮاه ﭼﻨﺪ ﺑﺎﺑ ﺑﺎ وﺳﺎﻳﻞ‬ ‫وﺗﺪار‪I‬ت ﻻزم در ﻣﺴﻴ ﺟﺎده ﺧﺮاﺳﺎن ﺣﺮ‪t‬ﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬از آﻧﺎ ﻛﻪ ﺣﺪاﻛﺜ ﻣﺴﺎﻓ‪ k‬ﻛﻪ‬ ‫ﻣﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ در روز ﺑ‪E‬ﻴﻤﺎﻳﻨﺪ ﺣﺪود ‪ ٢٠‬ﺗﺎ ‪٢۵‬ﻛﻴﻠﻮﻣﺘ ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ زﻣﺎن ﺳﻔﺮ را‬

‫‪ .٤٩‬ﻣﻴزا ﻣﻮ‪n‬‬ ‫‪ .٥٠‬ﻗﺎﻧﻄﻪ )ﻧﺒﻴﻞ زرﻧﺪی‪(٢٠۵،The Dawn-Breakers ،‬‬

‫‪٥٠‬‬ ‫ﻃﻮری ﺗﺮﺗﻴﺐ داد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻣﻮﻗﻊ ﺑﻪ ﻣﻘﺼﺪ رﺳﻴﺪه ﻣﻜن ﻣﻨﺎﺳ‪ k‬را ﺑﺮای ﮔﺮدﻫﻤﺎ‪ Ì‬ﻓﺮآﻫﻢ ﺳﺎزد‪.‬‬ ‫اواﺧﺮ ﻣﺎه ژوﺋﻦ ﺳﺎل ‪ ١٨۴٨‬او ﻧﺰدﻳﮏ ﺑﻪ ﭘﺎﻧﺼﺪ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘ ﻣﺴﺎﻓﺖ را ‪ D‬ﻛﺮده وﺑﻪ ﺷﺎﻫﺮود‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﻬﺮی ﺑﻴ را ه ﻃﻬﺮان – ﻣﺸﻬﺪ‪ ،‬ﻣﺮ‪t‬ﺰ اﺳﺘﺎن ﺧﺮاﺳﺎن‪ ،‬رﺳﻴﺪه ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﺷﻬﺮ ﻧﻘﻂۀ اﺗﺼﺎل‬ ‫ّ‬ ‫راهﻫﺎ‪ Ì‬ﺑﻮد ﻛﻪ از ﺷق ﺑﻪ ﻣﺸﻬﺪ‪ ،‬از ﺷﻤﺎل ﺑﻪ درﻳﺎی ﺧﺰر ﻣرﺳﻴﺪ وﻣﻞ اﺟﺘﻤﺎع ﮔﺮوهﻫﺎ‪Ì‬‬ ‫ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺮای ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﻗﺒﺎﻳﻞ ﺗﺮ‪t‬ﻤﻦ در آﻧﺎ ﮔﺮد ﻣآﻣﺪﻧﺪ‪ .‬وﻗ‪ k‬ﻛروان آﻧﻬﺎ ﺑﻪ"ﺑﺪﺷﺖ"‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫روﺳﺘﺎ‪ Ì‬ﻛﻮﭼﮏ در ﺣﻮاﻟ ﺷﺎﻫﺮود‪ ،‬رﺳﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻮﻗﻒ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ ﺳﻪ ﺑﺎغ را ﻛﻪ‬ ‫در ﺳﻤﺖ ﺟﻨﻮب ﻗﺮار داﺷﺖ اﺟﺎره ﻛﺮد‪ ١٨٠.‬اﻳﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻳﻴﻼﻗ ﺑﺮای اﺳﺘاﺣﺖ ﻣﺎﻟﻜن‬ ‫واﺷاف وﺷﺎﻣﻞ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺎغ وﻳﮏ ﻣﻮﻃﻪ آزاد در ﻣﻴﺎن ﺑﺎغﻫﺎ ﺑﻮد‪ .‬ﻗﺮار ﺑﻮد ﺑﺎﺑﻫﺎ در آﻧﺎ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻼﻗﺎت ﻛﻨﻨﺪ‪ ١٨١.‬ﺑﻪ دﺳﺘﻮر اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﻳﮏ ﺑﺎغ ﺑﺮای ﺟﻨﺎب ﻗﺪوس وﻳﮏ ﺑﺎغ ﺑﺮای ﻃﺎﻫﺮه وﻳﮏ‬ ‫ﺑﺎغ ﻫﻢ ﺑﺮای ﺧﻮد اﻳﺸﺎن اﺟﺎره ﺷﺪ‪ ١٨٢،‬وﺳﺎﻳﺮ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﭼﺎدرﻫﺎی ﺧﻮد را در ﻧﺰدﻳﻜﻰ اﻳﻦ‬ ‫ﺑﺎﻏﻬﺎ ﺑﺮﭘﺎ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ١٨٣.‬در ﻫﺮ ﺑﺎغ ﻳﮏ ﺧﻴﻤﻪ ﻧﺼﺐ ﺷﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ در داﺧﻞ آن ﻗﺎﻟ و¶ﺸ‪ k‬ﺑﻮد‪.‬‬ ‫ﻫﺎدی ﻣﺮاﻗﺐ وﻣﺄﻣﻮر ﺧﻴﻤﻪ وﺑﺎ ِغ ﻃﺎﻫﺮه ﺷﺪ‪ .‬ﺟﺮﻳﺎن آﺑ از ﻣﻴﺎن ﻣﺰرﻋﻪ وﺳﻴﻌ ﻛﻪ در آﻧﺎ‬ ‫ﺑﻮد ﻋﺒﻮر ﻣﻛﺮد‪ ١٨٤.‬ﻓﺼﻞ ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن ﺷوع ﺷﺪه ﺑﻮد؛ ﻛﻮهﻫﺎی ﺳ ﺑﺮ اﻓﺮاﺷﺘﻪ در ¶ﺸﺖ ﺑﺎغﻫﺎ‬ ‫ﺗﺼﻮﻳﺮ وﺻﺤﻨﻪ زﻳﺒﺎ‪ Ì‬آراﺳﺘﻪ ودرﺧﺘﺎن ﻣﻴﻮه ﺑﺎ ﺷﻜﻮﻓﻪﻫﺎی ﺧﻮد در ﺑﺎغﻫﺎ ﺧﻮدﻧﻤﺎ‪Ì‬‬ ‫‪١٨٥‬‬ ‫ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫اواﻳﻞ ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن ﺳﺎل ‪ ١٨۴٨‬ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺞ ﺑﻪ ﻣﻞ ﺗّﻤﻊ ﺑﺪﺷﺖ وارد ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺗﻌﺪاد آﻧﻬﺎ‬ ‫ﺑﻪ ﻫﺸﺘﺎد وﻳﮏ ﻧﻔﺮ رﺳﻴﺪ‪.‬‬ ‫‪١٨٦‬‬

‫‪ p‬ﺣﻀت ﺑﺎب‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﺷﻨﻴﺪن ﺧﺒ ﺗّﻤﻊ ﺑﺪﺷﺖ از‬ ‫ﻗّﺪوس‪ ،‬ﻫﺠﺪﻫﻤﻴ ﻧﻔﺮ از ﺣﺮوف ّ‬

‫‪ D‬ﻣﺴﺎﻓﺖ ﻃﻮﻻ‪ E‬ﺑﻪ ﺷﺎﻫﺮود وارد ﺷﺪ‪ .‬ﻣﻴزا‬ ‫ﻣﺸﻬﺪ ﺑﻪ آن ﺳﻤﺖ ﺣﺮ‪t‬ﺖ ﻛﺮد‪ ١٨٧‬وﺑﻌﺪ از ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ او را در ﺧﻔﺎ از ﺷﺎﻫﺮود ﺑﻪ ﺑﺪﺷﺖ آورد‪ .‬ﻣﻼ ﺣﺴﻴ‪ ،‬اّول ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب‬ ‫ﻛﻪ در دﺳﺖ ﻣﺄﻣﻮرﻳﻦ ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬در ﻣﺸﻬﺪ اﺳﻴ ﺑﻮد وﺳّﻴﺪ ﻳﻴ وﺣﻴﺪ از روﺣﺎﻧﻴﻮن ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ‬ ‫وواﻻﻣﻘﺎم درﺑﺎری ﻛﻪ ﺑﺎﺑ ﺷﺪه واز ﺷﺎه ودرﺑﺎر ﻛﻨﺎره ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ در آن اﺟﺘﻤﺎع‬

‫‪٥١‬‬ ‫ﺷ‪t‬ﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬دﻳﮕﺮ ﺣﺮوف ّ‬ ‫‪ p‬در ﺧﻴﻤﻪﻫﺎی ﻛﻮﭼﻜﺘی ﻛﻪ در ﻣﻞ ﺑﺮﭘﺎ ﺷﺪه ﺑﻮد اﻗﺎﻣﺖ‬ ‫‪١٨٩‬‬ ‫داﺷﺘﻨﺪ‪ ١٨٨.‬ﺑﻴﺸﺘ ﺑﺎﺑﻫﺎ از ﺧﺮاﺳﺎن‪ ،‬ﻣﺎزﻧﺪران وﻗﺰوﻳﻦ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫ﺣﻀت ﺑﺎب در اﺳﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ وارﺗﺒﺎ‪ D‬ﺑﺎ ﭘﻴوان ﺧﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ واﻳﻦ اﺟﺘﻤﺎع ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺑﻪ اﻣﺮ‬ ‫اﻳﺸﺎن وﺗﻼش ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ اﻣﻜنﭘﺬﻳﺮ ﺷﺪ‪ ١٩٠.‬ﺑﺮای ﺗﺪارک اﻳﻦ ﺗّﻤﻊ ﻣﻜﺗﺒﺎت ﺑﺴﻴﺎری‬ ‫ﺑﻴ ﺣﻀت ﺑﺎب وﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ اﻧﺎم ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﻫﺪف اﺻﻠ اﻳﻦ اﺟﺘﻤﺎع اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ‬ ‫ﻣﺎﻫﻴﺖ اﺻﻠ وﻣﻘﺼﺪ اﻳﻦ ﻇﻬﻮر وﻣﻘﺎم ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﺮ ﻫﻤﺎن آﺷﻜر ﺷﻮد و‪t‬ﺘﺎب ﺑﻴﺎن ﻛﻪ‬ ‫در زﻣﺎن اﺳﺎرت اﻳﺸﺎن در زﻣﺴﺘﺎن ﻗﺒﻞ ﻳﻌﻨ ﺳﺎل ‪ ١٨۴٧‬در ﻗﻠﻌﻪ ﻣﺎﻛﻮ ﻧﺎزل ﺷﺪه وﻫﻨﻮز‬ ‫ﺑﺮای ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﻌﺮ< ﺷﻮد‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎﺑﻫﺎ در ﻰ ﻳﺎﻓﺘ راﻫ ﺑﺮای آزادی‬ ‫‪١٩١‬‬ ‫ﺣﻀت ﺑﺎب از اﺳﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻫﻤﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﻫﻨﻮز ﺑﺎﺑﻫﺎ درک واﺣﺪ وﻣﺸﺘﻛ از ﻣﻘﺎم وﻣﻘﺼﺪ ﺣﻀت ﺑﺎب وﺗﻄﺒﻴﻖ‬ ‫ّ‬ ‫ادﺨی اﻳﺸﺎن ﻃﺒﻖ اﺣﺎدﻳﺚ اﺳﻼم ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﻧﻤداﻧﺴﺘﻨﻨﺪ آﻳﺎ ﺑﺎب اﻋﻼن ﻇﻬﻮر‪t‬ﺮده؛‬ ‫آﻳﺎ او ﻫﻤﺎن ﻣﻮﻋﻮدی اﺳﺖ ﻛﻪ در دﻳﺎﻧﺖ اﺳﻼم ﻣﻨﺘﻈﺮش ﻫﺴﺘﻨﺪ؟ اﮔﺮاﻳﻦ ﻇﻬﻮر ﺟﺪﻳﺪی‬ ‫اﺳﺖ‪¶ ،‬ﺲ ﺗﻌﺎ•ﻤﺶ ﭼﻴﺴﺖ وﻣﻈﻬﺮ ﻇﻬﻮر ﻛﻴﺴﺖ؟ وﺣﺎﻻ ﻫﻤﻪ در ﺑﺪﺷﺖ ﮔﺮدآﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‬ ‫ﺗﺎ ﭘﻴاﻣﻮن اﻳﻦ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ﻗﺪوس در ﭘﻴوی از ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺘﺎط ﺑﻮد؛ در ﺣﺎﻟ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺴﻴﺎر ﺑﻣﺎﺑﺎ وﺑﺎ‬ ‫ً‬ ‫ﺷﺠﺎﻋﺖ در راه ﺑﻴﺎن ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺧﻮد ﻗﺪم ﺑﺮ ﻣداﺷﺖ‪ .‬ﻗﺒﻼ ﻧﻴ در ﺷﻬﺮﻫﺎی ﻋﺮاق‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺎ‬ ‫ﺑﻴﺎن ﺷﺠﺎﺨﻧﻪ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺧﻮد از ﻣﻘﺎم وﻣﻨﻟﺖ ﺑﺎب ﺑﺚ وﮔﻔﺘﮕﻮﺑ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺎد ﻛﺮده ﺑﻮد‪.‬‬ ‫او ﺑﻪ وﺿﻮح اﻋﻼن ﻣﻛﺮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﻇﻬﻮری ﺟﺪﻳﺪ اﺳﺖ وﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣداد ﻛﻪ اﻛﻨﻮن در دورۀ‬ ‫ّ‬ ‫"ﺣﺪ ﻓﺎﺻﻞ" ﻫﺴﺘﻨﺪ وﺷﻳﻌﺖ وﻗﻮاﻧﻴ ﻧﻤﺎز ودﺨ ﺗﻐﻴﻴ ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﺣﺎﻻ در ﺑﺪﺷﺖ ﻫﻢ ﺑﺎ‬ ‫ﺷﺠﺎﻋﺖ رﺳﺎﻟﺖ ﺧﻮد را ﺑﻪ اﻧﺎم رﺳﺎﻧﻴﺪ‪ .‬ﻳﮏ روز ﻛﻪ ﺟﻌ از ﺷ‪t‬ﺖ ﻛﻨﻨﺪﺎن ﺑﺮای‬ ‫ﻣﻼﻗﺎت ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ ﻛﻪ ﻗﺪری ﻛﺴﺎﻟﺖ داﺷﺖ رﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺎﮔﻬﺎن ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺪون روﺑﻨﺪه‬ ‫ﺑﺮ ﺻﻮرت از ﺑﺎغ وارد ﻣﻠﺲ ﺷﺪ و‪‰‬ﻤﺎ‪ ä‬از ﻗﺮآن و‪t‬ﺘﺎب اﺷﻌﻴﺎ ﺑﺮ زﺑﺎن راﻧﺪ ﻛﻪ "اﻳﻦ ﻧﻘﺮۀ‬

‫‪٥٢‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﺎﻗﻮر اﺳﺖ اﻳﻦ ﻧﻔﺨﻪ ﺻﻮر اﺳﺖ‪ .‬اﻋﻼن ﻇﻬﻮر ﻛ ﺷﺪ‪ ١٩٢".‬ﻃﺎﻫﺮه آن ﻧﻘﺮۀ ﻧﺎﻗﻮر وﻧﻔﺨﻪ‬ ‫‪١٩٣‬‬ ‫ﺻﻮر ﺑﻮد‪.‬‬

‫ﻧﺎه ﺑﻪ ﺻﻮرت زن ﻃﺒﻖ اﺣﻜم اﺳﻼم ﻛﻔﺮ ﺑﻮد وﺣﺎﻻ آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪۀ ﺻﻮرت ﺑﺪون روﺑﻨﺪۀ‬ ‫ُ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ اﺳﻼﻣ را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ آوردﻧﺪ ﻛﻪ در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺣﻀت ﻓﺎﻃﻤﺔ ﺑ ﺑﺮﻗﻊ‬ ‫ﺑﺮ ﻫﻤﻪ ﻇﺎﻫﺮﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ وﻫﻤﻪ از ﻓﺮا رﺳﻴﺪن اﻳﻦ ﻳﻮم دﭼﺎر ﺗﺮس ووﺣﺸﺖ ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬ ‫‪١٩٤‬‬

‫ّ‬ ‫ﻗﺪوس ﺑﺎ ﺣﺎﻟ‪ k‬ﺧﺸﻤﮕﻴ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﻳﻜﻰ از ﺑﺎﺑﻫﺎ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻧﻈﺮش ﺑﺮ ﺻﻮرت زﻧ‬ ‫ّ‬ ‫‪١٩٥‬‬ ‫ﭼﻨﻴ ﻣﻘﺪس اﻓﺘﺎده‪ ،‬از وﺣﺸﺖ ﭼﻨﻴ ﮔﻨﺎﻫ ﺑﻪ دﺳﺖ ﺧﻮد ﻠﻮی ﺧﻮد را ﺑﺮﻳﺪ‪.‬‬

‫در اﻳﻦ آﺷﻮب وﺑﺮان ﺷﺪﻳﺪ ﺣﺎﺿﻳﻦ ﺑﺮای ﻫﺪاﻳﺖ وراﻫﻨﻤﺎ‪ Ì‬ﺑﻪ ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ ﺗﻮﺟﻪ‬ ‫ﻛﺮدﻧﺪ واﻳﺸﺎن ﺑﺮای ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻃﺎﻫﺮه ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺳﻮرۀ واﻗﻌﻪ از ﻗﺮآن ﺧﻮاﻧﺪه ﺷﻮد‪:‬‬

‫َ ُ‬ ‫َ َ َ َ َْ َ ُ َ َ َ ْ َ َ َ ٌَ َ َ ٌ • َ ٌ َ ُ •‬ ‫ﺖ اﻷ ْرض‬ ‫ﺖ اﻟﻮاِﻗﻌﺔ ﻟﻴﺲ ﻟ ِﻮﻗﻌِﺘﻬﺎ ﻛِذﺑﺔ ﺧﺎِﻓﻀﺔ راِﻓﻌﺔ ِإذا رﺟ ِ‬ ‫" ِإذا وﻗﻌ ِ‬ ‫ﺤﺎبُ‬ ‫ﺖ َﻫﺒَﺎًء ُّﻣﻨﺒَ‪Ž‬ﺜﺎ َوُ‪t‬ﻨﺘُ ْﻢ أَ ْزَواًﺟﺎ ﺛَﻼﺛَ ًﺔ ﻓَﺄَ ْﺻ َ‬ ‫َْ ُ َّ ً ََ َ ْ‬ ‫ﻟﺒﺎل ﺑﺴﺎ ﻓﻜﻧ‬ ‫َ ‪•ُ Ž‬‬ ‫ﺖا ِ‬ ‫رﺟﺎ وﺑﺴ ِ‬ ‫ْ ْ َ‬ ‫ﺤﺎُب اﻟ َْﻤ ْﺸﺄََﻣﺔ َﻣﺎ أَ ْﺻ َ‬ ‫ﺤﺎُب اﻟ َْﻤﻴﻴَﻤﻨَﺔ وأَ ْﺻ َ‬‫اﻟ َْﻤﻴَﻤﻨَﺔ َﻣﺎ أَ ْﺻ َ‬ ‫ﺤﺎُب اﻟَﻤﺸﺄَﻣ ِﺔ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫ِ‬ ‫َ‬ ‫ْ‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫ُ‬ ‫ُ • ُ َ ‪١٩٦‬‬ ‫َ‬ ‫َ‬ ‫َواﻟ •ﺴﺎﺑِﻘﻮن اﻟ •ﺴﺎﺑِﻘﻮن أ ْو ِﺤﻚ اﻟﻤﻘﺮﺑﻮن"‬

‫ﻃﺎﻫﺮه در ﻳﻜﻰ از اﺷﻌﺎر ﺧﻮد ﻛﻪ در ذﻳﻞ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ اﻛﺜ آﺛﺎر ﺧﻮد‪ ،‬ﺣﺠﺎب را‪ ،‬ﻛﻪ‬ ‫ﻣﻨﻈﻮر ﻫﻤﺎن ﺑُﺮﻗﻊ ﻳﺎ روﺑﻨﺪه ﺑﺮ ﺻﻮرت اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨ ﻣﺎﻧﻊ وﺣﺎﺋﻠ ﻣداﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻴ ﻃﺎﻟﺐ‬ ‫ّ‬ ‫وﻣﻄﻠﻮب اﺳﺖ؛ ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻛﻪ در ﻣﻨﻈﻮﻣﻪ •ﻠ وﻣﻨﻮن ﺑﻴﺎن ﻣﺷﻮد ‪.‬اﻣﺎ در ﺷﻌﺮ ذﻳﻞ اﻳﻦ‬ ‫ﺣﺠﺎب‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﺎﻧﻊ‪ ،‬ﺳﻮزاﻧﺪه ﻣﺷﻮد ﺗﺎ ﺨﺷﻖ وﻣﻌﺸﻮق ﺑﻪ وﺻﺎل ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻧﺎﺋﻞ ﺷﻮﻧﺪ‪:‬‬

‫ﻫﺮ ﻛﻪ دﻳﺪ اﻓﺘﺎد اﻧﺪر ﭘﻴﺞ وﺗﺎب‬ ‫ﭼﺸﻢ ﻣﺴﺘﺶ ﻛﺮد ﺨﻟﻢ را ﺧﺮاب‬ ‫ﻣرﺑﺎﻳﺪ ﺟﻠﻪ اﻫﻞ ﻛﺎب‬ ‫ﮔﺮدش ﭼﺸﻢ وی اﻧﺪر ﻫﺮ ﻧﻈﺮ‬ ‫ﻛﻮ زده در ﺧﻴﻤﻪ •ﻠ ﻗﺒﺎب‬ ‫ﮔﻮ ﭼﻪ آﻳﺪ زﻳﻦ دل ﻣﻨﻮن ﻣﺾ‬ ‫آﺗﺶ ﺑﺎ ﺷﻌﻠﻪ زد در ﻫﺮ ﺣﺠﺎب‬ ‫ﺧﻴﻤﻪ آﺗﺶ ﻧﺸﻴﻨﺎن ﭘﺮ ﺷر‬

‫‪٥٣‬‬ ‫ّ‬ ‫از ﭼﻪ ﻛ ﻣﻮﻧﺪ واﻧﺪر اﺿﻄﺮاب‬ ‫ﮔﺮ ﻧﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﺎر ﻣﻮ‪ n‬در ﻇﻬﻮر‬ ‫ﺗﺎ ﺑﮕﻮﻳﻢ ﺑﺎ ﺗـــﻮ ّ‬ ‫ﺳ ﻣﺎ اﺟﺎب‬ ‫ﺧﻮاﻫﻢ از ﺳﺎﻗ ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻢ ﻃﻔﺤﻪ‬ ‫ِ‬ ‫ﺗﺎ ﺑﺒﻴﻨ وﺟﻪ ﺣّﻖ را ﺑ ﻧﻘﺎب‬ ‫ﻫﺎن ﻧﮕﺮ ﺑﺮ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻋﻴ ﺑﺎﺻه‬ ‫‪١٩٧‬‬ ‫ﺑﺎ ﺗﻠ ر‪ p‬در آﻓﺘﺎب‬ ‫آﻣﺪ از ﺷﻄﺮ ﻋﻤﺎ| در ﻧﺰول‬

‫ﻋﻠﻴﻏﻢ واﻛﻨﺶﻫﺎی ﺧﺼﻤﺎﻧﻪ ﺑﺮ‪ p‬از ﺑﺎﺑﻫﺎ‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه ﻣﺴور وﺷﺎدﻣﺎن ﺑﻮد وﺑﺎ ﺗﻼوت آﻳﺎت‬ ‫ّ‬ ‫ﻗﺮآن ﺑﻪ ﻳﻮم ﻇﻬﻮر ﻣﻮﻋﻮد اﺷﺎره ﻛﺮد‪ .‬ﺑﻪ ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ وﻗﺪوس اﺷﺎره ﻛﺮد وﮔﻔﺖ‪:‬‬

‫َ‬ ‫ّ‬ ‫َّ‬ ‫‪١٩٨‬‬ ‫"ان اﻟﺘﻘﻴ ِﻓ ﺟﻨﺎ ٍت وﻏَﻬ ٍﺮ ﻓ ﻣﻘﻌﺪ ﺻﺪ ٍق ﻋﻨﺪ ﻣﻠﻴﮏ ﻣﻘﺘﺪر‪".‬‬

‫وآﻧﺎه اﻇﻬﺎر داﺷﺖ‪:‬‬

‫"ﻣﻦ ﻫﺴﺘﻢ آن ﻛﻤﻪای ﻛﻪ ﻗﺎﺋﻢ ﺑﻪ آن ﺗﻜﻠﻢ ﺧﻮاﻫﺪ ﻓﺮﻣﻮد وﻧﻘﺒﺎء از‬ ‫اﺳﺘﻤﺎع آن ﻓﺮار ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻧﻤﻮد‪".‬‬ ‫‪١٩٩‬‬

‫ﺳ‪E‬ﺲ ﺣﺎﺿﻳﻦ را ﻣﺎﻃﺐ ﺳﺎﺧﺘﻪ واز آﻧﺎن ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ آن روز را ﺟﺸﻦ ﺑﮕﻴﻧﺪ وﺑﻪ آﻧﺎن‬ ‫ﮔﻔﺖ‪:‬‬

‫"ﺧﻮب ﻓﺮﺻ‪ k‬دارﻳﺪ ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﺟﺸﻦ ﺑﮕﻴﻳﺪ اﻣﺮوز روز ﻋﻴﺪ‬ ‫وﺟﺸﻦ ﻋﻤﻮﻣ اﺳﺖ روزی اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﻴﻮد ﺗﻘﺎ•ﺪ ﺳﺎﺑﻘﻪ ﺷﻜﺴﺘﻪ ﺷﺪه‬ ‫ﻫﻤﻪ ﺑﺮﺧﻴﻳﺪ ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﺼﺎﻓﺤﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪".‬‬ ‫‪٢٠٠‬‬

‫ّ‬ ‫اﻣﺎ رﻓﺘﺎر ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻔﺮﻗﻪ در ﻣﻴﺎن ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺷﺪ‪ .‬ﺑﺮ‪ p‬ﺣ‪ k‬در ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ دﻳﻦ ﺑﺎﺑ ﺷﮏ‬ ‫ﻛﺮدﻧﺪ وﺗﻌﺪادی ﻧﻴ از دﻳﻦ ﺑﺮﮔﺸﺘﻨﺪ‪ ٢٠١.‬ﺑﺮای ﺑﺮ‪ p‬از آﻧﺎن ﻃﺎﻫﺮه ﻳﻜﻰ از ﻣﺮاﺟﻊ ﻣﻌﺘﺒ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣآﻣﺪ وﺑﻌ‪ A‬دﻳﮕﺮ ﻗﺪوس را ﻧﻤﺎﻳﻨﺪۀ واﻗﻌ ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣداﻧﺴﺘﻨﺪ وﮔﺮوﻫ‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﻴ ﺗﻤﺎﻣ ﻣﺎﺟﺮا را اﻣﺘﺤﺎن اﻟﻬ ﻣاﻧﺎﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه ﻗﺪوس را "ﺷﺎﮔﺮدی" ﺧﻮاﻧﺪ ﻛﻪ‬

‫‪٥٤‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺑﺎﻳﺴ‪ k‬از او درس ﺑﻴﺎﻣﻮزد‪ ٢٠٢.‬او در ّ‬ ‫‪ D‬ﻣﺒﺎﺣﺜﻪای ﺑﺎ ﻗﺪوس ﺑﺮآن ﺑﻮد ﺗﺎ ﻧﻘﺎط ﺿﻌﻒ او‬ ‫را ﻛﻪ ﺑﺎ ﺣﺰم واﺣﺘﻴﺎط ﻫﻤﺮاه ﺑﻮد ﻧﺸﺎن دﻫﺪ‪ .‬ﭘﻴوان ﻃﺎﻫﺮه ﻛﻪ از ﺧﺒ ﭘﺎﻳﺎن ﻳﺎﻓﺘ رﺳﻮم‬ ‫ﻛﻬﻦ وﺷوع دورا‪ E‬ﺟﺪﻳﺪ ﺑﻪ ﻫﻴﺠﺎن آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻬﺮﻫﺎ وﺳّﺠﺎدهﻫﺎی ﺧﻮد را ﻫﻤﭽﻮن ﺑﺘﻬﺎ‬ ‫دور اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه از ﺑﺎﺑﻴﺎ‪ E‬ﻛﻪ ﻃﺮﻓﺪار رﺨﻳﺖ ﺣﺰم واﺣﺘﻴﺎط ﺑﻮدﻧﺪ ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ اﮔﺮ راه‬ ‫او را ﻏﻠﻂ ﻣ داﻧﻨﺪ راه ﺻﺤﻴﺢ وﺻﻮاب را ﺑﻪ او ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪ‪.‬‬ ‫‪٢٠٣‬‬

‫اﻳﻦ ﺗﺪﺑﻴ ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎﺑﻫﺎ را دور ﻫﻢ ﮔﺮد آورد ودرک ﻛﻣﻠ از دﻳﺎﻧﺖ ﺟﺪﻳﺪ‬ ‫ﺑﻪ آﻧﻬﺎ داد وآﻧﺎن را ﻫﺪاﻳﺖ ﻛﺮد‪ .‬اﮔﺮﭼﻪ از وﻗﺎﻳﻊ ﺑﺪﺷﺖ ﺳﻨﺪ ﻛﺘ‪ k‬دﻗﻴﻘ ﺑﺎ ﻧﻤﺎﻧﺪه‪ ،‬اﻣﺎ‬ ‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣرﺳﺪ ﺑﺎﺑﻫﺎ درﻳﺎﻓﺘﻨﺪ ﻛﻪ دﻳﺎﻧﺖ ﺣﻀت ﺑﺎب دﻳﺎﻧﺖ ﺟﺪﻳﺪی اﺳﺖ‪ .‬ﻫﺮ روز در‬ ‫ﮔﺮدﻫﻤﺎ‪ Ì‬ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻳﻜﻰ از اﺣﻜم اﺳﻼم ﻧﺴﺦ ﻣﺷﺪ‪ ٢٠٤.‬ﺑﺮای ﻧﺴﺦ ﻫﺮ ﺣﻜﻢ ﻣﺒﺎﺣﺜﻪای‬ ‫دﻗﻴﻖ وﻫﻤﻪﺟﺎﻧﺒﻪ ﭘﻴاﻣﻮن آن اﻧﺎم ﻣﺷﺪ‪ .‬ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ اﻳﻦ اﻣﻮر را ﻧﻈﺎرت واداره‬ ‫‪ D‬ﺑﻴﺴﺖ ودو روزی‬ ‫ﻣﻛﺮدﻧﺪ؛‪ ٢٠٥‬وﺑﻪ ﺧﻮ½ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻴ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺗﻔﺎﻫﻢ واّﺗﺎد اﻳﺎد ﻛﻨﺪ‪ .‬در ّ‬

‫ﻛﻪ در ﺑﺪﺷﺖ ﺑﻮدﻧﺪ اﻳﺸﺎن ﻫﺮ روز ﻟﻮ‪ p‬ﻧﺎزل ﻣﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ وﻳﻜﻰ از ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻛﻪ او ﻫﻢ از‬ ‫اﻫﺎﻟ ﻧﻮر ﻣﺎزﻧﺪران ﺑﻮد‪ ،‬آن ﻟﻮح را ﺑﺎ ﺻﺪای ﺑﻠﻨﺪ ﺗﻼوت ﻣﻛﺮد‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻧﻤداﻧﺴﺘﻨﺪ‬ ‫اﻳﻦ اﻟﻮاح را ﭼﻪ ﻛ‪ n‬ﻧﺎزل ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴ ﺑﻪ ﻫﺮﻳﮏ از ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻧﺎﻣ ﻋﻄﺎ ﺷﺪ‪ .‬ﻧﺎم‬ ‫ﺟﺪﻳﺪ ﻣﻴزا ﺣﺴﻴﻨﻌﻠ "ﺑﻬﺎء" ﺑﻪ ﻣﻌﻨ "ﺷﻜﻮه وﺟﻼل" ﺷﺪ واﻳﺸﺎن را “ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء" ﺧﻄﺎب‬ ‫ﻣﻛﺮدﻧﺪ وﻫﻴﭻ ﻳﮏ از ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺑﺎ ﻧﺎم اﻳﺸﺎن ﻣﺎﻟﻔ‪ k‬ﻧﻜﺮد؛ زﻳﺮا ﺑاﻧﺪازه ﻣﻮرد اﺣﺘام‬ ‫ً‬ ‫وﺣﺮﻣﺖ وﻋّﺰت ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه ﻛﻪ ﻗﺒﻼ از ﻃﺮف ﺳﻴﺪ ﻛﻇﻢ "ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ" ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی "ﻧﻮر ﭼﺸﻢ"‬ ‫ﻧﺎﻣﻴﺪه ﺷﺪه ﺑﻮد ﻧﺎم ﺟﺪﻳﺪ "ﻃﺎﻫﺮه" ﮔﺮﻓﺖ واز اﻳﻦ ¶ﺲ او را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺎم ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی "ﭘﺎک وﻃﺎﻫﺮ"‬ ‫ﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ‪ ٢٠٦.‬ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﻪ ﻫﻨﺎم ﻣﺎﻛﻤﻪ در ﺗﺒﻳﺰ ﻛﻪ ﺑﺎ ﮔﺮدﻫﻤﺎ‪ Ì‬ﺑﺪﺷﺖ ﻫﻢزﻣﺎن ﺑﻮد‬ ‫دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ را دﻳﻦ ﺟﺪﻳﺪ واﻧﻔﺼﺎل آن را از ادﻳﺎن ﻗﺒﻞ اﻋﻼم ﻧﻤﻮد‪ ٢٠٧‬و از آن ¶ﺲ در اﻟﻮا‪p‬‬ ‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﭘﻴوان ﺧﻮد ﻧﺎزل ﻣﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ آﻧﺎن را ﺑﺎ اﺳﺎﻣ ﺟﺪﻳﺪی ﻛﻪ در ﺑﺪﺷﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‬ ‫ﺧﻄﺎب ﻣﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫‪٢٠٨‬‬

‫‪٥٥‬‬ ‫وﻗﺎﻳﻊ ﺑﺪﺷﺖ وﻧﻘﺶ ﻃﺎﻫﺮه درآﻧﺎ در ﻛﺘﺎب ﻗﺮن ﺑﺪﻳﻊ‪ ،‬اﺛﺮ ﺣﻀت ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﺪت‬ ‫‪ ۴۶‬ﺳﺎل )‪ (١٩٢١ – ١٩۵٧‬و ّ‪ G‬اﻣﺮاﻟ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫ّ‬ ‫در آن روز ﺗﺎرﻳ‪ V‬ﻧﻘﺮهء ﻧﺎﻗﻮر ﺑﻪ ﺻﺪا آﻣﺪ وﻧﻔﺨﻪء ﺻﻮر ﻣﺮﺗﻔﻊ ﮔﺮدﻳﺪ؛ ﻃﺎﻣﻪء ﻛﺒی‪ ،‬ﻛﻪ‬ ‫در آﻳﺎت ﻗﺮآﻧﻴﻪ ﻣﺬﻛﻮر‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ وﻫﻮﻳﺪا ﮔﺸﺖ واز آن ¶ﺲ در ﺣﺮ‪I‬ت وﺳﻜﻨﺎت وﺷﺆون وآداب‬ ‫ّ‬ ‫واﻧﺎم ﻓﺮاﺋﺾ ﻣﺬﻫ‪ k‬ﺗﺎﺑﻌﺎن ﻛﻪ ﻛ از ﺣﺎﻣﻴﺎن وﻣﺪاﻓﻌﺎن ﻏﻴﻮر ﺷﻳﻌﺖ ﻣّﻤﺪﻳّﻪ ﻣﺴﻮب‪،‬‬ ‫اﻧﻘﻼب ﺷﺪﻳﺪ رخ ﮔﺸﻮد واﺣﻜم وﺳﻨ ﻗﺪﻳﻤﻪ ﻣﺘوک ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺟﺘﻤﺎع ﻫﺮ ﭼﻨﺪ از آﻟز‬ ‫ﭘﺮ ﻫﻤﻬﻤﻪ ودﻣﺪﻣﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﮔﺮدﻳﺪ واز ﻟﺎظ ﻛﻨﺎرهﮔﻴی ﻣﻌﺪودی ﻛﻪ ﻧﺴﺦ ﺣﺪود وﻗﻮاﻧﻴ‬ ‫ّ‬ ‫اﺳﻼم را ﻣﺘﻨﻊ وﻣﺎل ﻣﺷﻤﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺄّﺳﻒ وﺗﺄﺛﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻌﺬﻟﮏ ﻣﻘﺼﺪ ﻧﻬﺎ| آن ﻗﻴﺎم‬ ‫ّ‬ ‫ﻋﻈﻴﻢ ﺑﻪ ﻧﻮ ﻛﻣﻞ ﺗﻘﻖ ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ واﺳﺘﻘﻼل آﺋﻴ اﻟﻬ ﺑﻪ ﻛﻤﺎل ﻋﻈﻤﺖ وﺟﻼل اﻋﻼم‬ ‫ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬اﻣﺮ ﻣﺒﺎرک ﻛﻪ ﭼﻬﺎر ﺳﻨﻪ ﻗﺒﻞ از وﻗﻮع اﻳﻦ واﻗﻌﻪ در ﺣﺠﺮهای از ﺣﺠﺮات ﺑﻴﺖ‬ ‫ﻣﻜّﺮم ﺷﻴاز ﺑﻪ ﺟﻨﺎب ﺑﺎب اﻛﺎب اﺑﻼغ وﺳﻪ ﺳﺎل ¶ﺲ از آن اﻋﻼم ﻓﺨﻴﻢ‪ ،‬اﺻﻮل وﻣﺒﺎدی‬ ‫ﻣﺘﻌﺎ•ﻪاش در ﺳﺠﻦ ﻣﺎﻛﻮ ﺗﻨﻈﻴﻢ وﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪء راﻗﻢ آﻳﺎت ﺗﺮﻗﻴﻢ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬اﻛﻨﻮن ¶ﺲ از َﻣ‪A‬‬ ‫ﻳﮏ ﺳﻨﻪ از ﻧﺰول ﺳﻨ واﺣﻜم ﺑﺪﻳﻌﻪ وﻧﺴﺦ ﺣﺪود وﻗﻮاﻋﺪ ﺳﺎﺑﻘﻪء ﭘﻴوان ﻏﻴﻮرش ﺗﺖ‬ ‫ﻫﺪاﻳﺖ ورﻫﻨﻤﺎ| ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ ﺑﻪ ﺗﺮک اﺣﻜم وﻗﻮاﻋﺪ اﺳﻼم و ﻛﺴ آداب و رﺳﻮم‬ ‫ﻣﺒﺘﺪﻋﻪای ﻛﻪ در آن ﺷﻳﻌﺖ ﻏّﺮا راه ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺒﺎدرت ﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﻗﻴﻮد و ﺣﺪود ﺑﺎ•ﻪء‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻋﺘﻴﻘﻪ را ﻣﺘوک ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪ .‬ﭼﻴی از اﻳﻦ ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻧﮕﺬﺷﺖ ﻛﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﻨﻔﺴﻪاﻟﻘﺪس‪،‬‬ ‫ﻫﻨﺎﻣ ﻛﻪ ﻫﻨﻮز در ﻣﺎﻟﺐ اﻋﺪاء اﺳﻴ وﻣﺒﺘﻼ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬در ﺣﻀﻮر و•ﻌﻬﺪ زﻣﺎن وﺟﻌ از‬ ‫ﻋﻠﻤﺎء اﻋﻼم ورؤﺳﺎء ﺷﻴﺨﻴﻪ در ﺨﺻﻤﻪء آذرﺑﺎﻳﺎن دﻋﻮی ﺧﻮﻳﺶ را اﻋﻼن وﺑﺎ اﻇﻬﺎر‬ ‫ﻣﻘﺎم ﻗﺎﺋﻤﻴﺖ واﺛﺒﺎت اﺳﺘﻘﻼل واﺻﺎﻟﺖ اﻣﺮ ﻣﺒﺎرک ﻗﻴﺎم ﭘﻴوان ﺧﻮد را در اﺣﺘﻔﺎل ﺑﺪﺷﺖ‬ ‫ﺗﺄﻳﻴﺪ وﻧﻈﺮات وﻣﻌﺘﻘﺪات آﻧﺎن را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺷﻳﻌﻪء اﻟﻴﻪ ﺗﻘﻮﻳﺖ وﺗﺼﻮﻳﺐ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎری‬ ‫در اﺛﺮ اﻳﻦ اﺟﺘﻤﺎع ﻧﻔﺨﻪء ﺻﻮر دﻣﻴﺪه ﺷﺪ و ﻃﻠﻮع دور ﺑﺪﻳﻊ اﻓﻮل ﺷع ﻗﺪﻳﻢ را اﻋﻼم‬ ‫ﻧﻤﻮد و ﺗّﻮ‪ G‬ﭼﻨﻴ ﻋﻈﻴﻢ و ﻣﺘﻴ ﻛﻪ در ﺗﺎرﻳﺦ ادﻳﺎن ﺨﻟﻢ ﺑ ﻣﺜﻞ و ﻗﺮﻳﻦ اﺳﺖ ﺧﺎﻟ از ﻫﺮ‬ ‫ﮔﻮﻧﻪ رﺳﻮم و ﺗﺸﻳﻔﺎت و ﻓﺎرغ از ﻃﻨﻄﻨﻪ و دﺑﺪﺑﻪء ﻇﺎﻫﺮه ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬اﻳﻦ اﻧﻔﺼﺎل ﻛﻪ‬ ‫اﻣﺮ اﻟﻬ را از ﻇﻠﻤﺎت ﺣﺎﻟﻜﻪ ﺗﻌّﺼﺒﺎت واوﻫﺎم وﻧﻔﻮذ ﺷﺪﻳﺪ رؤﺳﺎ وﭘﻴﺸﻮاﻳﺎن ﻗﻮم ﻣﺴﺘﺨﻠﺺ‬

‫‪٥٦‬‬ ‫ً‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﻤﻮد ﺑﻪ درﺟﻪای ﺳﻳﻊ و‪I‬ﻣﻞ وﻗﺎﻃﻊ وﻧﺎﻓﺬ ﺗﻘﻖ ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ ﻛﻪ اﺑﺪا ﺗﺼّﻮر آن ﻧﻤرﻓﺖ وﺑﻪ‬ ‫ﻫﻴﭻ وﺟﻪ ﺑﺎ ﺳﻜﻮن وﻃﻤﺄﻧﻴﻨﻪای ﻛﻪ ﺷﻳﻌﺔاﷲ ﺑﺎ آن آﻟز ﺷﺪه ﺑﻮد ﻣﺸﺎﺑﻬﺖ ﻧﺪاﺷﺖ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫اﺣﺘﻔﺎل ﻣﺬﻛﻮر ﻛﻪ ﭼﻨﻴ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻋﻈﻴﻤﻪء ﺗﺎرﻳﻴﻪ ﺑﺮ آن ﻣﺘﺗﺐ ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬در ﺑﺪﺷﺖ در ﻧﻘﻄﻪء‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻘّﺮی از ﻛﻨﺎرهﻫﺎی ﻣﺎزﻧﺪران ﺑﺮ ﭘﺎ ﺷﺪ وﻣﺘﻠﻔﻴ ﻣﺸ‪ k‬از ﻣﺴﺘﻀﻌﻔﻴ ﻋﺒﺎد ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺧﻮد از ﺻﻔﻮف ﻣﻌﺎﻧﺪﻳﻦ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ وﺑﻪ ﺟﺰ ﻋﺪهء ﻣﻌﺪود ﻛ از ﺛﺮوت وﻏﻨﺎ وﺷﺆون وﻣﻘﺎﻣﺎت‬ ‫ّ‬ ‫ﺨﻟﻢ اد‪ E‬ﺨری ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻗﺎﺋﺪ وزﻋﻴﻢ اﻳﻦ ﺟﻨﻮد ﻣﻨﺪه‪ ،‬از ﺻﺤﻨﻪء ﻣﺒﺎرزه دور ودر اﺑﻌﺪ ﻧﻘﻂۀ‬ ‫ﻣﻠﻜﺖ در ﻳﺪ اﻋﺪاء اﺳﻴ وﻣﺴﺠﻮن ﺑﻮد وراﻓﻊ ﻟﻮا اﻣﻪای ﻓﺮﻳﺪ ووﺣﻴﺪ ﻛﻪ ﺣ‪ k‬ﺟﻊ ﻛﺜﻴی‬ ‫از ﺑﺎﺑﻴﺎن وی را راﻓﺾ واز ﺷﻳﻌﺖ اﻟﻬ ﺧﺎرج ﻣﺷﻤﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻧﺪا| ﻛﻪ اﻳﻦ اﻣﻪء ﻣﻮﻗﻨﻪ‪ ،‬أﻋﻈﻢ‬ ‫ﻧﺴﺎء دور ﺑﻴﺎن‪ ،‬ﺑﻠﻨﺪ ﻧﻤﻮد ﻫﻤﺎﻧﺎ اﺳﺘﻘﻼل آﺋﻴ رﺣﺎ‪ E‬وﻧﺴﺦ اﺣﻜم وﺳﻨ اﺳﻼﻣ اﺳﺖ ﻛﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺪت دوازده ﻗﺮن ﻣﺴﺘﻈﻠﻴ ﺷﻳﻌﺖ ﻏّﺮا را در ﻇﻞ راﻳﺖ ﺧﻮﻳﺶ ﻣﺘﻤﻊ ﻧﻤﻮده وﺑﻪ ﻛﻤﺎل‬ ‫ﻗﺪرت ﺑﻪ ﺗﻤﺸﻴﺖ اﻣﻮر روﺣﺎ‪ E‬واﺟﺘﻤﺎﻋ آﻧﺎن ﻣﺄﻟﻮف ﺑﻮد‪.‬‬ ‫‪٢٠٩‬‬

‫ﺑﻌﺪ از ﺑﺎزﮔﺸﺖ از اﺟﺘﻤﺎع ﺑﺪﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺎﺑﻫﺎ دﻳﮕﺮ آن اﻓﺮاد ﺳﺎﺑﻖ ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ .‬آداب وﺳﻨ ﻗﺪﻳﻤ‬ ‫اﺳﻼﻣ ﻛﻪ ﻗﺮﻧﻬﺎ ‪ ٢١٠‬ﺑﺮ ذﻫﻦ وزﻧﺪﻰ آﻧﺎن ﺣﻜﻤﻔﺮﻣﺎ ﺑﻮد‪ ،‬از ﺟﻠﻪ ﺣﻜﻢ ﻧﻤﺎز را رﻫﺎ‬ ‫ﻛﺮدﻧﺪ‪ ٢١١.‬ﺑﺴﻴﺎری از آﻧﻬﺎ ﻋﻠﻤﺎء وروﺣﺎﻧﻴﻮﻧ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻠﻴﻞ وﺗﻔﺴﻴ واﺻﻮل ﻣﻜﺘﺐ‬ ‫ﺷﻴﺨﻴﻪ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺗﻌّﺼﺐ ﺳﺎﻳﺮ ﻋﻠﻤﺎ وروﺣﺎﻧﻴﻮن‪ ،‬ﻛﻪ اﻳﻦ ﺷﻴﻮه را ﺑﺎﻃﻞ وآﻧﺎن را‬ ‫ﻛﻓﺮ اﻋﻼم ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ وﺷﺠﺎﻋﺖ اﻳﺴﺘﺎده ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﺎ ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘ‬ ‫آﻧﻪ ﺗﺎ آن روز ﺑﺎور داﺷﺘﻨﺪ وﺑﻪ اﻧﺎم دادن آن ﺨدت داﺷﺘﻨﺪ وﭘﺬﻳﺮﻓﺘ اﺣﻜم وﻣﺒﺎ‪ E‬ﺟﺪﻳﺪ‪،‬‬ ‫ﺑﻪ وادی ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪای ﻗﺪم ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻛﻤﮏ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﻟﻮاح وآﺛﺎر ﺣﻀت ﺑﺎب‬ ‫وﻣﻜﻟﻪ وﻣﺒﺎﺣﺜﻪ ﺑﺎ اﻓﺮادی ﭼﻮن ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء وﺟﻨﺎب ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺎ اﺻﻮل وﻣﺒﺎ‪ E‬آن آﺷﻨﺎ ﺷﺪه‬ ‫‪٢١٢‬‬ ‫آن را در زﻧﺪﻰ ﺑﻪ ﻛر ﺑﺒﻧﻨﺪ‪.‬‬

‫در ﺑﺪﺷﺖ‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه آداب وﺳﻨ را ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﻓﺮاﺗﺮ از آﻧﻪ ﺑﺮای زﻧﺎن ﻣﺎز ﺷﻤﺮده ﻣﺷﺪ‪،‬‬ ‫ﻋﻤﻞ ﻛﺮد‪ .‬او ﻗّﻮﺗ ﻣﻠﻜﻮﺗ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﻧﻴوی ﻣﺮ ّ‬ ‫کۀ او ﻗﻮای ﻣﻌﻨﻮی ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪی ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ‬ ‫ﻋﻘﻴﺪۀ او ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﻇﻬﻮر ﺣﻀت ﺑﺎب در ﺟﻬﺎن ﭘﺪﻳﺪار ﮔﺸﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬دﻳﮕﺮ زن ﺑﻮدن ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ‬

‫‪٥٧‬‬ ‫ﻣﺎﻧﻊ وﻣﺪودﻳ‪ k‬ﺑﺮای او ﻧﺒﻮد ﺑﻠﻜﻪ ﻃﺒﻖ ﻳﻜﻰ از اﺷﻌﺎرش ﻣﻨﺒﻊ ﻗﺪرت وﻧﻴوﻣﻨﺪی او ﺑﻮد‪.‬‬ ‫در اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﺑﺎ ﻛﺴﺐ اﻟﺎم از واژهﻫﺎی ﺗّﻴﻞﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ راﻳﺞ در ﺷﻌﺮ ﻓﺎر‪ n‬ﻣﺎﻧﻨﺪ زﻟﻒ‬ ‫ﻋﻨﺒآﺳﺎ‪ ،‬ﻧﺮﮔﺲ ﺷﻬﻼ… ‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬ﺧﻮد را ﺑﻪ زﻳﺒﺎ‪ Ì‬اراﺋﻪ دﻫﺪ‪:‬‬

‫اﺳﻴ ﺧﻮﻳﺶ ﻛﻨﻢ آﻫﻮان ﺻﺤﺮا را‬ ‫اﮔﺮ ﺑﻪ ﺑﺎد دﻫــــﻢ زﻟﻒ ﻋﻨﺒ آﺳــــﺎ را‬ ‫ﺑﻪ روز ﺗﻴه ﻧﺸﺎﻧﻢ ﺗﻤﺎم دﻧﻴﺎ را‬ ‫و ﮔﺮ ﺑﻨﮔﺲ ﺷﻬﻼی ﺧﻮﻳﺶ ﺳﻣﻪ ﻛﺸﻢ‬ ‫ﺑﺮون ﺑــﺮآورد آﻳﻴﻨﻪ ﻣّﻄﻼ را‬ ‫ﺑﺮای دﻳﺪن روﻳﻢ ﺳﭙﻬﺮ ﻫﺮ دم ﺻﺒﺢ‬ ‫‪٢١٣‬‬ ‫ﺑﺪﻳﻦ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺮم دﺧﺘان ﺗﺮﺳﺎ را‬ ‫ﮔﺬار ﻣﻦ ﺑﻪ ﻛﻴﺴﺎ اﮔﺮ ﻓِﺘَﺪ روزی‬

‫‪٥٨‬‬ ‫‪١٥‬رداﺷﺘ ﺣﺠﺎب در ﻛﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﺪﺷﺖ )‪(Ivan Lloyd painting‬‬

‫‪٥٩‬‬ ‫‪ ١٦‬ﺣﻞ ﻛﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﺪﺷﺖ‬

‫‪٦٠‬‬ ‫‪ ١٧‬ﻃﺎﻫﺮه ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ در ﻛﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﺪﺷﺖ )‪(Ivan Lloyd painting‬‬

‫‪٦١‬‬ ‫‪ ١٨‬ﻃﺎﻫﺮه ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ ﺑﺎ ﮔﺮوﻫ از ﻧﺴﻮان )‪(Ivan Lloyd painting‬‬

‫‪٦٢‬‬ ‫ﺧﺮوج از ﺑﺪﺷﺖ وﻗﻴﺎم ﺑﻪ ﺧﺪﻣﺖ‬

‫ﺑﺮای ﻫﻤﻪ ﻛﺴﺎ‪ E‬ﻛﻪ در ﮔﺮدﻫﻤﺎ‪ Ì‬ﺑﺪﺷﺖ ﺷ‪t‬ﺖ ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬واﺿﺢ وروﺷﻦ ﺷﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ‬ ‫ﺣﻀت ﺑﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒ ﺟﺪﻳﺪ ﺑﺎ ﺗﻌﺎ•ﻤ ﺟﺪﻳﺪ وﻣﻈﻬﺮ ﻇﻬﻮر اﻟﻬ ﺑﻮدﻧﺪ؛ "ﻛﺘﺎب ﺑﻴﺎن" ﻛﺘﺎب‬ ‫ّ‬ ‫آﺳﻤﺎ‪ E‬وﻣﻘﺪس‪ ،‬ﺣﺎوی اﺣﻜم وﺗﻌﺎ•ﻢ ﺟﺪﻳﺪ اﺳﺖ وﭘﻴواﻧﺸﺎن اﻋﻀﺎء ﺟﺎﻣﻌﻪ دﻳﺎﻧﺖ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻘﺪس ﺑﺎﺑ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻫﺪف وﻣﻘﺼﺪ اﻳﺸﺎن ﺑﺸﺎرت ﺑﻪ ﻇﻬﻮر ﺟﺪﻳﺪی اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ زودی‬ ‫ّ‬ ‫ﻇﺎﻫﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﺣﻀت ﺑﺎب ﺧﻮد را ﻣﺒﺸﻇﻬﻮر ﭘﻴﺎﻣﺒ ﺑﻌﺪی داﻧﺴﺘﻪ ﻛﻪ در آﺛﺎر ﺧﻮد‬ ‫"او" را“ ﻣﻦ ﻳﻈﻬﺮه اﷲ" ﻣﻧﺎﻣﻨﺪ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ﭼﻨﻴ ادﺨ‪ Ì‬ﺑﺴﻴﺎر ﻓﺮاﺗﺮ از ﻇﻬﻮر ﻣﻮﻋﻮدی ﺑﻮد ﻛﻪ ﺷﻴﻌﻴﺎن اﻧﺘﻈﺎر داﺷﺘﻨﻨﺪ وﻇﻬﻮرش را‬ ‫ّ‬ ‫ﻋﻼﻣﺖ آﺧﺮاﻟﺰﻣﺎن ﻣداﻧﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ادﺨ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی ﺧﺘﻢ دورۀ دﻳﺎﻧﺖ اﺳﻼم ﺑﻮد‪ .‬از ﻧﻈﺮ‬ ‫ّ‬ ‫ﻋﻠﻤﺎء وروﺣﺎﻧﻴﻮن‪ ،‬اﻳﻦ ادﺨ ﻛﻔﺮ ﻣﺾ ﺑﻮد واﻧﺘﺸﺎر ﺧﺒ آن ﺑﻌﺪ از ﮔﺮدﻫﻤﺎ‪ Ì‬ﺑﺪﺷﺖ ﺑﻴ‬ ‫ﻣﺮدم ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺑﺎﺑﻫﺎ را ﺑﻴﺶ از ﭘﻴﺶ ﻣﺸﻜ وﺧﻄﺮﻧﺎک ﻛﺮد‪.‬‬

‫در آن زﻣﺎن ﺣﻀت ﺑﺎب در ﻗﻠﻌﻪ ﺳﻨﻰ ﻣﺎﻛﻮ‪ ،‬در ﻛﻮهﻫﺎی آذرﺑﺎﻳﺎن ﻣﺒﻮس ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﺮ‪t‬ﺰی از وﺣﺸﺖ ﻧﻔﻮذ ﻣﺒﺖ ﺣﻀت ﺑﺎب درآن ﻣﻨﻄﻘﻪ‪ ،‬اﻳﺸﺎن را از آن ﻗﻠﻌﻪ‬ ‫ﺑﻪ ﻗﻠﻌﻪ ﭼﻬﺮﻳﻖ ﻛﻪ از ﻣﺮز ﻛﺸﻮر روﺳﻴﻪ ﺑﺴﻴﺎر دورﺗﺮ ﺑﻮد ﻣﻨﺘﻘﻞ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﭼﻬﺮﻳﻖ ﻗﻠﻌﻪ ﺳﻨﻰ‬ ‫دﻳﮕﺮی در ﺑﺎﻻی ﻛﻮﻫﺴﺘﺎ‪ E‬ﺻﺨﺮه ای‪ ،‬دور‪ ،‬ﺗﺎرﻳﮏ ودﻟﮕﻴ ﺑﻮد‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ﺑﻌﺪ از اﺧﺘﺘﺎم ﮔﺮدﻫﻤﺎ‪ Ì‬ﺑﺪﺷﺖ‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه وﻗﺪوس ﻫﻤﺮاه ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء ﺑﺎ ﺗﻌﺪادی از ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺑﻪ‬ ‫ً‬ ‫ﺳﻤﺖ ﺷﻤﺎل ﺣﺮ‪t‬ﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﺣﺘﻤﺎﻻ ﺑﺮای ﻧﺎﺷﻨﺎس ﻣﺎﻧﺪن ﺑﻪ ﺟﺎی ﺟﺎدۀ اﺻﻠ ﻛﻪ ﺷ‪– Ê‬‬ ‫ﻏﺮ½ ﺑﻮد ﺟﺎدۀ ﺷﻤﺎﻟ را اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺟﺎده از ﻛﻮهﻫﺎی ﺑﻠﻨﺪ در اﻣﺘﺪاد رودﺧﺎﻧﻪ‬ ‫ُ‬ ‫ﻣﻦ وﺳ‪E‬ﺲ دّره رودﺧﺎﻧﻪ ﻧﻴﻜ ﻣﮔﺬﺷﺖ واز آﻧﺎ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ درﻳﺎی ﺧﺰر ﻣرﻓﺖ‪ .‬اﻛﻨﻮن‬ ‫ِ‬ ‫ّ‬ ‫اﺧﺘﻼف ﺑﻴ ﻃﺎﻫﺮه وﻗﺪوس از ﺑﻴ رﻓﺘﻪ ﺑﻮد وآﻧﻬﺎ ﻫﺮ دو در ﻳﮏ ﻫﻮدج‪ ،‬ﻛﺠﺎوهای ﻛﻪ‬ ‫ﺷﺘی آن را ﺣﻞ ﻣﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺮ‪t‬ﺖ ﻣ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه در وﺻﻒ ﻳﻮماﷲ ﺷﻌﺮ ﻣﺳود وﺑﺎ‬

‫‪٦٣‬‬ ‫ﺻﺪای ﺑﻠﻨﺪ آﻧﻬﺎ را ﻣﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬اﻧﻌﻜس ﺻﺪای او در دّرهﻫﺎ ﻣﭘﻴﭽﻴﺪ وﻗﻠﻮب ﻫﻤﺮاﻫﺎﻧﺶ را‬ ‫‪٢١٤‬‬ ‫از اﻟﺎﻣ اﻟﻬ ﺳﺷﺎر ﻣﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬

‫آﻧﻬﺎ ﺑﻪ روﺳﺘﺎی ﻧﻴﺎﻻ رﺳﻴﺪﻧﺪ وﺑﺮای اﺳﺘاﺣﺖ در آﻧﺎ ﺗﻮﻗﻒ ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺣﻠﻪ ﻏﻴﻣﻨﺘﻈﺮۀ‬ ‫روﺳﺘﺎﺋﻴﺎن روﺑﺮو ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء درﺑﺎره اﻳﻦ ﺣﻠﻪ ﭼﻨﻴ ﻣﻧﻮﻳﺴﻨﺪ‪:‬‬

‫"وﻗ‪ k‬ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻧﻴﺎﻻ رﺳﻴﺪﻳﻢ ﺑﺮای اﺳﺘاﺣﺖ در داﻣﻨﻪ ﻛﻮه ﻓﺮود آﻣﺪﻳﻢ‪.‬‬ ‫ﻫﻨﺎم ﻓﺠﺮ از ﺻﺪای ﺳﻨﮓﻫﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ ﺟﻌﻴﺖ ﻣﻬﺎﺟﻴ از ﺑﺎﻻی ﻛﻮه ﺑﻪ‬ ‫ﻃﺮف ﻣﺎ ﻣاﻓﻜﻨﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻴﺪار ﺷﺪﻳﻢ‪ .‬ﻫﺠﻮم آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻗﺪری ﺷﺪﻳﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ‬ ‫ﻫﻤﺮاﻫﺎن ﻣﺎ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺗﺮس وﺧﻮف ﮔﺮدﻳﺪه ﻓﺮار ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﻛﺎﺳﻬﺎی‬ ‫ّ‬ ‫ﺧﻮدم را ﺑﻪ ﺟﻨﺎب ﻗﺪوس ﭘﻮﺷﺎﻧﻴﺪم واو را ﺑﻪ ﻣﻞ اﻣﻨ ﻓﺮﺳﺘﺎدم وﺧﻮد‬ ‫ّ‬ ‫ً‬ ‫ﻣﺧﻮاﺳﺘﻢ ﺑﻌﺪا ﺑﻪ او ﻣﻠﺤّﻖ ﺷﻮم‪ .‬وﻗ‪ k‬ﻛﻪ ﺑﻪ آن ﻣﻞ رﺳﻴﺪم ﻗﺪوس‬ ‫از آﻧﺎ رﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬در ﻧﻴﺎﻻ ﺑﻪ ﺟﺰ ﺟﻨﺎب ﻃﺎﻫﺮه وﺟﻮا‪ E‬ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ ﻣﻴزا‬ ‫ﻋﺒﺪ اﷲ ﺷﻴازی ﻛﺲ دﻳﮕﺮی ﺑﺎﻗ ﻧﻤﺎﻧﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﻫﺠﻮم ﺟﻌﻴﺖ ﺷﺪﻳﺪ‬ ‫ﺑﻮد‪ .‬ﺧﻴﻤﻪﻫﺎ را ﻛﻨﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮای ﺣﻔﺎﻇﺖ ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬ﺟﺰ ﻫﻤﺎن ﺟﻮان‬ ‫ﺷﻴازی ﺷﺨﺺ دﻳﮕﺮی را ﻧﻴﺎﻓﺘﻢ‪ .‬ﻣﺸﺎ ٌر ا•ﻪ دارای ﺷﻬﺎﻣﺖ وﻋﺰﻣ‬ ‫ﺷﺪﻳﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﺷﻤﺸﻴی ﺑﺪﺳﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد وﺑﺎ ﻛﻤﺎل ﺷﺠﺎﻋﺖ ﻣﺎﻧﻊ از‬ ‫ﻫﺠﻮم ﺟﻌﻴ‪ k‬ﻣﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺮای ﻟرت ﻛﺮدن اﺛﺎث ﻣﺎ ﺣﻠﻪ ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ‬ ‫آن ﻛﻪ ﭼﻨﺪﻳﻦ زﺧﻢ ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺑﻮد ﺑﺮای ﺣﻔﻆ اﻣﻮال ﻣﺎ ﺣﺎﺿ ﺑﻮد ﺟﺎن‬ ‫ﺧﻮد را ﻓﺪا ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﻣﻦ در ﻣﻘﺎﺑﻞ آن ﺟﻌﻴﺖ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻢ وﺑﻪ ﻧﺼﻴﺤﺖ‬ ‫آﻧﻬﺎ ﭘﺮداﺧﺘﻢ وﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻓﻬﻤﺎﻧﺪم ﻛﻪ ﻗﺴﺎوت وﺑﺪرﻓﺘﺎری ﺧﻮب ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﺼﻴﺤﺖ ﻣﻦ ﻣﻮﺛﺮ واﻗﻊ ﺷﺪ وﺑﻌ‪ A‬از اﻣﻮاﻟ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﻟرت ﺑﺮده‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ ﻣﺴﺘد داﺷﺘﻨﺪ‪".‬‬ ‫‪٢١٥‬‬

‫‪٦٤‬‬ ‫رﻫﺒی وراﻫﻨﻤﺎ‪ Ì‬ﺧﺮدﻣﻨﺪاﻧﻪ وﺷﺠﺎﺨﻧﻪ ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء ﺑﻪ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻛﻤﮏ ﻛﺮد ﺗﺎ اﻳﻦ ﺣﻠﻪ را‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫دﻓﻊ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﺸﺎن ﻗﺪوس را ﺑﺎ ﻛﺎس ﻣﺒﺪل ﺑﻪ ﺷﻬﺮ زادﺎﻫﺶ‪ ،‬ﺑﺎرﻓﺮوش‪ ،‬ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ‬ ‫وﻣﺎﻓﻈﺖ از ﻃﺎﻫﺮه وﺧﺪﻣﺘﻜرش را ﺑﻪ ﻳﻜﻰ از ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺳﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه در ﻣﺎه ﺳ‪E‬ﺘﺎﻣﺒ‬ ‫ﺳﺎل ‪ ۱۸۴۸‬ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﺑﺎرﻓﺮوش وارد ﺷﺪ ودر ﻣﻨل آﺧﻮﻧﺪی ﻛﻪ درﺧﻄﺎﺑﻪﻫﺎﻳﺶ در ﻣﺴﺠﺪ از‬ ‫‪٢١٦‬‬ ‫ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺣﺎﻳﺖ ﻣﻛﺮد ﺳﺎﻛﻦ ﺷﺪ‪.‬‬

‫در اﻳﻦ دوره ﻃﺎﻫﺮه ﺣّﻮاری ﺑﺧﺎﻧﻤﺎ‪ E‬ﺑﻮد‪ .‬در ﻳﻜﻰ از اﺷﻌﺎرش‪ ،‬وﺟﻮد ﺧﻮد را ﻫﻤﭽﻮن‬ ‫ﻗﻠﺐ ﺻﺎف وزﻻﻟ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻛﻨﺪ ﻛﻪ از اﻳﻦ دﻧﻴﺎ وﻣﺎﺳﻮی ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻓﻨﺎء ِﻓ اﷲ‬ ‫رﺳﻴﺪه‪ ،‬ودر آﺗﺶ ﻋﺸﻖ ﻣﺒﻮب ﻣﮔﺪازد واﻳﻦ ﺟﺬﺑﻪ ﻣﺒﻮﺑﺶ اﺳﺖ ﻛﻪ او را از ﻧﻴﺴ‪k‬‬ ‫وﻧﺎﺑﻮدی ﺑﻪ ﺳﻮی ﺣﻴﺎت ﺟﺎودا‪ E‬ﺣﺮ‪t‬ﺖ ﻣدﻫﺪ‪:‬‬

‫ﺑﻤﺎﻟﺖ ای ﻧﻜﻮ ﺧﻮ ﺑﻜﻼم ﺑﺎﺷﺪ اﻳﻦ دل‬ ‫ﺑﻴﺎﻟﺖ ای ﻧﻜﻮ رو ﺑﻤﺪام ﺑﺎﺷﺪ اﻳﻦ دل‬ ‫ﭼﻪ ﻧﻤﻮدهای ﺑﻪ اﻓﺴﻮن ﺑﻪ دل ﺣﺰﻳﻦ ﭘﺮ ﺧﻮن ﻛﻪ ﻣﺴﻠﺴﻞ از ﻧﻈﺎره ﺑﻪ ﻫﻴﺎم ﺑﺎﺷﺪ اﻳﻦ دل‬ ‫ﺑﺼﺎر ﺑﺰم ﻛﻮﻳﺖ ﺑﻤﺮام ﺑﺎﺷﺪ اﻳﻦ دل‬ ‫ﺑﻤﺎل ﺣﺴﻦ روﻳﺖ ﺑﻪ ﺗﺘﺎر ﻣﺸﮏ ﻣﻮﻳﺖ‬ ‫ﺑﻼل و ﺷﻮ‪t‬ﺖ و ﻓّﺮ ﺑﻪ ﻧﻈﺎم ﺑﺎﺷﺪ اﻳﻦ دل‬ ‫ﭼﻮ ﺑﻮاﻧﻴﺶ ﺑﻤﺤﻀ ﺑَﺮﻳﺶ ﺑﻪ ﻋّﺰ ﻣﻨﻈﺮ‬ ‫ﻧﺸﻮد دﮔﺮ ﻛﻪ ﺳﺧﻮش ﺑﻐﻤﺎم ﺑﺎﺷﺪ اﻳﻦ دل‬ ‫ﭼﻮ ﺑﺬب روی ﻣﻬﻮش ﺷﺪهام ﻏﺮﻳﻖ آﺗﺶ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑُِﺮﺑﺎ ِزﻣﺎ ﺗّﻮﻫﻢ ﻛﻪ ﻫﻤﺎم ﺑﺎﺷﺪ اﻳﻦ دل‬ ‫ﺑﻪ ﺗﻠﻄﻒ و ﺗﻜﺮم ﺑﻪ ﺗﻌّﻄﻒ و ﺗّﺮﺣﻢ‬ ‫ِز ﺑﻼء ﺧﻮد ﭼﺸﺎ‪ E‬ﺑﺪوام ﺑﺎﺷﺪ اﻳﻦ دل‬ ‫ﭼﻮ ِزﻣﺎَﺳﻮی ﺑِﺮا‪ِ E‬ز ﺧﻮدش ﺑﻮد رﺳﺎ‪E‬‬ ‫‪٢١٧‬‬ ‫ِز ﭼﻪ رو ﺛﻤﺮ ﻧﻴﺎرد ﻛﻪ ﺑﻜﺎم ﺑﺎﺷﺪ اﻳﻦ دل‬ ‫ز دﻟﻢ ﺷاره ﺑﺎَرد ﻛﻪ ﻧﺴﺐ ِز ﻧﺎر دارد‬

‫ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻘﻴﻪ ﺳﺎل ‪ ۱۸۴۸‬وﺗﻤﺎم ﺳﺎل ‪ ۱۸۴۹‬را ﺗﺖ ﺣﺎﻳﺖ ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء ودر ﻣﻨل ﻣﺴﻜﻮﻧ در‬ ‫اﻣﻼک ﺧﺎﻧﻮادﻰ آﻧﻬﺎ در روﺳﺘﺎی ﻧﻮر ﺑﻪ ﺳ ﺑﺮد‪.‬‬

‫ﺣﻀت ﺑﺎب در آﺛﺎر ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺳ ﺳﺒ وﺧﺮم ﻣﺎزﻧﺪران را "ﺟﺰﻳﺮة اﻟﻀا" ﻧﺎﻣﻴﺪهاﻧﺪ ‪.‬‬ ‫اﻳﻦ ﺳﺳﺒی وﺧّﺮﻣ ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺟﺮﻳﺎن رودﺧﺎﻧﻪﻫﺎی ﻣﺘﻌﺪد وﭼﺸﻤﻪﻫﺎ‪ Ì‬اﺳﺖ ﻛﻪ در‬ ‫ﻛﻮهﻫﺎی اﻳﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻗﺮار دارد وﺑﻪ درﻳﺎی ﺧﺰر ﻣرﻳﺰﻧﺪ‪ .‬در ﻗﺴﻤﺖ ﺟﻨﻮ½ ﻣﺎزﻧﺪران‪،‬‬

‫‪٦٥‬‬ ‫ﻛﻮهﻫﺎی ﻣﺮﺗﻔﻊ اﻟﺒز ﻗﺮار دارد ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺷﻤﺎل اﺳﺘﺎن ﻛﻢارﺗﻔﺎع ﺷﺪه وﺑﻪ دﺷﺖ وﺳﻴﻊ‬ ‫درﻳﺎی ﺧﺰر ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﺷﻮد‪ .‬آب وﻫﻮای اﻳﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻣﻌﺘﺪل وﺧﺎک ﺣﺎﺻﻠﺨﻴ اﻳﻦ دﺷﺖ‬ ‫ﺑﺮای ﻛﺸﺖ ﻧﻴﺸﻜﺮ ﻣﻨﺎﺳﺐ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﺎﺣﻴﻪ ﻣﺴﻜﻦ ﭘﻠﻨﮓ ﻣﺎزﻧﺪاران ﺑﻮده ﻛﻪ در زﻣﺎن‬ ‫روم ﻗﺪﻳﻢ ﺑﺮای ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻧﺒد ﺑﺮده وﭘﻠﻨﮓ در ﻛﺰﻳﻮم روم اﺳﺘﻔﺎده ﻣﺷﺪ‪ .‬درﻳﺎی ﺧﺰر ﻣﻨﺒﻊ‬ ‫ﻏﻨ ﺧﺎوﻳﺎر اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺪر ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء‪ ،‬ﻣﻴزا ﺑﺰرگ ﻧﻮری ﻣﺪﺗﻬﺎ واﻟ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻟﺮﺳﺘﺎن ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ‬ ‫ﻣﻮﻃﻦ اﻳﺸﺎن ﻧﺎﺣﻴﻪ ﻧﻮر ﻣﺎزﻧﺪران‪ ،‬در ﻛﻮﻫﭙﺎﻳﻪ اﻟﺒز ﺷﻤﺎﻟ ﻗﺮار داﺷﺖ ودر آن ﻧﻮا‪p‬‬ ‫ﭼﻨﺪﻳﻦ روﺳﺘﺎ‪ ،‬واﻣﻼک زﻳﺎدی داﺷﺘﻨﺪ وﺑﺴﻴﺎر ﻣﺘﻤّﻮل وﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫ُ‬ ‫ﻫﻤﭽﻨﻴ در ﻃﻬﺮان ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺧﺎﻧﻪ اﻋﻴﺎ‪ E‬ودر روﺳﺘﺎی ﺗﺎﻛﺮ‪ ،‬در ﻧﻮر ﻣﺎزﻧﺪران‪ ،‬ﺧﺎﻧﻪ اﻋﻴﺎ‪E‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺰرﻰ داﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء‪ ،‬ﺑﺎ آن ﻛﻪ در ﻃﻬﺮان ﻣﺘﻮ> ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻞ ﭘﺮورش وﻧﺸﻮ وﻧﻤﺎی‬ ‫اﻳﺸﺎن آﻧﺎ ﺑﻮد‪ .‬ﺳﺎﻛﻨﺎن روﺳﺘﺎ ﻫﻤﻪ اﻳﺸﺎن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻜﻰ از ﺑﺰرﺎن اﻳﻦ ﺧﺎﻧﻮاده‬ ‫ﻣﺷﻨﺎﺧﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ زﻳﺮدﺳﺘﺎن وروﺳﺘﺎﺋﻴﺎن ﺑﻪ ﻋﺪل‪ ،‬اﻧﺼﺎف واﺣﺘام رﻓﺘﺎر ﻣﻛﺮد‪ .‬ﭘﺎدﺷﺎه‬ ‫ﺑﺮای اﺑﺮاز ارادت واﺣﺘام ﺧﻮد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻴزا ﺑﺰرگ ﻧﻮری‪ ،‬او را از ﭘﺮداﺧﺖ ﻣﺎ•ﺎت‬ ‫ﺑﺮای اﻳﻦ روﺳﺘﺎ ﻣﻌﺎف ﻛﺮده ﺑﻮد‪.‬‬

‫ُ‬ ‫¶ﺲ از ﮔﺮدﻫﻤﺎ‪ Ì‬ﺑﺪﺷﺖ‪ ،‬ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء ﺑﻪ ﺳﻤﺖ روﺳﺘﺎی اﺟﺪادی ﺧﻮد ﺗﺎﻛﺮ ﺨزم ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ُ‬ ‫ﺗﺎﻛﺮ ﻣﻨﻄﻖۀ ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺒﺎ‪ Ì‬ﺑﻮد‪ .‬در ﺳﻤﺖ ﺷﻤﺎل آن ﻗﻠﻪﻫﺎی ﺳ ﺑﻪ ﻓﻠﮏ ﻛﺸﻴﺪۀ ﺳﻠﺴﻠﻪ‬ ‫ﺟﺒﺎل اﻟﺒز ودر ﺳﻤﺖ ﺟﻨﻮب دّرۀ رودﺧﺎنۀ ﻧﻮر ﻗﺮار داﺷﺖ‪ .‬رودﺧﺎﻧﻪ از دّرۀ ﺑﺎرﻳﮏ وﻋﻤﻴﻘ‬ ‫ﻣﮔﺬﺷﺖ وﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺷق ﺟﺮﻳﺎن داﺷﺖ‪ .‬ﺣﺪود ﭼﻬﻞ ﻳﺎ ﺷﺼﺖ ﺧﺎﻧﻮاده در ﺣﻮاﻟ اﻳﻦ‬ ‫رودﺧﺎﻧﻪ زﻧﺪﻰ ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬رودﺧﺎﻧﻪای ﻛﻪ ﺗﺎﺑﺴﺘﺎنﻫﺎ ﺑﺎ ذوب ﺑﺮف ﻗﻠﻪ ﻛﻮﻫﻬﺎ‪ ،‬ﻏﺮش‬ ‫وﺧﺮوش ﺑﻴﺸﺘی داﺷﺖ وﺎﻫ ﻃﻐﻴﺎن ﻣﻛﺮد وﺧﺎﻧﻪﻫﺎی اﻃﺮاف را ﺧﺮاب ﻣﻛﺮد‪ .‬رودﺧﺎﻧﻪ‬ ‫ﺑﻌﺪ از ﻋﺒﻮر از ﺻﺨﺮۀ ﺳﻨﻰ ﺑﺰرگ ﺑﺎ ﺷﻴﺐ ﺗﻨﺪی‪ ،‬ﺑﻪ رود ﻫﺮاز ﻣرﻳﺖ‪ .‬ﺧﺎﻧﻪﻫﺎی اﻳﻦ‬ ‫روﺳﺘﺎی ﻛﻮﻫﺴﺘﺎ‪ E‬در زواﻳﺎی ﻣﺘﻠﻔ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ورودﺧﺎﻧﻪ ﻗﺮار داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ از‬ ‫ّ‬ ‫ﺳﻨﮓ وآﺟﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ وﺑﺎ راهﻫﺎی ﺳﻨﮕﻔﺮش ﺷﺪۀ ﺑﺎرﻳﻜﻰ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﺘﺼﻞ‬

‫‪٦٦‬‬ ‫ﻣﺷﺪﻧﺪ ‪.‬ﺧﺎﻧﻪ اﻋﻴﺎ‪ E‬ﻣﻴزا ﺑﺰرگ ﻧﻮری در ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ ﻧﻘﻂۀ روﺳﺘﺎ‪ ،‬ﻛﻨﺎرﺟﻮﻳﺒﺎر ﻛﻮﭼﻜ‪،‬‬ ‫ﻛﻪ ﺑﻪ دّره رود ﻓﺮو ﻣرﻳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺷﺪه وﺑﺮ ﻫﻤﻪ روﺳﺘﺎ ﻣﺸف ﺑﻮد‪.‬‬

‫ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن دو ﻃﺒﻘﻪ آن ﺑﻪ ﺷﻜ ﻣﺴﺘﻄﻴﻞ‪ ،‬از آﺟﺮ وﺳﻨﮓ ﺑﻨﺎ ﺷﺪه ودارای ﺳﺎﻟﻦ ﻣﺮ‪t‬ﺰی ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرگ‬ ‫وﭘﻨﺠﺮهﻫﺎی ﻣﺸّﺒﮏ ﺷﻴﺸﻪای ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺮ ﺳ در ورودی آن ﺷﻌﺮ زﻳﺮ ﺣ ّ‬ ‫ﮏ ﺷﺪه ﺑﻮد‪:‬‬

‫ﻛﻧﺎ ﻧﻪ ﺳﻼم راه دارد ﻧﻪ ﻋﻠﻴﮏ‬ ‫"ﺑﺮ درﮔﻪ دوﺳﺖ ﭼﻮن ر‪ n‬ﮔﻮ ﻛﻴﮏ‬ ‫ّ‬ ‫‪٢١٨‬‬ ‫اﻳﻦ ارض ﻣﻘﺪس اﺳﺖ ﻓﺎﺧﻠﻊ ﻧﻌﻠﻴﮏ"‬ ‫اﻳﻦ وادی ﻋﺸﻖ اﺳﺖ ﻧﮕﻬﺪار ﻗﺪم‬

‫ّ‬ ‫¶ﺲ از اﺗﻤﺎم ﮔﺮدﻫﻤﺎ‪ Ì‬ﺑﺪﺷﺖ ﮔﺮوﻫ از ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺑﺮای ﻳﺎری ﻣﻼﺣﺴﻴ‪ ،‬ﻛﻪ در ﻣﺎه ﺟﻮﻻی‬ ‫‪ ۱۸۴۸‬ﺑﻪ ارادۀ ﺣﻀت ﺑﺎب از ﻣﺸﻬﺪ ﺑﺎ راﻳﺖ ﺳﻮدا ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﻏﺮب ﺑﻪ راه اﻓﺘﺎده ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ﻃﺮف اﺳﺘﺎن ﺧﺮاﺳﺎن رﻫﺴﭙﺎر ﺷﺪﻧﺪ واﻳﻦ ﺗﻘﻖ آن ﺣﺪﻳﺚ اﺳﻼﻣ ﺑﻮد ﻛﻪ آﺧﺮاﻟّﺰﻣﺎن ﺳﭙﺎه‬ ‫‪٢١٩‬‬ ‫اﻣﺎم ﻣﻬﺪی از ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﺎراﻳﺖ ﺳﻮدا ﺑﻪ راه ﻣاﻓﺘﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻼﺣﺴﻴ‪ ،‬ﻋّﻤﺎﻣﻪای را ﻛﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﻪ ﻧﺸﺎﻧﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه اﻣﺎم ﻣﻮﻋﻮد‪ ،‬ﺑﺮای او ﻓﺮﺳﺘﺎده‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺮ ﺳ داﺷﺖ‪ .‬او در ﻫﺮ آﺑﺎدی ﺗﻮﻗﻒ ﻛﺮده ﭘﻴﺎم ﺣﻀت ﺑﺎب را ﺑﻪ ﻣﺮدم اﺑﻼغ‬ ‫ﻣﻛﺮد‪ .‬در ﻫﺮ ﺟﺎ ﺗﻌﺪادی از ﻧﻔﻮس ﺑﻪ او ﻣﭘﻴﻮﺳﺘﻨﺪ‪ .‬ﻫﺮ ﺑﺎر ﻛﻪ ﮔﺮوﻫ ﺑﺎ او ﻫﻤﺮاه ﻣ‬ ‫ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ آﻧﻬﺎ از ﺧﻄﺮات وﻓﺪاﻛریﻫﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ درﭘﻴﺶ داﺷﺘﻨﺪ ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻛﺮد وﻫﺮ ﺑﺎر‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻋﺪهای ¶ﺲ از ﺷﻨﻴﺪن ﺳﺨﻨﺎن او ﺗﻐﻴﻴ ﻋﻘﻴﺪه داده ﺑﺮﻣﮔﺸﺘﻨﺪ‪ ٢٢٠.‬ﻫﻨﺎﻣ ﻛﻪ ﻣﻼﺣﺴﻴ‬ ‫ﺑﻪ ﻣﺎزﻧﺪران رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺟﻌﻴ‪ k‬ﺣﺪود ﺳﻴﺼﺪ ﻧﻔﺮ ﻫﻤﺮاه داﺷﺖ‪ ٢٢١.‬اﻓﺮادی از ﮔﺮوﻫﻬﺎ وﻗﺸﻫﺎی‬ ‫ﻣﺘﻠﻒ ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬از ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻣﺘﻠﻒ‪ ،‬ﺑﺮ‪ p‬از آﻧﻬﺎ آﺧﻮﻧﺪﻫﺎی ﺳﺎدۀ روﺳﺘﺎﻫﺎ وﺑﺮ‪ p‬از‬ ‫ّ‬ ‫‪٢٢٢‬‬ ‫ﻛرﮔﺮان‪ ،‬ﺗﺎر‪ ،‬ﻛﺸﺎورزان وﺣﺪود دوازده ﻧﻔﺮ از آﻧﻬﺎ از ﻋﻠﻤﺎ وروﺣﺎﻧﻴﻮن واﻻﻣﻘﺎم ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫وﻗ‪ k‬ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﺑﺎرﻓﺮوش رﺳﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺟﻌﻴ‪ k‬را دﻳﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻞۀ ﺑﻌ‪ A‬از ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬ﻋﻠﻴﻪ آﻧﺎن‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻬﺰ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﻠﻤﺎء وﻣﺘﻬﺪﻳﻦ آﻧﺎ اﻋﻼم ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻌﺪادی ﺑﺎﺑ ﺑﺮای از ﺑﻴ‬ ‫ﺑﺮدن اﺳﻼم وارد ﺷﻬﺮ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ وﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﻛﺮد‪ .‬زد وﺧﻮرد ﻛﻮﺗﺎﻫ رخ داد‬ ‫ّ‬ ‫ودﻻوری وﺷﺠﺎﻋﺖ ﻣﻼ ﺣﺴﻴ ﺑﺮ ﻫﻤﻪ آﺷﻜر ﺷﺪ‪ .‬در آن ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ اﻳﻤﺎن واﻳﻘﺎن ﺑﻪ ﻣﻈﻬﺮ‬

‫‪٦٧‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻇﻬﻮراﻟﻬ‪ ،‬ﻣﻼ ﺣﺴﻴ را از ﻃﻠﺒﻪای ﺳﺎده ﺑﻪ ﺟﻨﮕﺠﻮﺑ ﺷﺠﺎع ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻛﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻼﺣﺴﻴ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺮدم ﺷﻬﺮ را ﺑﺮای رﻓﺘﺎر ﺧﺼﻮﻣﺖآﻣﻴﺷﺎن ﺳزﻧﺶ ﻛﺮد‪ .‬ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬ﻣﻞ ﺑﺮای ﺣﻞ‬ ‫ﻗﻀﻴﻪ ﺑﻪ آﻧﺎ آﻣﺪﻧﺪ وﺑﻪ دﻟﻮﻳ آﻧﺎن ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻫﻨﺎم ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺳﺑﺎزان ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬ﺑﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺗﺮﻳﮏ ﻳﻜﻰ از ﻋﻠﻤﺎء ﻣﻠ وآﺧﻮﻧﺪﻫﺎ ﺑﻪ ﺑﺎﺑﻫﺎﺣﻠﻪ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﻼﺣﺴﻴ ﺑﺎﺑﻫﺎ را ﺑﻪ ﺑُﻘﻌﻪ‬ ‫ﻳﻜﻰ از ﻋﻠﻤﺎی ﻣﻌﺮوف اﺳﻼﻣ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺷﻴﺦ ﻃﺒ‪ n‬ﻫﺪاﻳﺖ ﻛﺮد‪ .‬ﺑﺎﺑﻫﺎ در آﻧﺎ ﺧﻴﻤﻪ‬ ‫‪٢٢٣‬‬ ‫زدﻧﺪ وﻗﻠﻌﻪای ﺑﺮ ﭘﺎ ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﻫﻨﺎﻣ ﻛﻪ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻣﺸﻐﻮل ﺑﻨﺎی ﻗﻠﻌﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺎر از ﻃﺮف اﻫﺎﻟ ﻣﻞ ﻣﻮرد ﺣﻠﻪ ﻗﺮار‬ ‫ّ‬ ‫ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﻳﮏ روز ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء ﺑﻪ ﻗﻠﻌﻪ آﻣﺪﻧﺪ وﺑﻪ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺧﻮﺷﺎﻣﺪ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻼﺣﺴﻴ ﻣﻜﻟﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ را ﻣﻮرد ﻟﻄﻒ وﻋﻨﺎﻳﺖ ﻗﺮار دادﻧﺪ واز آﻧﺎن ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﻗﺪوس را ﺑﻪ ﻗﻠﻌﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻴﺎورﻧﺪ وﮔﻔﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ اﻳﺸﺎن ﺑﺎ ﺣﻀﻮر ﻗﺪوس ﺟﻊ آﻧﻬﺎ ﻛﻣﻞ ﺷﺪه ﻗّﻮۀ اﻳﻤﺎ‪ E‬آﻧﺎن ﺗﻘﻮﻳﺖ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺷﻮد‪ .‬ﺳ‪E‬ﺲ از آﻧﺎ ﺨزم ﻃﻬﺮان ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬در آن زﻣﺎن ﻗﺪوس در ﺷﻬﺮ دﻳﮕﺮی درﺣﺒﺲ‬ ‫ﺧﺎﻧﻰ ﺑﻮد وﺑﺎ آﻣﺪن او ﺑﻪ ﻗﻠﻌﻪ ﺷﻮر وﻧﺸﺎ‪ D‬در ﻫﻤﻪ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﭘﻴﺪا ﺷﺪ‪ .‬از او اﺳﺘﻘﺒﺎل ﮔﺮﻣ‬ ‫ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬در آﻧﺎ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺑﺎ ﻫﻢ آﺛﺎر ﺣﻀت ﺑﺎب وﺑﺶﻫﺎ‪ Ì‬از ﻗﺮآن را ﻛﻪ اﺷﺎره ﺑﻪ اﺻﺤﺎب‬ ‫‪٢٢٤‬‬ ‫ﺣﻀت ﻗﺎﺋﻢ ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺎرت ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫ﺑﺎ اﺗﻤﺎم ﺑﻨﺎی ﻗﻠﻌﻪ‪ ،‬ﻣﺘﻬﺪ آن ﺷﻬﺮ ﻧﺎﻣﻪای ﺑﻪ ﭘﺎدﺷﺎه ﺟﻮان اﻳﺮان‪ ،‬ﻧﺎﺻا ّ>ﻳﻦﺷﺎه‪ ،‬ﻛﻪ ﺗﺎزه‬ ‫ﺑﺮ ﺗﺖ ﺳﻠﻄﻨﺖ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﻮﺷﺖ واو را از وﺟﻮد ﺷﻮر‪ n‬در آن ﻣﻨﻄﻘﻪ آﺎﻫ داد‬ ‫ودرﺧﻮاﺳﺖ ﺳﭙﺎه وﺳﺑﺎز ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬ﻧﻤﻮد‪ .‬ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻫﻴﭻ ﺗﺮﺑﻪ ﻳﺎ آﻣﻮزش ﺟﻨﻰ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ و‪G‬‬ ‫ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺼّﻤﻢ وﻣﻄﻤﺌ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﻮ½ ﻣﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺣﻼت ﺳﭙﺎه آﻣﻮزش دﻳﺪه وﻣﺎﻫﺮ را دﻓﻊ‬ ‫ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء در ﻣﻴﺎن راه ﻗﺼﺪ ﻛﺮد ﺑﻪ ﻗﻠﻌﻪ ﺷﻴﺦ ﻃﺒ‪ n‬ﺑﺮﮔﺮدد و‪ G‬ﻣﺄﻣﻮرﻳﻦ‬ ‫ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬اﻳﺸﺎن را ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪﻧﺪ ودر ﺷﻬﺮ آﻣﻞ ﻣﻮرد ﺿب وﺷﺘﻢ ﻗﺮار دادﻧﺪ‪ .‬ﻗﻮای ﻛﻤﻜ‬ ‫ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬رﺳﻴﺪ وﻗﻠﻌﻪ را ﺑﻪ ﺗﻮپ وﺑﺎروت ﺑﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺗﻤﺎﻣ زﻣﺴﺘﺎن ﺳﺎل ‪ ۱۸۴۸‬را ﺑﺎﺑﻫﺎ در‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺮاﺑﺮ ﺳﭙﺎه ﻣﻬﺰ وﺳﺑﺎزان دوﻟ‪ k‬ﺑﻪ ﺧﻮ½ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻛﺮدﻧﺪ وﭼﻬﺎر ﺑﺎر ﺑﻪ رﻫﺒی ﻣﻼ ﺣﺴﻴ‬ ‫ﺑﻪ ﺳﭙﺎه ﺳﺑﺎزان ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬ﺣﻠﻪ ﻛﺮده وآﻧﻬﺎ را ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪ .‬دﻓﻌﻪ ﭼﻬﺎرم در روز دوم‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺎه ﻓﻮرﻳﻪ ﺳﺎل ‪ ۱۸۴۹‬ﻣﻼ ﺣﺴﻴ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬ﺑﺎﺑﻫﺎی ﺳﻮﮔﻮار ﺗﺖ ﻫﺪاﻳﺖ ﻗﺪوس ﺑﻪ‬

‫‪٦٨‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﺑﺎ ﺳﭙﺎه ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬اداﻣﻪ دادﻧﺪ ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ذﺧﻴۀ آذوﻗﻪ آﻧﻬﺎ ﺗﻤﺎم ﺷﺪ‪ .‬در آن ﺷﺪت‬ ‫ّ‬ ‫ﺳﻣﺎ ﺑﺎ ﮔﺮﺳﻨﻰ ﺷﺪﻳﺪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺣﻠﻪﻫﺎی ﺳﺑﺎزان وﺷﻠﻴﮏ ﻣﺪاوم ﻠﻮ"‪ ،‬ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻫﻤﭽﻨﺎن‬ ‫ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻗﻮای دوﻟﺖ از ﭘﻴوزی ﺧﻮد ﻧﺎاﻣﻴﺪ وﺑﻪ ﻧﻴﻧﮓ ﻣﺘﻮّﺳﻞ ﺷﺪ‪.‬‬ ‫آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﺳﻮﮔﻨﺪی دروﻏﻴ ﺑﻪ ﻗﺮآن ﺑﻪ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻗﻮل دادﻧﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ از ﻗﻠﻌﻪ ﺧﺎرج ﺷﻮﻧﺪ ﺳﺎﻟﻢ‬ ‫ّ‬ ‫ودر اﻣﺎن ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﻗﺪوس ﺑﻪ ﺳﻮﮔﻨﺪ آﻧﻬﺎ اﻋﺘﻤﺎد ﻛﺮد‪ .‬ﺗﻌﺪادی از ﺑﺎﺑﻫﺎ وﻗ‪ k‬از ﻗﻠﻌﻪ‬ ‫ﺧﺎرج ﺷﺪﻧﺪ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﻴﺪﻧﺪ؛ ﺑﻌ‪ A‬را ﺷﻜﻨﺠﻪ داده وﺑﺮ‪ p‬را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﺮده ﺑﻪ اﺳﺎرت ﺑﺮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻗﺪوس را ﺑﻪ ﺑﺎرﻓﺮوش ﺷﻬﺮ زادﺎﻫﺶ ﺑﺮدﻧﺪ ودر آﻧﺎ ﻣﺮدم ﺧﺸﻤﮕﻴ آﺷﻮﺑﮕﺮ در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻗﺴﺎوت‬ ‫او را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﻴﺪﻧﺪ‪ .‬او در آﺧﺮﻳﻦ ﻟﻈﺎت ﺣﻴﺎت ﻫﻢ ﺑﺮای ﻣﺮدﻣ ﻛﻪ او را آزار وﺷﻜﻨﺠﻪ ﻣدادﻧﺪ‪،‬‬ ‫‪٢٢٥‬‬ ‫ﻃﻠﺐ ﺑﺸﺶ ﻣﻛﺮد‪.‬‬

‫وﻗ‪ k‬ﻃﺎﻫﺮه از اﺣﻮال ﺑﺎﺑﻴﺎن ووﺿﻌﻴﺖ ﻗﻠﻌﻪ ﺷﻴﺦ ﻃﺒ‪ n‬ﻣّﻄﻠﻊ ﺷﺪ‪ ،‬ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺖ در‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﺎس ﻣﺒﺪل ﻣﺮداﻧﻪ ﺑﻪ آﻧﺎ رﻓﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﻼﺣﺴﻴ وﻳﺎراﻧﺶ ﺑ‪E‬ﻴﻮﻧﺪد – او ﺣّ‪ k‬اﻧﮕﺸﺘ ﺧﻮد را‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻪ ﻳﻜﻰ از زﻧﺎن ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻧﻮر داد‪ ٢٢٦.‬اﻣﺎ ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء او را از رﻓﺘ ﺑﻪ ﻗﻠﻌﻪ ﺷﻴﺦ ﻃﺒ‪n‬‬ ‫ﻣﻨﺼف ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪ ٢٢٧.‬ﺳﺎل ‪ ۱۸۴۹‬ﻃﺎﻫﺮه ﺗﺖ ﺣﺎﻳﺖ ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء ﺑﻮد‪ .‬او ﺑﻴﺸﺘ اوﻗﺎت ﺧﻮد‬ ‫را در ﻣﺰرﻋﻪای در ﻧﺰدﻳﻜﻰ روﺳﺘﺎی "واز" در ﺟﻨﻮب آﻣﻞ ﻣ ﮔﺬراﻧﻴﺪ‪ ،٢٢٨‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﺷﻬﺮﻫﺎ‬ ‫وروﺳﺘﺎﻫﺎی ﻣﺘﻠﻒ ﻣﺎزﻧﺪران ﻧﻴ ﺳﻔﺮ ﻣ ﻛﺮد‪ .‬ﺻﺪر اﻋﻈﻢ ﻛﺸﻮر اﻳﺮان‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه را از‬ ‫ﺷﻮرﺷﻴﺎن ﺑﺎﺑ اﻋﻼن ﻛﺮده ﺑﻮد و ﻋﻮاﻣﻞ ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬در ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل او ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎﻻﺧﺮه‬ ‫اواﺧﺮ آن ﺳﺎل ﻣﻞ اﺧﺘﻘﺎی او را ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﺻﺎﺣﺐ آن ﻣﺰرﻋﻪ را ﻛﺸﺘﻪ‪ ٢٢٩‬در ﻣﺎه ژاﻧﻮﻳﻪ ﺳﺎل‬ ‫‪ ۱۸۵۰‬ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﻪ ﻃﻬﺮان ﺑﺮدﻧﺪ ودر ﺣﺒﺲ اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ﺷﻬﺮ ﻃﻬﺮان‪ ،‬ﭘﺎﻳﺘﺨﺖ اﻳﺮان‪ ،‬ﺑﺮ دﺷ‪ k‬در داﻣﻨﻪ ﻛﻮهای اﻟﺒز ﻗﺮار دارد ودر ﺳﻤﺖ ﺷﻤﺎل ﺷﻬﺮ‬ ‫ّ‬ ‫ﻗﻠﻪﻫﺎی ﺳ ﺑﻪ ﻓﻠﮏ ﻛﺸﻴﺪه اﻳﻦ ﻛﻮﻫﻬﺎ دﻳﺪه ﻣﺷﻮد‪ .‬در آن زﻣﺎن ﺟﻌﻴ‪ k‬ﺑﻴﺶ از ﺻﺪﻫﺰار‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﻔﺮ داﺷﺖ‪ .‬ﺟﺎدهﻫﺎی ﻃﻮﻻ‪ E‬اﻳﻦ ﺷﻬﺮ را ﺑﺎ روﺳﺘﺎﻫﺎ وﻣﻨﺎﻃﻖ اﻃﺮاف آن ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻣﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬ ‫ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﺷﺎه ﺟﻮان دﻳﻮارﻫﺎی ﺳﻨﻰ ﻗﺪﻳﻤ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻓﺖ ﭼﻬﺎر ﻣﻴﻞ ﺷﻬﺮ را اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮده‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺮﻳﺐ وﻣﻤﻮﻋﻪای از ﻛخﻫﺎی ﺳﻠﻄﻨ‪ ،k‬ادارهﻫﺎی ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬وﺑﺎزار اﺻﻠ را ﺳﺎﺧﺘﻪ‬

‫‪٦٩‬‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬در داﻣﻨﻪ ﺷﻤﺎﻟ ﻛﻮه‪ ،‬ﻛﻪ آب وﻫﻮا‪ Ì‬ﻣﻌﺘﺪل داﺷﺖ ودر ﻣﺎورت ﻛخ ﺷﺎه ﺑﻮد‪،‬‬ ‫ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪان واﻋﻴﺎن ﻧﻴ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎی اﻋﻴﺎ‪ E‬ﺑﺎ ﺑﺎغﻫﺎی ﺑﺰرگ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﭘﺪرﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء درآن‬ ‫ﻧﺎﺣﻴﻪ ﻣﺎﻟﮏ ﻣﻨﻄﻘﻪای ﺑﻪ ﻧﺎم "ﻛﺒﻮﺗﺮﺧﺎﻧﻪ" ﺑﻮد‪ .‬ﺧﺎﻧﻪ اﺻﻠ ﻣﻤﻮﻋﻪای از ﻫﻔﺖ ﺧﺎﻧﻪ ﺑﺰرگ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻮد ﻛﻪ در ﻧﺰدﻳﻜﻰ دروازه ﺷﻤﻴان ﻗﺮار داﺷﺖ‪ .‬اﻣﺎ اﻛﺜﻳﺖ ﺳﺎﻛﻨﺎن در ﺟﻨﻮب ﺷﻬﺮ در‬ ‫ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ‪ Ì‬دو ﻳﺎ ﺳﻪ ﻃﺒﻘﻪ از ﺳﻨﮓ وآﺟﺮ ﺑﺎ ﻛﻮﭼﻪﻫﺎ وﺧﻴﺎﺑﺎنﻫﺎی ﺧﺎﻛ زﻧﺪﻰ ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﺳﻤﺖ ﺟﻨﻮ½ ﺷﻬﺮ ﭘﺮ ﺟﻌﻴﺖ وﻓﻘﻴﻧﺸﻴ ﺑﻮد‪ .‬ﺧﻴﺎﺑﺎﻧﻬﺎ ﭘﻮﺷﻴﺪه از ﻣﺪﻓﻮع اﻧﺴﺎن وﺣﻴﻮاﻧﻬﺎی‬ ‫ﻣﺘﻌﻔﻦ وﺑﺪﺑﻮ ﺑﻮد وﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﻫﻮای ﺧﺸﮏ در ﺗﺎﺑﺴﺘﺎﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻫﻨﺎم وزش ﺑﺎد‪ ،‬ﮔﺮد وﻏﺒﺎر‬ ‫ﻛﺸﻨﺪهای داﺷﺖ‪ .‬ﻣﺮدﻣ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ زﻧﺪﻰ ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﻛﻮﺗﺎﻫ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﺟﻨﺎب‬ ‫ﺑﻬﺎء وﻫﻤﺴ ﺟﻮاﻧﺶ زﻧﺪﻰ ﺧﻮد را در ﻣﻨ‪ G‬در ﻧﺰدﻳﻜﻰ دروازه ﺷﻤﻴان در ﺷﻤﺎل ﺷﻬﺮ‬ ‫آﻟز ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﺸﺎن اﻏﻠﺐ ﺑﻪ ﺟﻨﻮب ﺷﻬﺮ ﻣرﻓﺘﻨﺪ وﺑﻪ ﻓﻘﺮا ﻛﻤﮏ ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫‪٢٣٠‬‬

‫‪٧٠‬‬ ‫‪ ١٩‬ﻧﺎﺻا>ﻳﻦ ﺷﺎه ﻗﺎﺟﺎر‬

‫‪٧١‬‬ ‫‪ ٢٠‬دﺳﺖ ﺧﻂ ﻃﺎﻫﺮه‬

‫‪٧٢‬‬ ‫‪ ٢١‬روﺳﺘﺎی "واز" ﻣﺎزﻧﺪران ﻣﻞ دﺳﺘﮕﻴی ﻃﺎﻫﺮه‬

‫‪٧٣‬‬ ‫ﺟﻨﺎب ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬ﺳﺎﻟﺎی آﺧﺮ‬

‫ورود ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ ﻃﻬﺮان آﺧﺮﻳﻦ ﺑﺶ از ﺣﻴﺎت ﻋﻨﺼی او در اﻳﻦ ﺟﻬﺎن ﻓﺎ‪ E‬ﺑﻮد‪ .‬او زﻧﺪا‪E‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻌﻤﻮ‪ G‬ﻧﺒﻮد‪ .‬او زﻧ از ﺧﺎﻧﻮادهای ﻣﺘﺸﺨﺺ‪ ،‬از ﻃﺒﻘﻪ روﺣﺎﻧﻴﻮن ﺑﻠﻨﺪﻣﺮﺗﺒﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن‬ ‫ّ‬ ‫ﭘﻴوان دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ ﻛﻪ ﺗﻌﺪاد آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺳﻋﺖ در ﺣﺎل اﻓﺰاﻳﺶ ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﺖ آزار واذﻳﺖ ﻗﺮار‬ ‫ّ‬ ‫داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ از ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء ﻃﺎﻫﺮه ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ دّوﻣﻴ ﺑﺎﺑ ﻣﺘﻨﻔﺬ وﻣﺸﻬﻮر ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣرﻓﺖ‪.‬‬ ‫َ‬ ‫‪٢٣١‬‬ ‫در ﻃﻬﺮان‪ ،‬او را ﺑﺮای ﺳﻮال وﺟﻮاب ﻧﺰد ﺷﺎه وﺻﺪراﻋﻈﻢ ﺑﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣرﺳﺪ ﺷﺎه ﺗﻤﺎﻳﻞ ﺧﻮد را ﺑﻪ ازدواج ﺑﺎ او اﺑﺮاز ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ وﻃﺎﻫﺮه رد اﻳﻦ درﺧﻮاﺳﺖ‬ ‫را در ﺷﻌﺮی ﺑﻴﺎن ﻛﺮد‪ .‬در ﻗﺴﻤﺖ اّول اﻳﻦ ﺷﻌﺮ از ﺷﻮر وﺷﻮ‪ Ê‬ﻛﻪ ﭘﻴوان ﺑﺎب ﺑﺎ ﻓﺪای‬ ‫ﺟﺎن ﺧﻮد ﺗﺮﺑﻪ ﻣﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ وﺳ‪E‬ﺲ از اﺷﺘﻴﺎق ﺧﻮد ﺑﺮای ﭘﻴﻮﺳﺘ ﺑﻪ او وﻓﺪا ﻛﺮدن‬ ‫ُ‬ ‫ﺟﺎن ﺧﻮد ﻣﮔﻮﻳﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﺑﺎ ﺗﺸﺒﻴﻪ ﺑوﻓﺎﻳﺎن ﺑﻪ ﻣﺎﻫﺮوﻳﺎن ﭼﻴ وﺧﺘ‪ ،‬ﻣﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ‬ ‫زﻳﺒﺎروﻳﺎن ﻇﺎﻫﺮی ﻧﻤﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﺆﻣﻨﻴ وﻓﺎدار را از راه ﺧﻮد دور‪t‬ﻨﻨﺪ؛ و‪ G‬ﻣﻌﺸﻮق ﺣﻘﻴﻘ‬ ‫ﻣﺗﻮاﻧﺪ واو اﺳﺖ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﻪ ﺳﻮی ﺧﻮد ﻣﻛﺸﺎﻧﺪ‪ ٢٣٢.‬آﻧﺎه اﻗﺘﺪار ﻣﻌﻨﻮی ﺣﻀت ﺑﺎب‬ ‫را ﺑﺎ ﻣﻴﻞ وآرزوی ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﺗﺎج وﺗﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻛﺮده از ﻓﺪای ﺟﺎن‬ ‫در راه دﻟﺒ ﻣﻌﻨﻮی اﺑﺮاز ﺧﺸﻨﻮدی ﻣﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫َ‬ ‫َ‬ ‫ﻫﻤﻪ ﺨﺷﻘﺎن ﺷﻜﺴﺘﻪ دل ﻛﻪ دﻫﻨﺪ ﺟﺎن ﺑَِﺮِه وﻻ‬ ‫ﮏ اﻟﻤﺖ ﺑ ِﺴﻼﺳﻞ اﻟﻐﻢ وا َﻛﻼ‬ ‫َﺟﺬﺑﺎِت ﺷﻮِﻗ َ‬ ‫ﻟﻘﺪ اﺳﺘﻘﺎم ﺑﺴﻴﻔﻪ ﻓﻠﻘﺪ رﺿﻴﺖ ﺑﻤﺎ ر‪n‬‬ ‫اﮔﺮ آن ﺻﻨﻢ ِز َره ﺳﺘﻢ ﻰ ﻛﺸﺘﻨﻢ ﺑَِﻨَﻬﺪ ﻗﺪم‬ ‫ّ‬ ‫َ‬ ‫ﺖ ﺟﺎ" ﻃﻠﻊ اﻟﺼﺒﺎح ﻛﻧﻤﺎ‬‫ﻓﺎذا رأﻳ ُ‬ ‫َﺳَﺤﺮ آن ﻧﺎِر ﺳﺘﻤﮕﺮم ﻗﺪﻣ ﻧﻬﺎد ﺑﻪ ﺑﺴﺘم‬ ‫ﺷﺪه ﻧﺎﻓﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﺧﺘ ﺷﺪه ﻛﻓﺮی ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﺧﺘﺎ‬ ‫ﻧﻪ ﭼﻮ زﻟﻒ ﻟ•ﻪﺑﺎر او ﻧﻪ ﭼﻮ ﭼﺸﻢ ﻓﺘﻨﻪ ﺷﻌﺎر او‬ ‫ﭼﻪ ﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﻛﻓﺮ وﺟﺎﺣﺪی ز ﺧﻠﻮص ﻧﻴﺖ اﺻﻔﻴﺎ‬ ‫ﺗﻮ ﻛﻪ ﻟﻓﻞ از ﻣ وﺷﺎﻫﺪی ﻰ ﻣﺮد ﺨﺑﺪ وزاﻫﺪی‬ ‫اﮔﺮ آن ﻧﻜﻮﺳﺖ ﺗﻮ در ﺧﻮری وﮔﺮ اﻳﻦ ﺑََﺪﺳﺖ‬ ‫ﺗﻮ وُﻣﻠﮏ وﺟﺎِه ِﺳﻜﻨﺪری ﻣﻦ وراه ورﺳﻢ ﻗﻠﻨﺪری‬ ‫ﻣﺮا ﺳا‬ ‫ﻫﻤﻪ ﻋﻤﺮ ﻣﻨﻜﺮ ﻣﻄﻠﻘ ز ﻓﻘﻴ ﻓﺎرغ ﺑ ﻧﻮا‬ ‫ﺑُِﻤﺮاِد زﻟِﻒ ﻣﻌﻠﻘ ﻰ أﺳﺐ وزﻳﻦ ﻣﻌﺮ‪Ê‬‬ ‫‪٢٣٣‬‬ ‫ﻓﺎذا ﻓﻌﻠﺖ ﺑﻤﺜﻞ ذا ﻓﻠﻘﺪ ﺑﻠﻐﺖ ﺑﻤﺎ ﺗﺸﺎء‬ ‫ﺑﮕﺬر ز ﻣﻨل ﻣﺎ وﻣﻦ ﺑﮕﺰﻳﻦ ﺑُِﻤﻠ ِ‬ ‫ﮏ ﻓﻨﺎ وﻃﻦ‬

‫‪٧٤‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه در ﺧﺎﻧﻪ ﻣﻤﻮدﺧﺎن ﻛﻧﺘ در ﺣﺒﺲ ﺑﻮد‪ ٢٣٤.‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺷﻬﺮت وﻣﺒﻮﺑﻴﺘﺶ ﺑﻴ‬ ‫ً‬ ‫ﻋﻠﻤﺎء وﺑﺰرﺎن وﺑﻪ ﺳﺒﺐ آﺷﻨﺎ‪ Ì‬ﺑﺎ ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء ﻛﻪ از ﺧﺎﻧﻮادهای درﺑﺎری ﺑﻮد واﺣﺘﻤﺎﻻ ﺑﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ﺳﺒﺐ ﻋﻼﻗﺔ وﺗﻮﺟﻪ ﺷﺎه‪ ،‬اﺟﺎزه رﻓﺖ وآﻣﺪ داﺷﺖ‪ ٢٣٥.‬ﮔﻔﺘﻪ ﻣﺷﻮد ﺣّ‪ k‬ﺻﺪراﻋﻈﻢ ﻧﻴ ﺑﻪ‬ ‫دﻳﺪار ﻃﺎﻫﺮه آﻣﺪه ﺑﻮد؛ ﺷﺨﺼﻴ‪ k‬ﻛﻪ اﻧﺎم دادن اﺻﻼﺣﺎت در ﻛﺸﻮر اﻳﺮان آرزوﻳﺶ ﺑﻮد‪.‬‬ ‫اﻣﺎ ﻓﺮﻣﺎن ﻗﺘﻞ ﺑﺎب را اﻣﻀﺎء ﻛﺮد واﻧﺪ ﻛ ﺑﻌﺪ ﺧﻮد ﻗﺮﺑﺎ‪ E‬دﺳﻴﺴﻪﻫﺎی ﻰ در ﻰ درﺑﺎر ﺷﺪ‬ ‫ً‬ ‫واﺣﺘﻤﺎﻻ ﺑﻪ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻣﺎدر ﺷﺎه در ﻣﺎه ﺟﻮﻻی ﺳﺎل ‪ ١٨۵١‬از ﻣﻘﺎم ﺧﻮد ﻋﺰل وﺗﺒﻌﻴﺪ ﺷﺪ‬ ‫‪٢٣٦‬‬ ‫وﺳاﻧﺎم ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻫﻤﺴ ﻛﻧﺘ ﻃﻬﺮان ﺷﻴﻔﺖۀ ﻃﺎﻫﺮه وﭘﻴو او ﺷﺪ‪ .‬ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدی از زﻧﺎن ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﻃﻬﺮان‬ ‫ﻣﺸﺘﺎق ﻣﻼﻗﺎت وﺷﻨﻴﺪن ﺣﺮفﻫﺎی او ﺑﻮدﻧﺪ‪ ٢٣٧.‬ﻃﺎﻫﺮه ﻫﻢ ﺑﺎ ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺷﻮق ﭘﻴﺎم ﺣﻀت‬ ‫ﺑﺎب را ﺑﻪ آﻧﻬﺎ اﺑﻼغ ﻣﻛﺮد ودرﺑﺎرۀ ﻧﻘﺶ وﺗﺄﺛﻴ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ ﺑﺮ زﻧﺪﻰ زﻧﺎن در ﺟﺎﻣﻌﻪ‬ ‫‪٢٣٨‬‬ ‫ﺳﺨﻦ ﻣﮔﻔﺖ‪.‬‬

‫ﻳﻜﻰ دﻳﮕﺮ از زﻧﺎن ﺷﻴﻔﺖۀ ﻃﺎﻫﺮه ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ‪ ،‬ﺷﺎﻋﺮهای ﺑﻪ ﻧﺎم ﺷﻤﺲاﻟﻬﺎن ﺑﻮد‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﻤﺲاﻟﻬﺎن ﻧﻮۀ دوﻣﻴ ﺷﺎه ﺧﺎﻧﺪان ﻗﺎﺟﺎر ﺑﻮد‪ ٢٣٩،‬ﻛﻪ ﺑﺮای زﻳﺎرت ﺑﻪ ﻣﻜﻪ ﻫﻢ ﻣﺸف ﺷﺪ‬ ‫ووﻗ‪ k‬ﺷﻨﻴﺪ ﻃﺎﻫﺮه در ﻃﻬﺮان اﺳﺖ ﻣّﺼﻤﻢ ﺑﻪ ﻣﻼﻗﺎت او ﺷﺪ‪ .‬در ﻣﻤﻮﻋﻪ اﺷﻌﺎری ﻛﻪ‬ ‫ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺳوده اّوﻟﻴ ﻣﻼﻗﺎت ﺧﻮد ﺑﺎ ﻃﺎﻫﺮه را ﭼﻨﻴ ﺷح ﻣدﻫﺪ ﻛﻪ ﻳﮏ روز ﺑﺪون اﻳﻦ ﻛﻪ‬ ‫ﺑﻪ ﻛ‪ n‬ﺧﺒ دﻫﺪ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺧﺪﻣﺘﻜر ﺧﻮد ﺨزم ﻣﻨل ﻣﻤﻮدﺧﺎن ﻛﻧﺘ ﺷﺪ‪ .‬وﻗ‪ k‬ﺑﻪ آﻧﺎ‬ ‫رﺳﻴﺪ ﻗﺪم ﺑﻪ ﺣﻴﺎط دروﻧ ﮔﺬاﺷﺖ وﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﻋﻤﺎرﺗ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه در ﻃﺒﻘﻪ دّوم آن ﻣﺒﻮس‬ ‫ﺑﻮد رﻓﺖ‪ .‬وﻗ‪ k‬ﺑﻪ آن ﻣﻞ ﻧﺰدﻳﮏ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎ دﺨ از ﺧﺪا ﺧﻮاﺳﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ ﺣﺮفﻫﺎی ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ﺣﻘﻴﻘﺖ دارد ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻃﺎﻫﺮه را ﻣﻼﻗﺎت ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬در ﻫﻤﺎن زﻣﺎن ﻳﻜﻰ از ﭘﻨﺠﺮهﻫﺎی ﻃﺒﻘﻪ‬ ‫دّوم ﺑﺎز ﺷﺪ وﻃﺎﻫﺮه ﻫﻤﭽﻮن "ﺧﻮرﺷﻴﺪی ﻋﻴﺎن" ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪ واو را ﺻﺪا ﻛﺮد‪ .‬در آن ﺣﺎل‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﺎﻫﺰاده از ﺷﺪت ﻫﻴﺠﺎن ﺑﻪ ﮔﺮﻳﻪ اﻓﺘﺎده وﻃﺎﻫﺮه ﻣﺘﺒّﺴﻢ او را ﻧﺎه ﻣﻛﺮد‪ .‬ﺷﺎﻫﺰاده از ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ّ‬ ‫درﺑﺎرۀ ﻋﻠﺖ ﺣﺒﺴﺶ ﭘﺮﺳﻴﺪ! ﻃﺎﻫﺮه ﮔﻔﺖ ﺑﻪ د•ﻞ ﺑﻴﺎن ﺣﻘﻴﻘﺖ در اﻳﻨﺠﺎ زﻧﺪا‪ E‬اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫از ﻣﻴﺎن ﺣﺮفﻫﺎی ﻃﺎﻫﺮه ﺷﺎﻫﺰاده ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪ ﻣﻨﻈﻮر از "ﺣﻘﻴﻘﺖ" ادﺨی ﻣﺮد ﺟﻮا‪ E‬از‬

‫‪٧٥‬‬ ‫ﺷﻴاز اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺗﺒﻳﺰ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﻴﺪه واﻓﺮادی ﻛﻪ در ﻗﻠﻌﻪ ﺷﻴﺦ ﻃﺒ‪ n‬ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ ﻫﻤﻪ‬ ‫ﭘﻴو او ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﻜﻟﻪ آن دو ﺑﺎ آﻣﺪن ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺎن ﻃﺎﻫﺮه ﻗﻄﻊ ﺷﺪ وﺷﺎﻫﺰاده ﺑﺎ آرزوی اﻳﻦ ﻛﻪ‬ ‫اﻳﻦ ﻣﺒﺎﺣﺜﻪ ﻣﻌﻨﻮی را زﻣﺎ‪ E‬دﻳﮕﺮ اداﻣﻪ دﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ‪.‬‬ ‫‪٢٤٠‬‬

‫ّ‬ ‫اﺣﺘام ﺑﻴﺶ از ﺣﺪی ﻛﻪ زﻧﺎن ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺑﺮای ﻣﻼﻗﺎت وﺷﻨﻴﺪن ﺳﺨﻨﺎن ﻃﺎﻫﺮه ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ‬ ‫داﺷﺘﻨﺪ وﺷﻮر وﻫﻴﺠﺎ‪ E‬ﻛﻪ او در آﻧﻬﺎ ﺑﻪ وﺟﻮد آورده ﺑﻮد در ﻣﻠﺲ ﻋﺮو‪¶ n‬ﺴ ﻣﻤﻮدﺧﺎن‬ ‫ً‬ ‫ﻛﻣﻼ ﻫﻮﻳﺪا وآﺷﻜر ﺑﻮد ‪.‬ﺧﺎﻧﻪ را ﺗﺰﺋﻴ ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ وﺧﻮاﻧﻨﺪه وﻧﻮازﻧﺪه ﺑﺮای ﻣﻴﻬﻤﺎ‪ E‬آورده‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬زﻧﺎن درﺑﺎری وزﻧﺎن ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺑﻠﻨﺪﻣﺮﺗﺒﻪ ﻛﺸﻮر واز ﺟﻠﻪ ﺷﺎﻫﺰاده ﺧﺎﻧﻢﻫﺎ دﻋﻮت‬ ‫داﺷﺘﻨﺪ وﺑﺎ ﻛﺎﺳﻬﺎی ﻓﺎﺧﺮآﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﻴﻬﻤﺎ‪ E‬ﺑﺎ ﺻف ﺷﺎم وﻣﻮﺳﻴﻘ اداﻣﻪ داﺷﺖ‪ .‬زﻧﻬﺎ‬ ‫وﻣﺮدﻫﺎ در دو اﺗﺎق ﺟﺪاﺎﻧﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬زﻧﺎن ﺣﺎﺿ در ﻣﻠﺲ ﭘﻴﻐﺎﻣ ﺑﺮای ﻛﻧﺘ ﻛﻪ در اﺗﺎق‬ ‫دﻳﮕﺮ‪ ،‬در ﺑﺶ ﻣﺮداﻧﻪ ﺑﻮد ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ واز او ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ اﺟﺎزه دﻫﺪ ﻃﺎﻫﺮه ﻫﻢ ﺑﻪ ﻣﻠﺲ‬ ‫ﺟﺸﻦ ﺑﻴﺎﻳﺪ وﺑﺮای آﻧﻬﺎ ﺻﺤﺒﺖ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺷﻤﺲاﻟﻬﺎن ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣآورد ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺎ وﻗﺎر‬ ‫وﻫﻴﻤﻨﻪ وارد ﺷﺪ وﺑﺎ ﭼﻨﺎن ﻗﺪرﺗ زﺑﺎن ﺑﻪ ﺑﻴﺎن ﮔﺸﻮد ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﻮ ﻛم او ﺷﺪه ﻣﻬﻤﺎ‪ E‬را‬ ‫ﻓﺮاﻣﻮش ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬او ﺑﺎ ﺷح ﺑﻼﻳﺎ وﻣﺼﺎﺋ‪ k‬ﻛﻪ ﺑﺮ ﺳش آﻣﺪه ﺑﻮد ﻫﻤﻪ ﺣﻀﺎر را ﺑﻪ ﮔﺮﻳﻪ‬ ‫آورد وﺳ‪E‬ﺲ ﺑﺎ ﭼﻨﺪ ﺣﻜﻳﺖ ﺧﻨﺪه دار آﻧﻬﺎ را ﻣﺴور ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬در ﺧﺎﺗﻤﻪ در ﺣﺎﻟ ﻛﻪ در‬ ‫ﺳﺎﻟﻦ در ﺑﻴ ﻣﻴﻬﻤﺎﻧﺎن راه ﻣرﻓﺖ‪ ،‬اﺷﻌﺎری را ﻛﻪ ﺧﻮد ﺳوده ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺮای آﻧﻬﺎ ﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬آن‬ ‫ﺷﺐ اﻳﻦ زﻧﺎن اﻋﻴﺎن واﺷاف ﺑﺎ اﻳﻦ دﻳﺎﻧﺖ ﺟﺪﻳﺪ آﺷﻨﺎ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬زﻧﺎن ﺧﺪﻣﺘﻜر وﺧﺪﻣﻪای‬ ‫‪٢٤١‬‬ ‫ﻫﻢ ﻛﻪ در ﺧﺎﻧﻪ ﻣﻤﻮدﺧﺎن ﻛر ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻴ ﺷﻴﻔﺘﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬

‫روﺣﺎﻧﻴﻮن وﻋﻠﻤﺎء اﻳﺮان ﻣﺼّﻤﻢ ﺑﻮدﻧﺪ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ را از ﺑﻴ ﺑﺒﻧﺪ‪ .‬ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﺎ از دﺳﺖ‬ ‫دادن ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدی از ﭘﻴوان وﻓﺎدار وﺣﺮوف ّ‬ ‫‪ ،p‬ﺑﻪ ﺧﻮ½ آﺎه ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ آﺧﺮﻳﻦ روزﻫﺎی‬ ‫ﺣﻴﺎت اﻳﺸﺎن ﻧﺰدﻳﮏ اﺳﺖ‪¶ .‬ﺲ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺗﻮﻗﻴﻊ ﺑﻪ ﺑﻌ‪ A‬از ﭘﻴوان ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ ورﺳﺎﻟﺖﻫﺎ‪Ì‬‬ ‫ﺑﺮ ﻋﻬﺪه آﻧﺎن ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬اواﻳﻞ ﻣﺎه ﺟﻮن ﺳﺎل ‪ ،۱۸۵۰‬ﺣﻀت ﺑﺎب ﺻﻨﺪوق ﺳ ﺑﻪ ُﻣﻬﺮی‬ ‫ﺣﺎوی ﭼﻨﺪﻳﻦ اﺛﺮ ﻣﻜﺘﻮب‪ُ ،‬ﻣﻬﺮ‪ ،‬ﻗﻠﻢ‪ ،‬ﻣﺪادﻫﺎ و اﻧﮕﺸﺘی ﺧﻮد را ﺑﺮای ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء ارﺳﺎل‬ ‫داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬در ﻳﻜﻰ از اﻳﻦ آﺛﺎر ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻜ ﻃﻮﻣﺎری ﻟﻮ" ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﺮ ﻛﻏﺬ‬

‫‪٧٦‬‬ ‫ﺑﺴﻴﺎر ﻇﺮﻳﻔ ﺑﺎ زﻣﻴﻨﻪ آﺑ ﻣﻼﻳﻢ‪ ،‬ﭘﺎﻧﺼﺪ ﺑﻴﺖ از آﺛﺎر ﺧﻮد را‪ ،‬ﻛﻪ در آن ﺳﻴﺼﺪ وﺷﺼﺖ ﻧﺎم‬ ‫ﻣﺸﺘﻖ از ﻛﻤﻪ "ﺑﻬﺎء" آﻣﺪه ﺑﻮد ﺑﻪ ﻧﻮی ﺧﻄﺎ‪ D‬ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻜ ﺳﺘﺎره ﭘﻨﺞﭘﺮ درآﻣﺪه‬ ‫ﺑﻮد‪ .‬ﺧﻂ ﺣﻀت ﺑﺎب ﭼﻨﺎن ﻇﺮاﻓﺖ وﻟﻄﺎﻓ‪ k‬داﺷﺖ ﻛﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻫﻴﭻ اﺷﺘﺒﺎﻫ در آن دﻳﺪه‬ ‫‪٢٤٢‬‬ ‫ﻧﻤﺷﺪ ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣرﺳﻴﺪ ﻫﻤﻪ آن اﺑﻴﺎت را ﺑﺎ ﻳﮏ ﺣﺮ‪t‬ﺖ ﻗﻠﻢ ﻧﺎﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬

‫ﺻﺪر أﻋﻈﻢ ‪ ٥١‬ﺗﻤﺎﻣ ﺗﻼش ﺧﻮد را ﺑﺮای ﺟﻠﻮﮔﻴی از ﮔﺴﺘش دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ ﺑﻪ ﻛر ﺑﺮده وﺑﻪ‬ ‫اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ اﺻﻞ و ﻣﻨﺸﺎء آن را از ﺑﻴ ﺑﺒد‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴ د•ﻞ ﻓﺮﻣﺎن ﻗﺘﻞ‬ ‫ﺳﻴﺪ ﺑﺎب را اﻣﻀﺎ ﻛﺮد‪ .‬در ﻧﻬﻢ ﺟﻮﻻی ﺳﺎل ‪ ۱۸۵۰‬در ﻣﻴﺪان ﺳﺑﺎزﺧﺎﻧﻪ ﺷﻬﺮ ﺗﺒﻳﺰ‪ ،‬ﺣﻀت‬ ‫ﺑﺎب‪ ،‬ﺟﻮان ﺗﺎﺟﺮی ﻛﻪ ﺧﺘﻢ ﺷع اﺳﻼم را اﻋﻼن ﻛﺮده وﺧﻮد را ﻣﻈﻬﺮ ﻇﻬﻮر ﺟﺪﻳﺪ و‪t‬ﺘﺎب‬ ‫ّ‬ ‫ﺧﻮد را ﻛﺘﺎب ﻣﻘﺪس ﻣﻌﺮ< ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﻛ‪ n‬ﻛﻪ ﺑﺸﺎرت ﺑﻪ ﻇﻬﻮر ﻣﻦ ﻳﻈﻬﺮاﻟ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﻇﻬﻮر‬ ‫ﺑﻌﺪ‪ ،‬داده ﺑﻮد وﺷﻌﻠﻪ اﻳﻤﺎن و اﻳﻘﺎن در ﻗﻠﻮب ﻣﺆﻣﻨﻴ ﺑﺮاﻓﺮوﺧﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﺪف ﺗﻴ ﻓﻮج‬ ‫ﺳﺑﺎزان ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و ﻫﻤﺮاه ﻳﻜﻰ از ﭘﻴوان ﺟﻮاﻧﺶ‪ ،‬ﻛﻪ آرزوی ﻓﺪا ﺷﺪن در راه اورا‬ ‫داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت رﺳﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺣﻀت ﺑﺎب در ﻳﻜﻰ از آﺛﺎر ﺧﻮد ﺑﺎ زﺑﺎ‪ E‬ﻣﻬﻴﻤﻦ وﺳﺤﺮآﺳﺎ ﻣﻧﻮﻳﺴﻨﺪ‪:‬‬

‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫"ﻗﻞ ا‪ E‬اﻧﺎ اﻛﻴﺖ ﻗﺪ ﻛﻨﺖ ﺑﺎﻟّﻖ ﻣﺮﻓﻮًﺨ وا‪ E‬اﻧﺎ اﻟﺼﺒﺎح ﻓ اﻟﺸﻜﻮة‬ ‫ﺠﻮر ﻟ ﻧﻮر اﻟّﻄﻮر‬ ‫ﻗﺪ ﻛﻨﺖ ﺑﺎﷲ اﻟّﻖ ﻟ اﻟّﻖ ﻣﻀﻴﺌًﺎ واّ‪ E‬اﻧﺎ ا ّ‬ ‫ﺠﺎر ﻓ ا ّ‬ ‫ﻓ ارض اﻟّﺴور ﻗﺪ ﻛﻨﺖ ﺣﻮل ا ّ‬ ‫ﺠﺎر ﻣﻔﻴﺎ‪"...‬‬ ‫‪٢٤٣‬‬

‫‪ .٥١‬ﻣﻴزا ﺗﻘ ﺧﺎن‬

‫‪٧٧‬‬ ‫ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣﻘﺎم ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺞ ﻇﺎﻫﺮ وآﺷﻜر ﻛﺮدﻧﺪ وﺑﻌﺪﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺿﻴﺤﺎت ﺣﻀت‬ ‫و‪ G‬اﻣﺮاﻟ ﻣﻘﺎم وﺷﺄن اﻳﺸﺎن واﻫّﻤﻴﺖ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ روﺷﻦ ﺷﺪ ‪.‬ﺣﻀت ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی‪ ،‬و‪G‬‬ ‫اﻣﺮ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ| در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣ دﻫﻨﺪ ‪:‬‬

‫ّ‬ ‫"‪...‬ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣﺆّﺳﺲ ﺷﻳﻌﺖ ﺑﺎﺑﻴﻪ از ﺟﻠﻪ ﻣﻈﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳﻪء اﻟﻴﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ودارای ﺳﻠﻄﻨﺖ واﻗﺘﺪار ﻣﻄﻠﻘﻪ وﺣﺎﺋﺰ ﻛﻴﻪء ﺣﻘﻮق وﻣﺰاﻳﺎی رﺳﺎﻟ‪k‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺴﺘﻘﻠﻪ اﺳﺖ ‪ ....‬ﺣﻀت اﻟ ﻓﻘﻂ ﻣﺒﺸ ﻇﻬﻮر ﺑﻬﺎ| ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻞ ﭼﻨﺎن‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﻪ ﺧﻮد در ﻛﺘﺎب ﺑﻴﺎن ﻓﺎر‪ n‬ﺗﺼﻳﺢ ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﻣﻮﻋﻮد ﻣﻘﺪ‪n‬‬ ‫ّ‬ ‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻇﻬﻮرش وﻋﻮد ﺟﻴﻊ اﻧﺒﻴﺎی ﺳﻠﻒ ﺗﻘﻖ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫وﭼﻨﺎﻧﻪ ﻣﺎ ﻗﻮﻻ ﻳﺎ ﻓﻌﻼ در ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻣﻔﺎد وﻣﻔﻬﻮم اﻳﻦ اﺻﻞ اﺳﺎ‪n‬‬ ‫ّ‬ ‫ﺗﺮدﻳﺪ ﻧﻤﺎﺋﻴﻢ وﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ آن ﺑﺘﻤﺎﻣﻪ ﺑﺪون ﻗﻴﺪ وﺷط ﻣﺘﻤّﺴﮏ ﻧﺒﺎﺷﻴﻢ‬ ‫ً‬ ‫ودر ﺻﺪد اﺛﺒﺎت آن ﺑﺮ ﻧﻴﺎﺋﻴﻢ‪ ،‬ﻳﻘﻴﻨﺎ در ادای وﻇﻴﻔﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﺋﻴ‬ ‫‪٢٤٤‬‬ ‫ﺧﻮﻳﺶ ﻗﺼﻮر ورزﻳﺪه‪...‬اﻳﻢ‪.‬‬

‫ﺷﻌﺮی ﻛﻪ در اﻳﻨﺠﺎ آورده ﺷﺪه ﮔﻮﻳﺎی ﻏﻢ واﻧﺪوه ﻃﺎﻫﺮه از اﻳﻦ واﻗﻌﻪ دﻫﺸﺘﻨﺎک اﺳﺖ‪ .‬در‬ ‫اﻳﻦ ﺷﻌﺮ او ﻣﻮﺿﻮع "ﻓﺮاق ﻳﺎر" را ﻛﻪ در اﻏﻠﺐ اﺷﻌﺎر او ﻣﻮﺿﻮع أﺻﻞ اﺳﺖ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻴﺎن‬ ‫ﻣﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫ﺑﻪ ﻏﺮﻳﺒﻴﻢ ﻧﻈﺮی ﻓﻜﻦ ﻛﻪ ﺗﻮ ﭘﺎدﺷﺎه وﻻﻳ‪k‬‬ ‫ﺑﻪ دﻳﺎر ﻋﺸﻖ ﺗﻮ ﻣﺎﻧﺪهام ز ﻛ‪ n‬ﻧﺪﻳﺪه ﻋﻨﺎﻳ‪k‬‬ ‫ﻓﻬﺠﺮﺗﻨ وﻗﺘﻠﺘﻨ واﺧﺬﺗﻨ ﺑﻨﺎﺑ‪k‬‬ ‫ﮔﻨﻬ ﺑﻮد ﻣﮕﺮ ای ﺻﻨﻢ ﻛﻪ ز ﺳﻋﺸﻖ ﺗﻮ دم زﻧﻢ‬ ‫ﻫﻤﻪ ﺑﻨﺪ ﺑﻨﺪ ﻣﺮا ﭼﻮ ‪ E‬ﺑَُﻮد از ﻏﻢ ﺗﻮ ﺣﻜﻳ‪k‬‬ ‫ﻜﺸﻢ ﻓﺮاق ﺗﻮ ﺗﺎ ﺑِﻜﻰ‬ ‫ﺷﺪه راه ﻃﺎﻗﺖ وﺻﺒ ّ‬ ‫‪ ،D‬ﺑ ِ‬ ‫ﺑﻪ ﻛﻤﺎل ﺗﻮ ﻛﻪ ﺑﺮد رﻫ ﻧﺒﻮد ﺑﺰ ﺗﻮ ﻧﻬﺎﻳ‪k‬‬ ‫ﻋﺠﺰ اﻟﻌﻘﻮل >ر‪t‬ﻪ ﻫﻠﮏ اﺠﻔﻮس ﻟَﻮﻫﻤﻪ‬ ‫َ‬ ‫رخ زرد وﭼﺸﻢ ﺗﺮ آورد ﭼﻪ ﺷﻮد ﻛﻨ ﺗﻮ ﻋﻨﺎﻳ‪k‬‬ ‫ﭼﻮ ﺻﺒﺎ ﺑََﺮت ُﮔﺬر آورد ز ﺑﻼ ﻛﺸﺎن ﺧﺒ آورد‬ ‫ُ‬ ‫ﺑﻪ ﻫﻮای ﻗﺮب ﺗﻮ ﺑَﺮَﭘَﺮم ﺑﻪ دو ﺑﺎل وﻫﻢ ﺑﻨﺎﺣ‪k‬‬ ‫ﻗﺪﻣ ﻧﻬ ﺗﻮ ﺑﻪ ﺑﺴﺘم ﺳﺤﺮی ز ﻓﻴﺾ ﺧﻮد از‪t‬ﺮم‬ ‫ﮔﺬرم ِز ﺟﺎن وﺟﻬﺎﻧﻴﺎن ﻛﻪ ﺗﻮ ﺟﺎن وﺟﺎﻧﺪه‬ ‫ﺑَِﺮﻫﺎﻧﻴﻢ ﭼﻮ از اﻳﻦ ﻣﻜن ﺑﻜﺸﺎﻧﻴﻢ ﺳﻮی ﻻﻣﻜن‬ ‫‪٢٤٥‬‬ ‫ﺧﻠﻘ‪k‬‬

‫‪٧٨‬‬ ‫¶ﺲ از ورود ﺑﻪ ﻋﺮاق در ﺳﺎل ‪ ۱۸۵۱‬ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء ﺑﻪ ﺗﺒﻠﻴﻎ ﺗﻌﺎ•ﻢ‪ ،‬ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻘﺎم وﻣﻮﻗﻌﻴﺖ‬ ‫ﺣﻀت ﺑﺎب ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ ودر دوره اﻗﺎﻣﺖ ﺧﻮد در ﺷﻬﺮﻫﺎی ﻋﺮاق ﻫﻤﻮاره درﺟﺴﺘﺠﻮی اﻓﺮاد‬ ‫ﻣﺸﺘﺎﻗ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺎ ﻗﻠ‪ k‬ﻓﺎرغ‪ ،‬آﻣﺎده ﺷﻨﻴﺪن ﻧﺪای اﻟﻬ ﺑﺎﺷﻨﺪ وﺧﻮد ﺑﺮای ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﻮﭼﮏ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺎﺑ آﻧﺎ ﻣﺸّﻮق روﺣﺎ‪ E‬وﻣﻌﻨﻮی ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬زﻣﺎن ﺗﻘﻖ ﻇﻬﻮر ﺛﺎ‪ ،E‬ﻛﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب وﻋﺪۀ آن‬ ‫‪٢٤٦‬‬ ‫را داده ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﺰدﻳﮏ ﻣﺷﺪ‪.‬‬

‫اواﺧﺮ ﺳﺎل ‪ ۱۸۵۱‬ﻣﻴزا آﻗﺎﺧﺎن ﻧﻮری‪ ،‬ﻛﻪ در ﺷﻬﺮ ﻧﻮر در ﻫﻤﺴﺎﻳﻰ ﻣﻨل ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء زﻧﺪﻰ‬ ‫ﻣﻛﺮد وﺑﺎ ﺧﺎﻧﻮاده اﻳﺸﺎن رﻓﺖ وآﻣﺪ داﺷﺖ‪ ،‬ﺻﺪر اﻋﻈﻢ دوﻟﺖ اﻳﺮان ﺷﺪ‪ .‬او از ﺟﻨﺎب‬ ‫ﺑﻬﺎء دﻋﻮت ﻛﺮد ﺗﺎ ﺑﻪ اﻳﺮان ﺑﺎزﮔﺮدﻧﺪ‪ .‬او ﺑﺴﻴﺎر اﻣﻴﺪوار ﺑﻮد ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻣﺼﺎﻟﻪ ﻛﻨﺪ ‪.‬‬ ‫ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن آن ﺳﺎل ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء در ﻃﻬﺮان ﺑﻪ اﻧﺘﺸﺎر اﻣﺮ ﺑﺎب وﻣﺴﺎﺋﻞ دﻳﻨ ﭘﺮداﺧﺖ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ﻣﺪ‪ ä‬ﺑﻌﺪ از ﺷﻬﺎدت ﺣﻀت ﺑﺎب ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺣﺎدﺛﻪ دﻫﺸﺘﻨﺎک دﻳﮕﺮی رخ داد‪ .‬ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ ﺑﺎﺑ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻪ ﻗﺼﺪ اﻧﺘﻘﺎم و½ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻫﺸﺪارﻫﺎ وﻣﺎﻟﻔﺖﻫﺎ وﻣﺎﻧﻌﺖﻫﺎی ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء ﻧﻘﺸﻪ ﻗﺘﻞ ﺷﺎه‬ ‫را ﻛﺸﻴﺪﻧﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﻛﻪ از ﺷﻬﺎدت ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣﻀﻄﺮب وآﺷﻔﺘﻪ وﺳﮔﺮدان واﻓﺴده ﺷﺪه‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺎ اﺳﺒﺎب ووﺳﺎﻳﻞ ﻧﺎﻛﻓ وﺳﻼحﻫﺎی ﻧﺎﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﻧﻘﺸﻪ ﺧﻮد را اﺟﺮاء ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺷﺎه ﭼﻨﺪ‬ ‫ﺧﺮاش ﺟﺰﻳ ﺑﺮداﺷﺖ و‪ G‬آزار وﺷﻜﻨﺠﻪ وﺣﺸﺘﻨﺎک ﺑﺎﺑﻫﺎ در اﺑﻌﺎدی ﮔﺴﺘدهﺗﺮ از ﻗﺒﻞ‬ ‫آﻟز ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺸّﻮق اﻳﻦ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻣﺎدر ﺷﺎه ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﺮس وﺧﻮف ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺎدی از ﺑﺎﺑﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺼﻮص‬ ‫ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء‪ ،‬داﺷﺖ‪.‬‬

‫ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء را ﭘﺎی ﭘﻴﺎده در ﮔﺮﻣﺎی ﺳﻮزان ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن در ﺑﺮاﺑﺮ ﻓﺮﻳﺎدﻫﺎی ﺧﺸﻢ ودﻳﻮاﻧﻪوار‬ ‫ﻣﺮدم ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺘﺨﺖ ﺑﺮدﻧﺪ‪ .‬در ﻃﻬﺮان ﻏﻮﻟ‪ Ì‬ﺑﺮﭘﺎ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد ﻣﻘﺎم ﺑﻠﻨﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋ ﺟﻨﺎب‬ ‫ﺑﻬﺎء وﻣﺎﻟﻔﺖ او ﺑﺎ اﻳﻦ ﻧﻘﺸﻪ واﺣﺘاﻣ ﻛﻪ ﻧﺰد ﺑﺰرﺎن داﺷﺖ او را ﺑﻪ ﻣﻮفﺗﺮﻳﻦ زﻧﺪان‬ ‫ّ‬ ‫ً‬ ‫ﺑﺮدﻧﺪ؛ دﺧﻪای ﻛﻪ"ﺳﻴﺎه ﭼﺎل" ﻧﺎم داﺷﺖ‪ .‬اﻳﻦ دﺧﻪ ﻗﺒﻼ آباﻧﺒﺎر ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻠ ﻣﺮﻃﻮب‪ ،‬ﺳد‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﺜﻴﻒ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﮏ وﻣﺒﺲ ﻣﺮﻣﻴ ﺧﻄﺮﻧﺎک ﺑﻮد وﺑﻪ د•ﻞ ﺣﺎدﺛﻪ اﻗﺪام ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺷﺎه ﻋﺪهای از‬ ‫ﺑﺎﺑﻫﺎی ﺑﮔﻨﺎه ﻧﻴ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﺒﺲ اﻓﺘﺎده ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬دو زﻧﻴ ﻛﻪ ﺑﺮ ﭼﻨﮕﮏﻫﺎی ﭼﻮ½ ﻗﺮار‬

‫‪٧٩‬‬ ‫داﺷﺘﻨﺪ ووزن ﻫﺮ ﻳﮏ ﺑﻴﺶ از ﭘﻨﺠﺎه ﻛﻴﻠﻮ ﺑﻮد ﺑﺮ ﮔﺮدن آﻧﻬﺎ اﻧﺪاﺧﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء را‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﻴ ﺑﻪ ﻳﻜﻰ از اﻳﻦ زﻧﻴﻫﺎ ﺑﺴﺘﻨﺪ‪ .‬در ﺗﻤﺎم ﻣﺪت ﺣﺒﺲ اﻳﻦ زﻧﻴ ﺑﺮ ﮔﺮدن اﻳﺸﺎن آوﻳﺰان‬ ‫ﺑﻮد و اﺛﺮ آن ﺗﺎ آﺧﺮ ﺣﻴﺎت ﺑﺮ ﮔﺮدن اﻳﺸﺎن ﺑﺎﻗ ﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬

‫ُ‬ ‫ﺳﺑﺎزا‪ E‬را ﺑﻪ ﻣﻨﻄﻘﻪ روﺳﺘﺎی ﺗﺎﻛﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ ﺗﺎ ﻣﻨل ﺟﻨﺎب ﺑﻬﺎء را ﺗﺮﻳﺐ ﻛﻨﻨﺪ وﺷﻮرش‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫اﺣﺘﻤﺎﻟ ﺑﺎﺑﻫﺎ را ﺳ‪t‬ﻮب ﻛﻨﻨﺪ‪ ٢٤٧.‬ﺳ‪E‬ﺲ ﺗﻮﺟﻪ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬ﻳﻜﻰ‬ ‫ً‬ ‫ً‬ ‫دﻳﮕﺮ از ﺑﺎﺑﻫﺎی ﭘﺮ ﻧﻔﻮذ ﺷﺪ ﻛﻪ در ﺣﺒﺲ ﺧﺎﻧﻰ ﺑﻮد‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه ﻟﺴﺎﻧﺎ و‪t‬ﺘﺒﺎ ﺑﻪ ﺗﺒﻠﻴﻎ اﻣﺮ‬ ‫ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣﺸﻐﻮل ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻪ د•ﻞ ﺷاﻳﻂ ﺣﺒﺲ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎ وﻧﺎﻣﻪﻫﺎی ﺧﻮد را ﻣﻔﻴﺎﻧﻪ ﺑﺮای‬ ‫اﻓﺮاد ﻣﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬او ﻛﻪ ﻣﺪاد و‪I‬ﻏﺬی در اﺧﺘﻴﺎر ﻧﺪاﺷﺖ ﺑﺮ روی ﻛﻏﺬ ﭘﺎرهﻫﺎی ﺧﺎﻧﻪ ﺑﺎ‬ ‫ﺳﻴﺦ ﺟﺎرو وآب ﺳﺒﻳﺎت ﻣﻧﻮﺷﺖ‪. ٢٤٨‬‬

‫ّ‬ ‫دو ﻧﻔﺮ از ﻣﺘﻬﺪﻳﻦ وروﺣﺎﻧﻴﻮن واﻻﻣﻘﺎم ﺑﺮای رد ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻃﺎﻫﺮه ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺎر ﺟﻠﺴﻪ‬ ‫ﻣﺒﺎﺣﺜﻪای ﺑﺎ او ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‪ ٢٤٩.‬ﺑﺎ وﺟﻮد آن ﻛﻪ ﻃﺒﻖ ﺷع اﺳﻼم ﻛﺸﺘ زن ﺧﻼف ﺷع ﺑﻮد‬ ‫و‪ G‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ زن ﻛﻔﺮ ﻣﮔﻮﻳﺪ‪ُ ،‬ﻣﺮﺗﺪ ﻓﻄﺮی اﺳﺖ و ﻗﺘﻞ او واﺟﺐ‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ ﻓﺘﻮای اﻳﻦ دو ﻣﺘﻬﺪ ﺣﻜﻢ ﻗﺘﻞ ﻃﺎﻫﺮه ﺻﺎدر ﺷﺪ‪ ٢٥٠.‬زﻳﺮا ﻋﻼوه ﺑﺮ ﺷﻬﺮت‬ ‫ّ‬ ‫واﻗﺘﺪار‪ ،‬ﻧﻔﻮذ ﻃﺎﻫﺮه در ﻣﻴﺎن زﻧﺎن ﻃﺒﻘﻪ ﻣﺮﻓﻪ واﻫﻞ ﻋﻠﻢ ودﻳﻦ ﻃﻬﺮان روز ﺑﻪ روز ﺑﻴﺸﺘ‬ ‫ً‬ ‫ﻣﺷﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺗﻌﺎ•ﻢ وﻋﻘﺎﻳﺪ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺴﻴﺎر ﻋﻼﻗﻤﻨﺪ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﭼﻨﻴ ﻧﮕﺮا‪ E‬اﺣﺘﻤﺎﻻ‬ ‫ﺳﺒﺐ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻣﺮدان ﺧﺎﻧﻮادۀ ﻃﺎﻫﺮه ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ ﻫﻢ در اﻳﻦ دوره آﺷﻮب واذﻳﺖ وآزار ﺑﺎﺑﻫﺎ‬ ‫ﺧﻮاﻫﺎن ﺻﺪور ﭼﻨﻴ ﺣﻜﻤ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﺻﺪراﻋﻈﻢ ﻛﻪ ﻣﻠﻜﻪ ﻣﺎدر ﺑﺮای ﮔﺴﺘش ﻧﻔﻮذ وﻗﺪرت‬ ‫ﺧﻮد‪ ،‬ﻋﻠﻴﻪ او ﺗﻮﻃﺌﻪﭼﻴﻨ ﻣﻛﺮد‪ ،‬ﺳﻌ داﺷﺖ ﺧﻮد را از ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺑﺎﺑﻫﺎ دور ﻧﮕﻪ‬ ‫دارد‪ ،‬ﺑﺼﻮص وﻗ‪ k‬زﻧﺎ‪ E‬ﭼﻨﺪ در ﺧﺎﻧﻪ او ﺑﻌﺪ از ﺷﻨﻴﺪن ﺣﺮفﻫﺎی ﻃﺎﻫﺮه ﻋﻼﻗﻤﻨﺪ‬ ‫‪٢٥١‬‬ ‫ﺗﻐﻴﻴات اﺳﺎ‪ n‬ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻃﺎﻫﺮه اﻳﻦ ﺷﻌﺮ را ¶ﺲ از ﻣﺒﺎﺣﺜﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ دو ﻣﺘﻬﺪ ﻣﻌﺘﺒ ﺳوده اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﻣﻌّﻤﺎﮔﻮﻧﻪ‬ ‫اﺳﺖ ودر زﺑﺎن ﻓﺎر‪ n‬اﻳﻦ ﻧﻮع ﺷﻌﺮ ﭼﻨﺪان راﻳﺞ ﻧﻴﺴﺖ‪" .‬ﻣﺘﺴﺐ وﺷﻴﺦ" ﺑﺎﻳﺪ اﺷﺎره ﺑﻪ آن‬

‫‪٨٠‬‬ ‫ّ‬ ‫دو ﻣﺘﻬﺪ ﻣﻌﺘﺒ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ د•ﻞ ﻣﻌّﻤﺎﮔﻮﻧﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﺒﮏ رد وﻗﺒﻮل ﻳﺎ ﺿﺪ‬ ‫وﻧﻘﻴﺾ ﺳوده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬در ﺑﻴﺖ اول ﻣﻄﻠ‪ k‬ﻳﺎ ﻣﺸﻜ را ﻃﺮح ﻣﻛﻨﺪ ودر ﺑﻴﺖ دوم آن‬ ‫ّ‬ ‫را ﻣﺸﺨﺺﺗﺮ ﻣﻛﻨﺪ ﺷﻌﺮ ﭘﺮ از ﺗﺸﺒﻴﻪ‪ ،‬اﺳﺘﻌﺎره وﺻﻨﺎﻳﻊ ﺷﻌﺮی ﺑﺮای ﺑﻴﺎن ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﻋﺮﻓﺎ‪E‬‬ ‫"وﺣﺪت" و "ﺟﺪا‪ "Ì‬اﺳﺖ‪:٢٥٢‬‬

‫وای ﺑﻪ ﺣﺎل ﻣﺮغ دل داﻧﻪ ﻳﻜﻰ ودام دو‬ ‫ﺧﺎل ﺑﻪ ﻛﻨﺞ ﻟﺐ ﻳﻜﻰ‪ ،‬ﻃّﺮۀ ﻣﺸﮏ ﻓﺎم دو‬ ‫از ﭼﻪ ﻛﻨﻢ ﻣﺎﺑﺸﺎن ﺨﺘﻪ ﻳﻜﻰ وﺧﺎم دو‬ ‫ﻣﺘﺴﺐ اﺳﺖ وﺷﻴﺦ وﻣﻦ؛ ﺻﺤﺒﺖ ﻋﺸﻖ در ﻣﻴﺎن‬ ‫وای ﺑﻪ روزﺎر ﻣﻦ روز ﻳﻜﻰ وﺷﺎم دو‬ ‫از رخ وزﻟﻒ ای ﺻﻨﻢ روز ﻣﻦ اﺳﺖ ﻫﻤﭽﻮ ﺷﺐ‬ ‫ﺑﺎده ﺑﻴﺎر ﻣ ﺑﺪه ﻧﻘﺪ ﻳﻜﻰ ووام دو‬ ‫ﺳﺎﻗ ﻣﺎﻫﺮوی ﻣﻦ از ﭼﻪ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﻟﻓﻠ‬ ‫در ﻛﻒ ﺗﺮک ﻣﺴﺖ ﺑﻴ ﺑﺎده ﻳﻜﻰ وﺟﺎم دو‬ ‫ﻣﺴﺖ دو ﭼﺸﻢ دﻟﺮﺑﺎ ﻫﻤﭽﻮ ﻗﺮاﺑﻪ ُﭘﺮ ِز ﻣ‬ ‫ﺑﺴﺘﻪ ﭼﺸﻢ ﺟﺎدوﻳﺖ ﻣﻴﻢ ﻳﻜﻰ وﻻم دو‬ ‫ﻛﺸﺘﻪ ﺗﻴﻎ اﺑﺮوﻳﺖ ﮔﺸﺘﻪ ﻫﺰار ﻫﻤﭽﻮ ﻣﻦ‬ ‫ﻣﻦ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﻧﺪﻳﺪهام ﻣﺮد ﻳﻜﻰ ﻛم دو‬ ‫وﻋﺪۀ وﺻﻞ ﻣدﻫ •ﮏ وﻓﺎ ﻧﻤﻛﻨ‬ ‫َ‬ ‫‪٢٥٣‬‬ ‫ﻓﺮق ﻧﻤﻛﻨﺪ ﻣﺮا ﺑﻨﺪه ﻳﻜﻰ وﻧﺎم دو‬ ‫ﮓ دَرت ﺎه ﻛﻤﻴﻨﻪ ﭼﺎِﻛﺮت‬ ‫ﺎه ﺑﻮان ﺳ ِ‬

‫اﻳﻦ ﺳﻮء ﻗﺼﺪ ﺑﻪ ﺷﺎه‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﺪراﻋﻈﻢ وﻋﻠﻤﺎء وروﺣﺎﻧﻴﻮن ﻛﻤﮏ ﻛﺮد‪ ٢٥٤‬ﺗﺎ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ زﻧ‬ ‫را ﻛﻪ ﺑﺮای ﻣﺪ‪ ä‬ﻃﻮﻻ‪ E‬ﻣﻘﺘﺪراﻧﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ آﻧﻬﺎ اﻳﺴﺘﺎدﻰ ﻛﺮده وﻋﻘﺎﻳﺪ ﺧﻮد را ﺑﻴﺎن ﻛﺮده‬ ‫ﺑﻮد ﺑﻪ راﺣ‪ k‬اﺟﺮا ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻳﮏ ﻫﻔﺘﻪ ¶ﺲ از ﭘﺎﻧﺰدﻫﻢ آﮔﻮﺳﺖ ﺳﺎل ‪ ۱۸۵۲‬ﺷارۀ ﺧﺸﻢ وﻏﻀﺐ‬ ‫ﻣﻘﺎﻣﺎت دوﻟﺖ اﻳﺮان ﺑﻪ ﻃﺎﻫﺮه رﺳﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻳﮏ روز ﻫﻤﺴ ﻛﻧﺘ ﺑﻪ ﻣﻼﻗﺎت ﻃﺎﻫﺮه رﻓﺖ‪ .‬ﺑﻮی ﻋﻄﺮ در ﻓﻀﺎی اﺗﺎق ﭘﻴﭽﻴﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ﺑﻪ ﻣﻴﻬﻤﺎﻧﺶ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺑﺮای دﻳﺪار ﻣﺒﻮب ﺧﻮد آﻣﺎده ﻣﺷﻮد؛ زﻣﺎن ﺷﻬﺎدت او ﻧﺰدﻳﮏ ﺑﻮد‪.‬‬ ‫او ﮔﻔﺖ ﻣﺧﻮاﻫﺪ ﺟﺴﺪش را در ﮔﻮداﻟ اﻧﺪاﺧﺘﻪ وﺑﺎ ﺧﺎک وﺳﻨﮓ ﭘﺮ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﺴ?ﻧﺘ‬ ‫ً‬ ‫ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن ﻣﻀﻄﺮب ﺷﺪ‪ .‬او واﻗﻌﺎ ﺷﻴﻔﺘﻪ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻃﺎﻫﺮه ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﺳ‪E‬ﺲ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺴﺘﻪای ﺑﻪ او داد وﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺳﻪ روز ﺑﻌﺪ از ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺶ‪ ،‬زﻧ ﺑﻪ آﻧﺎ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‬ ‫واﻳﻦ ﺑﺴﺘﻪ را درﺧﻮاﺳﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ .‬آن را ﺑﻪ او ﺑﺪﻫﺪ وﺑﻌﺪ‪ ،‬از او ﺧﻮاﺳﺖ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ‬ ‫اﺟﺎزه ﻧﺪﻫﺪ ﺑﻪ ﻧﺰد او ﺑﻴﺎﻳﺪ زﻳﺮا ﺗﺼﻤﻴﻢ دارد ﺗﺎ ﻓﺮا رﺳﻴﺪن آن زﻣﺎن‪ ،‬ﻫﻤﻪ اوﻗﺎت ﺧﻮد را‬

‫‪٨١‬‬ ‫ﺑﻪ روزه ودﺨ ﺑﮕﺬراﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﺴ ﻛﻧﺘ ﻛﻪ ﺧﻴﻠ ﺑﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﻋﻼﻗﻤﻨﺪ ﺑﻮد از آن روز ﺑﻪ ﺑﻌﺪ‬ ‫ً‬ ‫داﺋﻤﺎ ¶ﺸﺖ در اﺗﺎق ﻃﺎﻫﺮه ﻣآﻣﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺻﺪای دﺨ وﻣﻨﺎﺟﺎت ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﺸﻨﻮد‪.‬‬

‫ﻗﺘﻞ ﻃﺎﻫﺮه ﺣﺪود ﻳﮏ ﻫﻔﺘﻪ ﺑﻌﺪ از ﺳﻮء ﻗﺼﺪ ﺑﻪ ﺟﺎن ﺷﺎه در ﻧﻴﻤﻪ ﺷﺐ اﻧﺎم ﺷﺪ‪ .‬ﺳﻪ‬ ‫ﺳﺎﻋﺖ ﺑﻌﺪ از ﻏﺮوب آﻓﺘﺎب ﺳﺑﺎزان ﺧﻴﺎﺑﺎنﻫﺎی اﻃﺮاف ﺧﺎﻧﻪ ﻛﻧﺘ را ﻗُﺮق ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬از‬ ‫آﻧﺎ ﻛﻪ ﻧﻤﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻛ‪ n‬از اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺎ ﺧﺒ ﺷﻮد‪ ،‬داﻻ‪ E‬از ﺧﻴﺎﺑﺎن ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺧﺎﻧﻪ‬ ‫ﻛﻧﺘ ﺣﻔﺮ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ دﺳﺘﻮر داﺷﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﻫﺮ ﻛ‪ n‬ﻛﻪ در آن ﻧﺰدﻳﻜﻰﻫﺎ دﻳﺪه ﺷﻮد ﺷﻠﻴﮏ‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﻘﺪﻣﺎت ودﺳﺘﻮرﻫﺎ ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪۀ اﻫﻤﻴﺖ اﻗﺪاﻣ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻗﺼﺪ اﺟﺮای آن را‬ ‫داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ﭼﻬﺎر ﺳﺎﻋﺖ ¶ﺲ از ﻏﺮوب آﻓﺘﺎب‪ ،‬ﺳﺑﺎزان ﺑﻪ در ﺧﺎﻧﻪ ﻛﻧﺘ آﻣﺪﻧﺪ و ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻛﻪ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺗﻮﻳﻞ ﺷﻮد‪ .‬ﻫﻤﺴ ﻛﻧﺘ وﺣﺸﺖزده‪ ،‬ﻟﺮزان وﮔﺮﻳﺎن ﺑﻪ اﺗﺎق ﻃﺎﻫﺮه رﻓﺖ‪ .‬او‬ ‫را دﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻬﺘﻳﻦ ﻛﺎس ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺗﻦ ﻛﺮده‪ ،‬ﺑﺎ ﺣﺠﺎب ﺑﺮ ﺻﻮرت وﻣﻌّﻄﺮ‪ ،‬آﻣﺎده ﺷﺪه‪ ،‬ﭼﻨﺎن‬ ‫ﻛﻪ ﮔﻮﻳ ﺑﻪ ﻣﻴﻬﻤﺎ‪ E‬ﻣﻬﻢ وﺑﺰرﻰ ﻣرود‪.‬‬

‫آﻧﺎه ﻃﺎﻫﺮه ﺟﻌﺒﻪای را ﻛﻪ ﺣﺎوی ﻟﻮازم واﺳﺒﺎﺑﺶ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ زن ﻛﻧﺘ داد وﮔﻔﺖ اﻳﻦ اﺷﻴﺎء‬ ‫را ﺑﻪ ﻳﺎدﺎر ﺑﻪ ﺗﻮ ﻣدﻫﻢ‪ .‬ﻫﺮﺎه ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﺎه ﻛﻨ ﺷﺎدی روﺣﻢ را ﺑﻪ ﻫﻨﺎم ﺷﻬﺎدت ﺑﻪ ﻳﺎد‬ ‫ﺧﻮاﻫ آورد‪ .‬اﻳﻦ رﻓﺘﺎر ﻛﻤﮏ ﻛﺮد ﺗﺎ زن ﻛﻧﺘ ﻛﻪ از ﻗﺒﻞ ﺑﺮ وﻗﻮع ﺣﺎدﺛﻪ ﻣﻄﻠﻊ ﺷﺪه ﺑﻮد‪،‬‬ ‫اﺣﺴﺎس آراﻣﺶ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه از زن ﻛﻧﺘ ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ ¶ﺴ ﺧﻮد را ﻫﻤﺮاه ﺳﺑﺎزﻫﺎ ﺑﻔﺮﺳﺘﺪ‪،‬‬ ‫ﺗﺎ ﻣﻄﻤﺌ ﺑﺎﺷﺪ ﺳﺑﺎزﻫﺎ ﺑﻪ ﺟﺴﺪ او دﺳﺖ ﻧﺰده وﻛﺎسﻫﺎی او را از ﺗﻨﺶ در ﻧﻤآوردﻧﺪ‪.‬‬

‫ﺳﺑﺎزان ﺑﺎ اﺳ‪ k‬ﻛﻪ ﺑﺮای اﻳﻦ زﻧﺪا‪ E‬ﻣﻬﻴﺎ ﺷﺪه ﺑﻮد او را ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﺮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﭼﺎدری ﺑﺮ ﺳ‬ ‫او اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﻫﻨﺎم ﻋﺒﻮر‪ ،‬در ﺧﻴﺎﺑﺎن‪ ،‬اﮔﺮ ﻛ‪ n‬آﻧﻬﺎ را دﻳﺪ‪ ،‬ﻧﺸﻨﺎﺳﺪ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ﺳﺑﺎزﻫﺎ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﻬﺰ ﺑﻪ ﺳﻼح واﺳﻠﺤﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬و‪ G‬از اﻣﻜن ﺣﻠﻪ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺑﺴﻴﺎر‬ ‫ﻣﺗﺮﺳﻴﺪﻧﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺑﺎغ اﻳﻠﺨﺎ‪ E‬در ﺧﺎرج ﺷﻬﺮ رﻓﺘﻨﺪ‪ .‬وﻗ‪ k‬ﺑﻪ آﻧﺎ رﺳﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬آﺟﻮدانﺑﺎ‪n‬‬

‫‪٨٢‬‬ ‫وﺳﺑﺎزاﻧﺶ ﺑﻪ ﺷابﺧﻮاری ﻣﺸﻐﻮل ﺑﻮدﻧﺪ‪¶ .‬ﺴ ﻛﻧﺘ ﻫﻤﺮاه دو ﻧﻔﺮ دﻳﮕﺮ ﻧﺰد آﺟﻮدان‬ ‫ﺑﺎ‪ n‬ﻛﻪ ﻣﺎﻣﻮر ﻗﺘﻞ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻮد رﻓﺖ ودﺳﺘﻤﺎﻟ را ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ او ﺳﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﻮﻳﻞ داد‬ ‫وﮔﻔﺖ ﻃﺎﻫﺮه ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﺎ آن دﺳﺘﻤﺎل او را ﺧﻔﻪ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در آن ﻟﻈﺎت آﺧﺮ‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺎ ﺷﺠﺎﻋﺖ‬ ‫ّ‬ ‫واﻗﺘﺪار آﺧﺮﻳﻦ اﻋﻼن ﻋﻤﻮﻣ اﻣﺮ ﺣﻀت ﺑﺎب را ﺑﺎ اﻳﻦ ﺟﻼت ﭘﺎﻳﺎن داد‪:‬‬

‫ّ‬ ‫"ا ّﻛﺘﻪ ﺑﻪ ﻛﻤﺎل ﺳﻬﻮﻟﺖ ﻫﺮ وﻗﺖ اراده ﻛﻨﻴﺪ ﻣﺮا ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻣرﺳﺎﻧﻴﺪ؛ اﻣﺎ‬ ‫ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﺧﻼ‪ n‬وآزادی ﻧﺴﻮان را ﻣﻜﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻣﻨﻊ ﻧﻤﺎﺋﻴﺪ‪".‬‬

‫ﺑﻌﺪ از آن ﻛﻪ ﻠﻮی ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﺎ ﻫﻤﺎن دﺳﺘﻤﺎل ﻓﺸده واو را ﻛﺸﺘﻨﺪ‪¶ ،‬ﺴ ﻛﻧﺘ وﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ‬ ‫دﻳﮕﺮ ﺟﺴﺪ او را در ﭼﺎه ﻋﻤﻴﻘ ﻛﻪ در آﻧﺎ ﺑﻮد اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ وروی آن را ﺑﺎ ﺧﺎک وﺳﻨﮓ ﭘﺮ‬ ‫ﻛﺮدﻧﺪ وﺑﻪ ﺳﻋﺖ از آﻧﺎ دور ﺷﺪﻧﺪ‪ ٢٥٥.‬آﻧﻬﺎ ﺟﺴﺪ زﻧ را در ﭼﺎه اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ ﻛﻪ از ﻧﻮاﺑﻎ‬ ‫ﻋﺮﻓﺎن وﺷﻌﺮ وادب اﻳﺮان ﺑﻮد‪ .‬ﺷﻣﺴﺎری از ﭼﻨﻴ ﻗﺘﻠ وﺷﻬﺮت وآوازۀ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺎ ﮔﺬﺷﺖ‬ ‫زﻣﺎن‪ ،‬ﭼﻨﺪﻳﻦ وﭼﻨﺪ ﺑﺮاﺑﺮ ﺷﺪ‪.‬‬

‫در ﻛﺘﺎب ﻗﺮن ﺑﺪﻳﻊ درﺑﺎرۀ ﻧﻔﻮذ ﻃﺎﻫﺮه ﭼﻨﻴ ﻣﺧﻮاﻧﻴﻢ‪:‬‬

‫"در ﻗﻄﻌﺎت ﺧﺴﻪ ﺨﻟﻢ ﻣّﺒﺎن وﺨﺷﻘﺎن ﭘﺮ ﺷﻮر وﺣﺮارت ﻃﺎﻫﺮه ﻛﻪ‬ ‫اﺷﺘﻴﺎق ﻓﺮاوان ﺑﻪ اﺳﺘﻤﺎع ﺗﻔﺎﺻﻴﻞ ﺣﻴﺎت ﭘﺮاﻓﺘﺨﺎر وی دارﻧﺪ‬ ‫ﺑﺷﻤﺎرﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌ‪ A‬ﭘﻴوی از ﻣﻠﻜت وﺳﺠﺎﻳﺎی ﺨ•ﻪاش را ﻣﺎﻳﻪء‬ ‫ﺗﻬﺬﻳﺐ اﺧﻼق وﺗﻌﺪﻳﻞ اﻓﻜر ﻣﺷﻤﺮﻧﺪ وﺑﺮ‪ p‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪء اﺷﻌﺎر‬ ‫ّ‬ ‫وﻏﺰ•ﺎت ﻣﻠﻴﺤﺶ را ﻋﻠﺖ اﻧﺘﻌﺎش ﺧﺎﻃﺮ داﻧﺴﺘﻪ ﺑﻪ اﻟﺎن وﻧﻐﻤﺎت‬ ‫ﻣﻮﺳﻴﻘ ﺗﻠﻔﻴﻖ ﻣﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺟﻌ روح ﭘﺮ ﻓﺘﻮﺣﺶ را در ﻣﻘﺎﺑﻞ دﻳﺪﺎن‬ ‫وﮔﺮوﻫ دل از ﻋﺸﻖ وﻣّﺒﺘﺶ ﺳﺷﺎر دارﻧﺪ وﺑﺎ ﻗﻠ‪ k‬ﻣﺸﺘﻌﻞ وﺳﻮزان‬ ‫آرزوﻣﻨﺪﻧﺪ در راﻫ ﻛﻪ آن اﻣﻪء ﻣﻨﺠﺬﺑﻪ ﻗﺪم ﻧﻬﺎده ﺗﺎ آﺧﺮﻳﻦ ﻧﻔﺲ در‬ ‫‪٢٥٦‬‬ ‫آن ﺳﺒﻴﻞ ﺛﺎﺑﺖ وﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺑﻮده ﺳﺎﻟﮏ ﮔﺮدﻧﺪ‪".‬‬

‫‪٨٣‬‬ ‫در ﺧﺎﻧﻪ اﻋﻴﺎ‪ E‬ﻛﻧﺘ‪ ،‬ﻛﻧﺘ ﺑﺮ ﻣﺘﻮﻳﺎت ﺟﻌﺒﻪای ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه از ﺧﻮد ﺑﻪ ﻳﺎدﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺑﻮد‬ ‫ﺧﻴه ﻣﺎﻧﺪه ﺑﻮد‪:‬‬

‫"ﺑﻪ ﻟﻮازم او ﺧﻴه ﺷﺪه ﺑﻮدم وزﻧﺪﻰ ﭘﺮﻣﺎﺟﺮای او‪ ،‬ﺷﻬﺎﻣﺖ‪ ،‬اﺷﺘﻴﺎق‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫ﺣّﺲ ﻋﻤﻴﻖ وﻇﻴﻔﻪﺷﻨﺎ‪ n‬واﻳﺜﺎر ﺑﺣﺪ او را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣ آوردم‪ .‬آﺛﺎر‬ ‫وﻣﻜﺘﻮﺑﺎت ادﺑ او‪ ،‬ﺣﺒﺲ وزﻧﺪان‪ ،‬واﺳﺘﻘﺎﻣﺖ او در ﺑﺮاﺑﺮ ﻫﻤﻪ‬ ‫ﺗﻬﻤﺖﻫﺎ واﻓﺘاﻫﺎ‪ Ì‬را ﻛﻪ ﺑﻪ او زده ﺷﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ آوردم واﻳﻦ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ‬ ‫او ﻫﻤﻪ را ﺑﺎ ﺻﺒ واﺳﺘﻘﺎﻣﺖ ﺑﺴﻴﺎر‪ ،‬ﻛﻪ در ﻫﻴﭻ ﻛ‪ n‬ﻧﻤﺗﻮان ﻳﺎﻓﺖ‪،‬‬ ‫ﺗّﻤﻞ ﻛﺮد‪ .‬ﺻﻮرت ﻧﻮرا‪ E‬ﺑﺎ ﺗﺒّﺴﻤ ﺑﺮ ﻟﺐ‪ ،‬ﻛﻪ اﻛﻨﻮن در زﻳﺮ ﺧﺎک‬ ‫ﭘﻨﻬﺎن ﺷﺪه‪ ،‬در ﻧﻈﺮم واﺿﺢ وروﺷﻦ ﺑﻮد ودر ﻫﻤﺎن ﺣﺎل ﻛﻤﺎ‪ ä‬ﻛﻪ را‬ ‫ﻛﻪ اﻏﻠﺐ از زﺑﺎن او ﻣﺷﻨﻴﺪم ﺗﻜﺮار ﻣﻛﺮدم‪ .‬داﻧﺶ وﺗﺒّﺤﺮ وﺳﻴﻊ او‬ ‫در ﻋﻠﻮم ﻗﺮآ‪ E‬واﺳﻼم ﺑﺮای ﻟﻈﻪای ﺑﻪ ﻧﻈﺮم آﻣﺪ وﻣﺮا از ﺧﻮد ﺑﺧﻮد‬ ‫ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻳﺎد وﻓﺎداری ﺨﺷﻘﺎﻧﻪ او ﺑﻪ دﻳﺎﻧﺘﺶ اﻓﺘﺎدم‪ .‬ﺗﺐ وﺗﺎب او‬ ‫ﺑﺮای داﻧﺴﺘ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺑﻴﺸﺘ ﻛﻪ ﺑﻪ او ﻛﻤﮏ ﻣﻛﺮد ﺑﻬﺘ وﺑﻴﺸﺘ در راه‬ ‫ّ‬ ‫اﻣﺮش ﺧﺪﻣﺖ ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻛﻪ ﺻﺪﻣﺎت وﻣﺸﻘﺎ‪ ä‬ﻛﻪ در راه اﻳﻤﺎﻧﺶ‬ ‫ﻣﺘﺤّﻤﻞ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬اﻟﮕﻮﺑ ﺑﺮای ﻫﻢدﻳﻦﻫﺎی او ﺷﺪه و¶ﺸﺘﻜری ﻛﻪ ﺑﺮای‬ ‫ﭘﻴﺸﻓﺖ آن دﻳﺎﻧﺖ از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن داده وﻧﺎﻣ ﻛﻪ از ﺧﻮد در ﻗﻠﻮب‬ ‫ﻫﻤﺮاﻫﺎﻧﺶ ﺑﻪ ﺟﺎ ﮔﺬارده ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﻤﻪ وﻫﻤﻪ در ﺣﺎﻟ ﻛﻪ در ﻛﻨﺎر‬ ‫ﺻﻨﺪوﻗﭽﻪ ﺑﻪ ﻳﺎدﺎر ﻣﺎﻧﺪه از او اﻳﺴﺘﺎده ﺑﻮدم‪ ،‬از ﺧﺎﻃﺮم ﮔﺬﺷﺖ وﻓﻜﺮ‬ ‫ﻛﺮدم ﭼﻪ ﭼﻴی ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ ﻛﻪ او ﺑﻪ ﻫﻤﻪ اﻣﻮال وزﻧﺪﻰ ﺧﻮد ¶ﺸﺖ ﭘﺎ‬ ‫زده ﺑﺎ ﺟﻮا‪ E‬ﮔﻤﻨﺎم از ﺷﻴاز‪ ،‬ﻫﻢﻗﺪم ﺷﻮد‪ .‬ﭼﻪ ﻧﻴوﺑ در آن ﻋﻘﻴﺪه‬ ‫ﻧﻬﻔﺘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ او را ﻗﺎدر ﺳﺎﺧﺖ ﺗﺎ ﺧﺎﻧﻪ واﻗﻮام ﺧﻮد را ﺗﺮک ﮔﻮﻳﺪ؛ ﭼﻪ‬ ‫ﺐ زﻧﺪﻰ ﻛﻪ‬ ‫ﻧﻴوﺑ ﺑﻮد ﻛﻪ او را ﻗﺎدر ﺳﺎﺧﺖ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻃﻮﻓﺎنﻫﺎی ﻣﻬﻴ ِ‬ ‫ً‬ ‫ﻧﻬﺎﻳﺘﺎ او رادر آﻏﻮش ﺧﺎک ﺑﺴﺘ داد اﻳﺴﺘﺎدﻰ ﻛﻨﺪ؟ آﻳﺎ اﻳﻦ ﻧﻴوﺑ اﻟﻬ‬

‫‪٨٤‬‬ ‫ﺑﻮد؟ آﻳﺎ ﻳﺪ ارادۀ اﻟﻬ ﻣﺴﻴ زﻧﺪﻰ او را از ﻣﻴﺎن ﻫﻤﻪ اﻳﻦ ﺻﺪﻣﺎت‬ ‫‪٢٥٧‬‬ ‫وﺑﻼﻳﺎ ﻫﺪاﻳﺖ ﻛﺮد‪.‬‬

‫اﻣﺎ ﺑﺮای ﻃﺎﻫﺮه ﻣﺮگ ﺟﺴﻤﺎ‪ ،E‬ﻣﺮگ ﻧﺒﻮد؛ ﺑﻠﻜﻪ زﻧﺪﻰ ﻣﻌﻨﻮی ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺮگ ﺑﺮای او ﺟﺪا‪Ì‬‬ ‫از ﻣﺒﻮب ﺑﻮد‪ .‬آﻳﺎت ﻣﻨ" از ﻗﻠﻢ ﻣﺒﻮﺑﺶ او را ﺑﻪ ﻣﺒﻮب ﺣﻘﻴﻘ ﻧﺰدﻳﮏ ﻛﺮد وﺣﺎﻻ ﻣﺮگ‬ ‫ﺟﺴﻤﺎ‪ E‬او را ﺑﻪ وﺻﺎل ﻳﺎر رﺳﺎﻧﺪ وﺣﻴﺎت ﺟﺎودا‪ E‬داد‪ .‬ﻧﺜﺎر ﺟﺎن در راه ﺟﺎﻧﺎن آﺧﺮﻳﻦ درﺟﻪ‬ ‫ّ‬ ‫اﺑﺮاز ﻣﺒﺖ او ﺑﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب وﮔﻮاﻫ ﺑﺮ ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ ﺑﻮد‪:‬‬

‫ﺗﻮ را ﭘﺮﺳﺘﻢ اﮔﺮ ﻓ اﻟﺜﻞ ﭼﻮ ﻻت وﻣﻨﺎ‪ä‬‬ ‫ﺳﺠﻮد وﺟﻬﮏ ﻓﺮﺿﺎ ً َ •‬ ‫ﻟ ﻓ اﻟﺼﻠﻮا‪ä‬‬ ‫در آﺋﻴﻨﻪ رخ ﺧﻮد ﺑﻴ ﻣﺮا ﻣﺮس ز ﭼﻪ ﻣﺎ‪ä‬‬ ‫ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﺧﻮﻳﺶ ﻧﻈﺮ ﻛﻦ ﻣﺮا ﻣﮕﻮ ز ﭼﻪ ﻣﺴ‪k‬‬ ‫روان ز ﭼﺸﻤﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﻦ اﺳﺖ ﺷﻂ ﻓﺮا‪ä‬‬ ‫ﻧﺮﻓﺘﻪ در ﻋﺘﺒﺎﺗﺖ ز ﻣﻬـــــــﺮ ﻛﻌﺒﻪ روﻳﺖ‬ ‫روان ز ﭼﺸﻤﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﻦ اﺳﺖ ﺷﻂ ﻓﺮا‪ä‬‬ ‫ﺧﺪای ﺨﻟﻢ وآدم ﻣـــــ ّـﺮ½ ﻫﻤﻪ ا ﺷﻴﺎء‬ ‫ﻣﻦ اﻟﻮﺻﺎل ﺣﻴﺎت ﻣـــــﻦ اﻟﻔﺮاق ﻣﺎ‪ä‬‬ ‫ﺣﻴﺎت ﻣﻦ ﻧﻪ ز ﺟﺎن وﻣﺎت ﻣﻦ ﻧﻪ ز ﻣﺮگ ﻣﻦ اﺳﺖ‬ ‫‪٢٥٨‬‬ ‫ﭼﻨﺎﻧﻪ ﺑﺎز ﺑﻤﺎﻧـــــــﻢ ز ﻧﻮ دﻣﻴﺪه ﺣﻴﺎ‪ä‬‬ ‫ﺑﻪ وﻗﺖ ﻣﺮگ ﮔﺸﻮدی ز ﭘﺮﺳﺸﻢ ﻟﺐ ﺷﻴﻳﻦ‬

‫‪٨٥‬‬ ‫‪ ٢٢‬ﻃﺎﻫﺮه ﺳﺎلﻫﺎی ﭘﺎﻳﺎ‪ E‬ﻋﻤﺮ را در اﻳﻦ ﺧﺎﻧﻪ در ﺗﻬﺮان زﻧﺪا‪ E‬ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪٨٦‬‬ ‫‪ ٢٣‬ﻣﺴﻴ ﻣﺴﺎﻓﺮتﻫﺎی ﺣﻀت ﻃﺎﻫﺮه‬

‫‪٨٧‬‬ ‫‪٢٤‬ﺷﻬﺎدت ﻃﺎﻫﺮه‬

‫‪٨٨‬‬ ‫ﺳاﻧﺎم‬

‫در ژاﻧﻮﻳﻪ ‪ ١٩٣٠‬ﺧﺎﻧﻢ آﻣﺮﻳﻜﺎ‪ Ì‬روزﻧﺎﻣﻪﻧﺎری‪ ،‬ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ اﻣﺮ ﺑﻬﺎ| ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺎرﺗﺎ روت‬ ‫)‪ (Martha Root‬وارد اﺗﺎق ﺧﺎﻧﻪای در ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ ﺷﺪ؛ ﺧﺎﻧﻪای ﻛﻪ ﺟﻨﺎب ﻃﺎﻫﺮه در‬ ‫آن ﺑﻪ دﻧﻴﺎ آﻣﺪه ﺑﻮد‪ .‬در آﻧﺎ او زاﻧﻮ زد‪ ،‬ﺧﻢ ﺷﺪ وﺑﺮ زﻣﻴﻨ ﻛﻪ اﻳﻦ زن ﺑﻫﻤﺘﺎ ﺑﺮ آن ﻗﺪم‬ ‫ﻧﻬﺎده ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻮﺳﻪ زد‪ .‬در آن ﻟﻈﻪ ﻣﺎرﺗﺎ روت زاﺋﺮی ﺑﻮد ﺷﻴﻔﺘﻪ اﻳﻦ ﺣﻮاری ﺣﻀت ﺑﺎب‪.‬‬ ‫‪٢٥٩‬‬

‫ﺗﻤﺎم ﺗﻼﺷﻬﺎی ﻣﺎﻟﻔﺎن ﺑﺮای زدودن ﺛﻤﺮه ﺣﻴﺎت واﻳﻤﺎِن ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﻮد‪.‬‬

‫ﺑﺮ‪ p‬از اﻋﻀﺎء ﻧﺴﻞ ﺟﺪﻳِﺪ ﺧﺎﻧﻮاده ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ اﻳﻦ زن ﻏﺮ½ ﻛﻪ در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻣﺒﺖ واﺣﺘام‬ ‫ﺑﻪ زﻳﺎرت ﺧﺎﻧﻪ ﻃﺎﻫﺮه آﻣﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﻧﮕﺮﻳﺴﺘﻨﺪ‪ ٢٦٠.‬ﺻﺎﺣﺐ ﻫﺘﻠ ﻛﻪ ﻣﺎرﺗﺎ روت درآن اﻗﺎﻣﺖ‬ ‫داﺷﺖ ﺑﺎ ﻟﻦ ﺳزﻧﺶ وﻣﻮاﺧﺬه از ﻳﻜﻰ از اﻋﻀﺎء ﻓﺎﻣﻴﻞ ﻃﺎﻫﺮه ﭘﺮﺳﻴﺪه ﺑﻮد ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﻪ زﻧ اﻣﺮﻳﻜﺎ‪ Ì‬از آن ﻃﺮف دﻧﻴﺎ ﺑﻪ ﻗﺰوﻳﻦ آﻣﺪه ﺗﺎ ﺑﻪ ﺟﺪ ﺷﻤﺎ‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬ادای اﺣﺘام ﻛﻨﺪ‬ ‫اﻣﺎ در اﻳﻨﺠﺎ ﺣّ‪ k‬ﺧﺎﻧﻮاده او ﻧﺎﻣﺶ را ﻫﻢ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻧﻤآورﻧﺪ!‬

‫اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺳﺒﺐ ﺷﺪﻛﻪ آن ﺧﺎﻧﻮاده ﻣﺴﻠﻤﺎن اﻳﻦ زاﺋﺮ اﻣﺮﻳﻜﺎ‪ Ì‬را ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﭘﺪری ﻃﺎﻫﺮه‪،‬‬ ‫ﺧﺎﻧﻪای ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻗﺼﻫﺎی ﻗﺪﻳﻤ ﺑﺎ ﭼﻮﺑﻜﺎریﻫﺎی ﻣﺸّﺒﮏ وﻇﺮﻳﻒ دﻋﻮت ﻛﻨﺪ‪ .‬او ﻗﺴﻤﺖ‬ ‫ّ ّ‬ ‫اﻧﺪروﻧ ﺧﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﺼﻮص زﻧﺎن ﺧﺎﻧﻮاده وﻣﻞ ﺗﻮ> ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻮد وﻧﻴ ﻛﺘﺎﺑﺎﻧﻪ ﻗﺪﻳﻤ‬ ‫ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬واﻗﻊ در ﻃﺒﻘﻪ دوم ﺧﺎﻧﻪ‪ ،‬را ﺑﻪ او ﻧﺸﺎن داد؛ ﺟﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ اﻳﻤﺎن وﺟﻮدی ﻃﺎﻫﺮه ﻧﻮﺟﻮان‬ ‫ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﺘﺐ وآﺛﺎر ﻣﺘﻌﺪد ﺑﺎ ﻋﻠﻢ وداﻧﺶ ﻫﻤﺮاه ﺷﺪه او را ﺑﻪ ﻣﻘﺎم زﻧ ﺨرف ﺑﻪ ﺣﻘﺎﻳﻖ‬ ‫اﻟﻬ وﺨﻟﻢ ﺑﻪ ﻋﻠﻮم دﻳﻨ ﺑﺎ ﻗﺮﻳﻪ ﺷﺎﻋﺮی رﺳﺎﻧﻴﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪﻫﺎ آن ﺧﺎﻧﻮادۀ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻃﺎﻫﺮه در‬

‫‪٨٩‬‬ ‫ﻣﻼﻗﺎت دﻳﮕﺮی اذﺨن ﻛﺮد ﻛﻪ ﺑﻴﺴﺖ ﺳﺎل اﺳﺖ ﻣداﻧﻢ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻬﺎ| ﺑﺎﺷﻢ‪ ،‬و‪ G‬ﻫﻴﭻوﻗﺖ‬ ‫‪٥٢ ٢٦١‬‬ ‫ﺟﺮأت وﺷﻬﺎﻣﺖ اﻳﻦ ﻛر را ﻧﺪاﺷﺘﻢ‪".‬‬

‫در ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﺒﻴﻞ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﻔﺼﻴﻠ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ|‪ ،‬و ﻛﺘﺎب ﻗﺮن ﺑﺪﻳﻊ‪ ،‬ﻣﺴﺘﻨﺪ وﻗﺎﻳﻊ ﺗﺎرﻳﺦ دﻳﺎﻧﺖ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻬﺎ|‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه ﻳﺎﻧﻪ زﻧ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ دراﻳﺖ ﻓﺮارﺳﻴﺪِن ﺗﻘﻖ وﻋﻮد اﻟﻬ‪ ،‬ﺑﻠﻮغ ﺨﻟﻢ‪ ،‬ﻣﻨﺴﻮخ‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﺪن ﻫﻤﻪ ﻋﻘﺎﻳﺪ و ﺳﻨﺖﻫﺎی ﮔﺬﺷﺘﻪ را درﻳﺎﻓﺖ و ﻫﻤﭽﻮن ﮔﺮوه اﻧﺪ ﻛ از ﻣﺮدان ﻣﻌﺎﺻ‬ ‫ﺧﻮد ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻇﻬﻮر ﺣﻀت ﺑﺎب ﻰ ﺑﺮد‪ ،‬اﻳﻤﺎن آورد و ﺑﺎ ﺷﻮر و ﺷﻮق‪ ،‬ﺑﺪون ﻟﻈﻪای‬ ‫ّ‬ ‫ﺗﺄﻣﻞ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎری از ﻣﺪودﻳﺖﻫﺎی اﺟﺘﻤﺎﻋ و ﺧﺎﻣﻮ‪ n‬را ﻛﻪ ﺑﺮ زﻧﺪﻰ زﻧﺎن ﺳﺎﻳﻪ اﻓﻜﻨﺪه‬ ‫ﺑﻮد‪،‬ﻛﻨﺎر زد؛ از ﺟﻬﺎن و ﺟﻬﺎﻧﻴﺎن ﮔﺬﺷﺖ و راه ﺣّﻖ و ﺣﻘﻴﻘﺖ را ﺑﺪون اد‪ E‬ﻣﻼﺣﻈﻪای‬ ‫َ‬ ‫ﺑﺮای ﺧﻮد و ﺨﻟﻢ‪ ،‬دﻧﺒﺎل ﻛﺮد و در راه ﺗﺒﻠﻴﻎ اﻣﺮ ﻣﺒﻮب ﺨﻟﻴﺎن ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت رﺳﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺎرﺗﺎروت ﻳﻜﻰ از "ﻃﺎﻛﺎن ﺣﻘﻴﻘﺖ" در ﻧﺴﻞﻫﺎی ﺑﻌﺪی اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻰ ﻧﺪای اﻟﻬ ﺑﺎ‬ ‫دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ| وﺑﺎﺑ آﺷﻨﺎ ﺷﺪ؛ ﺑﻪ ﺷح ﺣﻴﺎت ﭘﺮاﻓﺘﺨﺎر‪ ،‬آﺛﺎر واﺷﻌﺎِر ﻃﺎﻫﺮه ﻋﻼﻗﻤﻨﺪ ﺷﺪ و‪،‬‬ ‫ﺑﺮای زﻳﺎرت ﺧﺎﻧﻪ او‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﻬﺮ وزادﺎﻫﺶ ﺳﻔﺮ ﻛﺮد‪.‬‬

‫ﺣﺎﻻ وﻗ‪ k‬ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﻧﮕﺮﻳﻢ‪ ،‬درﻣﻳﺎﺑﻴﻢ ﺗﻼشﻫﺎی ﺷﺠﺎﺨﻧﻪ وﻓﺪاﻛریﻫﺎی ﻣﺪاوم ﻓّﻌﺎﻻن‬ ‫ِّ‬ ‫ﻧﻬﻀﺖ ﺑﻴﺪاری ﺑﺰرگ ﻣﺴﻴ` واﺻﻼحﻃﻠﺒﺎن اﻣﺮﻳﻜﺎ ﺑﻪ ﻣﻮﻓﻘﻴ‪ k‬ﺣ‪ k‬ﺑﻴﺶ ازﺣﺪ ﺗّﺼﻮر‬ ‫ﺧﻮد آﻧﺎن اﻧﺎﻣﻴﺪ‪ .‬اﻣﺮوزه ﺑﺮدهداری ﺑﻪ ﺷﻴﻮه دو ﻗﺮن ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ از ﺑﻴ رﻓﺘﻪ ﺑﻠﻜﻪ ﻛری‬ ‫َ‬ ‫ﻣﺬﻣﻮم ﺑﺎ ﻣﺎزات ﺳﻨﮕﻴ اﺳﺖ‪ .‬زﻧﺎن ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺣﻖ رای دارﻧﺪ ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺗﻮاﻧﻨﺪ در اﻧﺘﺨﺎﺑﺎت‬ ‫رﻳﺎﺳﺖ ﺟﻬﻮری ﺷ‪t‬ﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺗﺮﺑﻪ ﻧﺰدﻳﮏ ﺑﻪ ﻣﺮگ اﮔﺮﭼﻪ ﺷﺒﺎﻫ‪ k‬ﺑﺎ ﻛر اﺣﻀﺎر ارواح‬ ‫ﻧﺪارد اﻣﺎ ﺳﺒﺐ ﺷﺪه ﺻﺤﺒﺖ از ﺟﻬﺎن دﻳﮕﺮ ﭼﻴی ﻋﺠﻴﺐ وﻏﺮﻳﺐ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ .‬ﻗﺴﻤﺖﻫﺎ‪ Ì‬از‬ ‫ﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬ﺷﮕﻔﺖا ﻧﮕﻴ ﻣﻐﺰ ﻛﺸﻒ ﺷﺪه وﻋﻠﻢ ﺗﻐﺬﻳﻪ ورواﻧﺸﻨﺎ‪ n‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ راﺑﻄﻪ ﺟﺴﻢ‬ ‫وروان وذﻫﻦ ﺑﻪ ﺳﻼﻣﺖ ﻓﺮد ﻛﻤﮏ ﻣﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮاﻳﻦ ﺗﻜﻨﻴﮏﻫﺎی ﻣﺪﻳﺘﻴﺸﻦ‪،‬‬

‫‪ .٥٢‬ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺟﻨﺎب ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬ﻛﻪ وارﺗﺎ ﻧﺎم دارد‪ ،‬ﺑﻬﺎ| ﺷﺪ‪) .‬ﻣّﻤﺪﺣﺴﻴﻨ‪" ،‬ﺣﻀت ﻃﺎﻫﺮه"‪ ،‬ص‪(١٦٤‬‬

‫‪٩٠‬‬ ‫ﻫﻴ‪E‬ﻨﻮﺗﻴم وﻏﻴه ﺑﻪ ﺷﻴﻮهای ﻋﻠﻤ ﺑﺮای درﻣﺎن اﻧﻮاع ﺑﻴﻤﺎریﻫﺎ ﺑﺴﻴﺎر راﻳﻨﺪ واﻳﻨﻬﺎ ﻫﻤﻪ‬ ‫وﻫﻤﻪ در ﺻﺪ ﺳﺎل اﺧﻴ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪهاﻧﺪ ودر دﻧﻴﺎی ﻣﺎدی اﻣﺮوز واﻗﻌﻴ‪ k‬در دﺳﺘس ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫اﻣﺎ ﺛﻤﺮۀ ﺷﺠﺎﻋﺖ‪ ،‬ﻓﺪاﻛری و اﻗﺪاﻣﺎت ﻃﺎﻫﺮه ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ ﻓﺮاﺗﺮ از اﻳﻨﻬﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ او را ﻧﻤﺎِد‬ ‫ﻓﺮزاﻧﻰ‪ ،‬ﺳﻠﻮک در وادی ﻋﺮﻓﺎن و ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻧﺴﺎ‪ E‬ﭼﻮن ﺻﺪق‪ ،‬راﺳ‪ ،k‬ﻣّﺒﺖ‪ ،‬ﻋﺪاﻟﺖ‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻰ ﺧﺎﻧﻮادﻰ‬ ‫وﻓﺎداری‪ ،‬و اﻛﺘﻪ ﻣﻴان ﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬زﻧﺎن در ﻋﺮصۀ ﻋﻠﻢ و ادب‪ ،‬دﻳﻦ و ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬زﻧﺪ ِ‬ ‫و ﻓّﻌﺎ•ﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋ ﻗﺮارداده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ رﺷﺪ و ﮔﺴﺘش دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ| در ﺳ ﺗﺎ ﺳ ﺟﻬﺎن‬ ‫در ﻫﺮ ﺎﻣ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻮی "وﺣﺪت ﺨﻟﻢ اﻧﺴﺎ‪ "E‬و "ﺻﻠﺢ ﻋﻤﻮﻣ" و "ﻛﺴﺐ ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻧﺴﺎ‪ "E‬ﺑﺮ‬ ‫ﻣدارﻳﻢ ﻧّﺒﺎض ﺑﻮده و ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد و ﻳﺎد و ﺧﺎﻃﺮۀ او ﻧﻴ ﻫﻤﺮاه اﺷﻌﺎرش اﻟﺎمﺑﺶ ﺟﻴﻊ زﻧﺎن‬ ‫وﻣﺮدان ﺳﺎﻟﮏ اﻳﻦ راه اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪٩١‬‬ ‫ﺿﻤﺎﺋﻢ‬ ‫ﺿﻤﻴﻤﻪ اﻟﻒ‬ ‫آﺷﻨﺎ‪ Ì‬ﺑﺎ ﻃﺎﻫﺮه وﻧﻔﻮذ او در ﺷق وﻏﺮب‬

‫ﻃﺎﻫﺮه ﺣﻮاری وﺷﺎﻫﺪی ﺑﻮد ﭘﺮ ﺷﻮر واﻳﻤﺎن ﺑﻪ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ؛ دﻳﺎﻧ‪ k‬ﻛﻪ ﻫﻤﺮاه ﻇﻬﻮر ﺑﻌﺪی‬ ‫ﻳﻌﻨ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ| ﺗﻮﺳﻂ روﺣﺎﻧﻴﻮن ﺷﻴﻌﻪ ﻛﻔﺮ اﻋﻼم ﺷﺪ وﭘﻴوان آن در ﺳاﺳ ﻛﺸﻮر‬ ‫اﻳﺮان ﺑﺎ آزار واذﻳﺖ روﺑﺮو ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺖ ﺷﻜﻨﺠﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ وﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻣ رﺳﻴﺪﻧﺪ ‪.‬ﻣﺮدم از‬ ‫ﺑﺎﺑﻴﺎن دوری ﻛﺮده‪ ،‬ﻛﻮدﻛن آﻧﻬﺎ را اﺳﺘﻬﺰاء ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻛﺴﺐ و‪I‬ر آﻧﻬﺎ را ﻣﺎﻧﻊ ﻣﺷﺪﻧﺪ‪،‬‬ ‫وﺧﺎﻧﻪﻫﺎی آﻧﻬﺎ را ﺗﺮﻳﺐ وﻟرت ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺷﺠﺎﺨﻧﻪ اﻳﻤﺎن ﺧﻮد را اﺑﺮاز ﻣﻛﺮدﻧﺪ‬ ‫ودر ﺑﺮاﺑﺮ ﺗﻤﺎﻣ اﻳﻦ ﻣﺸﻜت اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ ﻣﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬در ﭼﻨﻴ ﺷاﻳﻄﻰ ﺷﻌﺮﻫﺎی ﻛ‪ n‬ﻛﻪ ﺑﻪ‬ ‫اﻳﻦ دﻳﻦ ﮔﺮوﻳﺪه ﻧﻪ اﻣﻜن اﻧﺘﺸﺎر ﻣﻳﺎﻓﺖ وﻧﻪ ﺧﻮد او ﺷﻬﺮت وﻣﺒﻮﺑﻴ‪ k‬ﭘﻴﺪاﻣﻛﺮد؛‬ ‫ّ‬ ‫ﻟاﻟﺼﻮص ﻛﻪ اﻓﺮاد ﺧﺎﻧﻮادهاش ﻧﻴ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی او را ﻛﻔﺮآﻣﻴ ﻣداﻧﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺮ‪ p‬از‬ ‫اﺷﻌﺎر ﻃﺎﻫﺮه دﺳﺖ ﺑﻪ دﺳﺖ وﺳﻴﻨﻪ ﺑﻪ ﺳﻴﻨﻪ ﭼﺮﺧﻴﺪه وﺑﺎ اﻧﺪک ﻣﻤﻮﻋﻪﻫﺎ‪ Ì‬از اﺷﻌﺎر‬ ‫ﺷﺎﻋﺮان ﻣﺘﻠﻒ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ؛ ﺣّ‪ k‬ﻳﻜﻰ از اﺷﻌﺎر ﻣﻌﺮوف او ﺑﺎ اﺟﺮای ﻣﻮﺳﻴﻘ ﻋﺮﺿﻪ‬ ‫‪٢٦٢‬‬ ‫ﺷﺪ‪.‬‬

‫ﺳ ﺟﺎﺳﺘﻴ ﺷﻴﻞ )‪ (Sir Justin Sheil‬دﻳﭙﻠﻤﺎ‪ ä‬اﻧﻠﻴ‪ ،n‬ﻛﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪۀ دوﻟﺖ وﻳﻜﺘﻮرﻳﺎ‬ ‫در درﺑﺎر ﺳﻠﻄﺎن اﻳﺮان ﺑﻮد‪ ،‬در ﻣﻜﺘﻮ½ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ‪ ۲۲‬آﮔﺴﺖ ﺳﺎل ‪ ۱۸۵۳‬ﻧﺎﺷﺖ ﺷح‬ ‫ﺷﻬﺎدت ﻃﺎﻫﺮه را اﻳﻨﻄﻮر ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻛﻨﺪ‪":‬از ﺟﻠﻪ ﻛﺴﺎ‪ E‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﻴﺪﻧﺪ دﺧﺘ ﺟﻮان‬ ‫ﺣﺎﻛﻢ ﺷع ﻣﻌﺮوف ﻣﺎزﻧﺪران ﺑﻮد ﻛﻪ ﺳﻪ ﺳﺎل در ﻃﻬﺮان در ﺣﺒﺲ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺎﺑﻫﺎ او را‬ ‫ﻫﻤﭽﻮن ﭘﻴﺎﻣﺒی ﺗﻜﺮﻳﻢ وﺗﻘﺪﻳﺲ ﻣﻛﺮدﻧﺪ واو را ﺑﻪ ﻧﺎم "ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ" ﻣﺷﻨﺎﺧﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎن‬ ‫ﺷﺎه او را ﺧﻔﻪ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺻﺪر اﻋﻈﻢ ﺑﺎ ﺑﺮ‪ p‬از اﻳﻦ ﺑﺮﺧﻮردﻫﺎ ﻣﺎﻟﻔﺖ ﻛﺮد اﻣﺎ ﻛﻴﻨﻪ و اﻧﺘﻘﺎم‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫‪٢٦٣‬‬ ‫ﺷﺎه ﺑﻪ ﺣﺪی ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻊ از آن ﺷﺪ ﻛﻪ ﺗﻮﺟﻬ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻫﺸﺪارﻫﺎ ﻛﻨﺪ‪".‬‬

‫‪٩٢‬‬ ‫روز ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﺷﺎﻫﺰاده داﻟﮕﻮرﻛ )ﻳﺎ داﻟﮕﻮرو‪t‬ﻮف ‪ ،(Dolgorukov‬ﺳﻔﻴ دوﻟﺖ روﺳﻴﻪ در‬ ‫اﻳﺮان‪ ،‬در ﻧﺎﻣﻪای ﭼﻨﻴ ﻣﻧﺎرد‪:‬‬

‫ّ‬ ‫"‪ ...‬زﻧ ﺑﺎﺑ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻃﺎﻫﺮه ﻣﺪ‪ ä‬ﻃﻮﻻ‪ E‬در ﻃﻬﺮان در ﻣﻨل ﻣﻤﻮدﺧﺎن‪ ،‬ﻛﻧﺘ ﺑﺎ‪ ،n‬در‬ ‫ﺣﺒﺲ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣرﺳﺪ ﻛﻪ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﻋﺪه زﻳﺎدی از ﭘﻴوان ﻓﺮﻗﻪاش را ﻫﺮ روز‬ ‫‪٢٦٤‬‬ ‫ﮔﺮد ﺧﻮدآورد‪ ،‬او را در ﺑﺎﻏ ﺑﺎ ﺣﻀﻮر آﺟﻮدانﺑﺎ‪ n‬ﺧﻔﻪ ﻛﺮده ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﻴﺪﻧﺪ‪".‬‬

‫ّ‬ ‫دوﻟﺖ روﺳﻴﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﻣﺮز ﻃﻮﻻ‪ E‬ﻣﺸﺘک ﺑﺎ اﻳﺮان وﺑﻪ ﺳﺒﺐ رﻗﺎﺑﺖ ﺑﺎ اﻧﻠﺴﺘﺎن ﺑﺮای‬ ‫ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﺑﻴﺶ از ﻫﺮ ﻛﺸﻮر دﻳﮕﺮی در اﻣﻮر داﺧﻠ اﻳﺮان دﺧﺎﻟﺖ ﻣﻛﺮد؛ واﻳﻦ‬ ‫ﺑﻬﺎﻧﻪای ﺑﻪ دﺳﺖ اﻳﺮا‪E‬ﻫﺎ داد ﺗﺎ ﻧﻬﻀﺖ ﺑﺎﺑ را ﺳﺎﺧﺘﻪ وﭘﺮداﺧﺘﻪ دوﻟﺖ روﺳﻴﻪ ﻣﻌﺮ< ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫در ﻣﺎﺟﺮای ﺗﻮﻫﻴ واﻓﺘا‪ Ì‬ﻛﻪ اﻳﺮا‪E‬ﻫﺎ ﺑﺮای ﺑآﺑﺮو ﻛﺮدن روﺳﻴﻪ ﻣﻄﺮح ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ادﺨ ﺷﺪ‬ ‫ﺷﺎﻫﺰاده داﻟﮕﻮرو‪t‬ﻒ‪ ،‬از ﺧﺎﻧﻮادۀ اﺷاﻓ ﺑﺎ ﻟﻘﺐ ﺳار در ﻛﺘﺎب ﺧﺎﻃﺮات ﺧﻮدﻛﻪ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ‬ ‫داﺳﺘﺎ‪ E‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻛﻪ ﮔﻤﺎن ﻣرﻓﺖ ﺗﻮﺳﻂ او ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪه‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺳﻴﺪ ﺑﺎب در‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺮاﻧﺪازی دوﻟﺖ ﻗﺎﺟﺎر ﻫﻤﻜری داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ادﺨ ﻫﻴﭻ ﭘﺎﻳﻪ واﺳﺎ‪ n‬ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬زﻳﺮا ﺳﻴﺪ‬ ‫ﺑﺎب ﭼﻨﻴ ﻗﺼﺪ وﻫﺪﻓ ﻧﺪاﺷﺖ ﻛﻪ ﺑﻮاﻫﺪ دوﻟﺖ اﻳﺮان را ﺑﺮاﻧﺪازد واز ﻃﺮف دﻳﮕﺮ‬ ‫ﺷﺎﻫﺰاده داﻟﮕﻮر‪t‬ﻒ درﺑﺎرۀ ﺳﻴﺪ ﺑﺎب اﻃﻼﺨت زﻳﺎدی ﻧﺪاﺷﺖ ودر ‪ D‬ﺳﺎلﻫﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ در‬ ‫‪٢٦٥‬‬ ‫ﻛﺘﺎب ﺧﺎﻃﺮات آﻣﺪه اﺻﻼ او در اﻳﺮان زﻧﺪﻰ ﻧﻤﻛﺮد‪.‬‬

‫ﭼﻴی ﻧﮕﺬﺷﺖ ﻛﻪ ﻧﺸﻳﻪ ﺗﺎﻳﻤﺰ )‪ (Times‬در ﻣﻘﺎ"ای ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺳﻴدﻫﻢ اﻛﺘﺒ ‪ ۱۸۵۲‬ﺑﺎ‬ ‫ﻋﻨﻮان )‪ (How They Punish Treason in Persia‬ﺧﺒ ﻗﺘﻞ ﻃﺎﻫﺮه را ﻣﻨﺘﺸ‬ ‫ﻛﺮد‪:‬‬

‫"ﭼﻨﺪ روز ﻗﺒﻞ ﺧﺒ ﺳﻮء ﻗﺼﺪ ﺑﻪ ﺟﺎن ﭘﺎدﺷﺎه اﻳﺮان را دادﻳﻢ‪ .‬اﻛﻨﻮن ﺧﺒدار ﺷﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﺣﺎﺟ‬ ‫ﺳﻠﻴﻤﺎن ﺧﺎن ﻧﺎﻣ را ﺑﻪ اﺗﻬﺎم اﻳﻦ ﺳﻮءﻗﺼﺪ دﺳﺘﮕﻴ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺪن او را ﺑﺎ ﭼﺎﻗﻮ ﺳﻮراخ‬ ‫ﺳﻮراخ ﻛﺮده ودر ﻫﺮ ﺳﻮرا‪ p‬ﺷﻤﻌ ﮔﺬاﺷﺘﻪاﻧﺪ ﺷﻤﻊﻫﺎ را روﺷﻦ ﻛﺮده اﻳﻦ ﺷﺨﺺ را در‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﻮﭼﻪ وﺑﺎزار ﻛﺸﺎﻧﻴﺪهاﻧﺪ وﺑﻌﺪ ﺑﻪ دروازۀ ﺷﻬﺮ ﺑﺮده ودر آﻧﺎ ﺑﺪن او را ﺑﺎ ﺑرﺣﻤ دو ﺷﻘﻪ‬

‫‪٩٣‬‬ ‫ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ را‪ ،‬ﻛﻪ ﻳﻜﻰ از ﺳان ﺑﺎﺑﻴﻪ واﻫﻞ ﻗﺰوﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬از زﻣﺎن اﻋﻼن اﻳﻦ دﻳﻦ‬ ‫ﺟﺪﻳﺪ در ﭘﺎﻳﺘﺨﺖ در ﺣﺒﺲ ﺑﻮده‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدی از ﭘﻴوان ﺑﺎب ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﺪهاﻧﺪ‪.‬‬ ‫‪٢٦٦‬‬ ‫در ﺳﻮء ﻗﺼﺪ ﺑﻪ ﺟﺎن اﻋﻠﻴﺤﻀت ﻓﻘﻂ ﺳﻪ ﺧﺮاش ﺟﺰﻳ ﺑﻪ ﺷﺎﻧﻪ اﻳﺸﺎن وارد ﺷﺪ‪".‬‬

‫در ‪ D‬ﺑﻴﺶ از دو دﻫﻪ ﺑﻌﺪ از آن ﻣﺎﺟﺮا ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺎر در ﻏﺮب ﺑﺮای اّو ﻟﻴ ﺑﺎر ﺑﻪ ﻧﺎم ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫واﻫﻤﻴﺖ ﺷﺨﺼﻴﺖ وزﻧﺪﻰ او اﺷﺎره ﺷﺪ‪.‬‬

‫اّوﻟﻴ زﻧ ﻛﻪ درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه ﻣﻘﺎ" ای ﻧﻮﺷﺖ •ﺪی ﻣﺮی ﺷﻴﻞ )‪ (Lady Mary Sheil‬ﺑﻮد‬ ‫ﻛﻪ در ﻣﻘﺎ"ای ﺗﺖ ﻋﻨﻮان "ﻧﺎﻫ ﺑﻪ زﻧﺪﻰ ورﻓﺘﺎر اﻳﺮاﻧﻴﺎن"‪ ،‬ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ ۱۸۵۶‬ﻣﻨﺘﺸ‬ ‫ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬

‫"ﻗﺮﺑﺎ‪ E‬دﻳﮕﺮ زن ﺟﻮا‪ E‬ﺑﻮد ﻛﻪ دﺧﺘ ﻣﻼ‪ Ì‬از ﻣﺎزﻧﺪران ﺑﻮد ‪.‬او ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﭘﺪرش ﺑﻪ ﭘﻴوان‬ ‫ﺑﺎب ﭘﻴﻮﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺑﺮای او ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻳﮏ ﭘﻴﺎﻣﺒ اﺣﺘام ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬او را ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ ﻣﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ‬ ‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی"ﻣﺮدﻣﮏ ﭼﺸﻢ" اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ از ﺷﻜﺴﺖ ﺑﺎﺑﻫﺎ در اﺳﺘﺎن ﻣﺎزﻧﺪران ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ‬ ‫ﻃﻬﺮان ﺑﺮده ﺷﺪ ودر آﻧﺎ در ﺣﺒﺲ ﺑﻮد و‪ G‬اﺣﺘام او رﺨﻳﺖ ﻣﺷﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺷوع آزار واذﻳﺖ‬ ‫‪٢٦٧‬‬ ‫ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻃﺎﻫﺮه ﻫﻢ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﻴﺪ‪ .‬ﻗﺘﻞ او ﻋﻤﻠ ﻇﺎﻟﺎﻧﻪ و½ﺷﻣﺎﻧﻪ ﺑﻮد‪".‬‬

‫دﻳﭙﻠﻤﺎ‪ ä‬اﻧﻠﻴ‪ n‬ﺑﻪ ﻧﺎم راﺑﺮت واﺗﺴﻦ )‪ (Robert Grant Watson‬در ﻛﺘﺎﺑ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان‬ ‫)‪ (A History of Persia‬ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ ١٨۶۶‬ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪ وﺷﺎﻣﻞ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان در ﻗﺮن‬ ‫ﻧﻮزدﻫﻢ اﺳﺖ اﺷﺎرۀ ﻛﻮﺗﺎﻫ ﺑﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﻣﻛﻨﺪ‪ ..." :‬دﺧﺘ ﻳﻜﻰ از ﻣﺘﻬﺪﻳﻦ ﻣﻌﺮوف اﺳﻼم‪،‬‬ ‫‪٢٦٨‬‬ ‫زﻧ ﻛﻪ در ﻧﻈﺮ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻣﻘﺎﻣ ﻫﻤﭽﻮن ﻳﮏ ﭘﻴﺎﻣﺒ داﺷﺖ‪".‬‬

‫ﻛﺘﺎب ‪The Báb and the Bábis: Religious and Political Unrest in‬‬ ‫‪ Persia‬در ‪١٨٤٨-١٨٥٢‬اوﻟﻴ ﻛﺘﺎﺑ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻏﺮب درﺑﺎرۀ ﺣﻀت ﺑﺎب وﭘﻴواﻧﺶ‬ ‫ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﻪ زﺑﺎن رو‪ ،n‬ﺗﻮﺳﻂ اﻟﻜﺴﺎﻧﺪر ﻛﻇﻢ ﺑﮏ ) ‪Aleksandr‬‬ ‫‪ ٢٦٩(Kazem-Bek‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪ ودر ﺳﺎل ‪ ۱۸۶۵‬ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪ ‪.‬ﻛﻇﻢ ﺑﮏ در آذرﺑﺎﻳﺎِن‬

‫‪٩٤‬‬ ‫اﻳﺮان ﻣﺘﻮ> ﺷﺪ ودر ﺳﻦ ﭘﻄﺮزﺑﻮرگِ روﺳﻴﻪ ﭼﺸﻢ از ﺟﻬﺎن ﺑﺴﺖ‪ .‬او داﻧﺸﻤﻨﺪی واژهﺷﻨﺎس‬ ‫ﺑﻮد ﻛﻪ اّوﻟﻴ ﻛﺘﺎب ﺧﻮد را درﺑﺎرۀ دﺳﺘﻮر زﺑﺎن ﻋﺮ½ در ﺳّﻦ ﻫﻔﺪه ﺳﺎﻟﻰ ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬او ﺑﺎ‬ ‫ﻓﺮﻫﻨﮓ وادب دو ﻛﺸﻮر روﺳﻴﻪ واﻳﺮان آﺷﻨﺎ‪ Ì‬ﻛﻣﻞ داﺷﺖ؛ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮد وﺑﻌﺪﻫﺎ ﻣﺴﻴ`‬ ‫ﺷﺪ‪".‬‬ ‫‪٢٧٠‬‬

‫ّ‬ ‫در ﺳﺎل ‪ ۱۸۶۵‬ﭘﺰﺷﻜ اﺗﺮﻳ‪ n‬ﺑﻪ ﻧﺎم ﺟﺎﻛﻮب ُﭘﻼک )‪ (Jakob Polak‬ادﺨ ﻛﺮد ﻛﻪ ﺷﺎﻫﺪ‬ ‫ّ‬ ‫ﻗﺘﻞ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻮده؛ ادﺨ‪ Ì‬ﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﺛﺎﺑﺖ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫"ﻣﻦ ﺷﺎﻫﺪ ﻗﺘﻞ ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ ﺑﻪ دﺳﺖ وزﻳﺮ ﺟﻨﮓ وآﺟﻮداﻧﻬﺎﻳﺶ ﺑﻮدم‪ .‬آن زن ﻧﺎزﻧﻴ ﻣﺮگ ﺧﻮد‬ ‫‪٢٧١‬‬ ‫را ﺑﺎ ﻗﺪرﺗ ﻓﻮق ﺗّﻤﻞ اﻧﺴﺎن ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪".‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑ ﻛﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب را ﺑﻪ ﻧﺴﻞ روﺷﻨﻔﻜﺮان اروﭘﺎ ﻣﻌﺮ< ﻛﺮد ﻛﺘﺎب"ادﻳﺎن وﻓﻠﺴﻔﻪﻫﺎ در‬ ‫آﺳﻴﺎی ﻣﺮ‪t‬ﺰی )‪ (Religions et philosophies dans l'Asie Central‬اﺛﺮ آرﺗﻮر‬ ‫دو ﮔﻮﺑﻴﻨﻮ )‪ (Arthur de Gobineau‬ﺑﻮد ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ ۱۸۶۵‬ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪ‪ .‬ﮔﻮﺑﻴﻨﻮ‪،‬‬ ‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ودﻳﭙﻠﻤﺎت ﻓﺮاﻧﺴﻮی‪ ،‬در زﻣﺎن ﺣﻀت ﺑﺎب در اﻳﺮان ﻣﺸﻐﻮل ﺑﻪ ﻛر ﺑﻮد‪ .‬او ﺷ‪p‬‬ ‫ﺑﺮ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻣﺬﻫ‪ k‬آن ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ اّوﻟﻴ ﺷح ﻛﻣﻞ از دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ وﺗﺎرﻳﺦ او•ﻪ‬ ‫آن اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻜﻰ از ﻣﻨﺎﺑﻌ ﻛﻪ او ﺑﻪ دﺳﺖ آورد ﺗﺎرﻳﺦ ﻛﻣﻞ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﺣﺎﺟ ﻣﻴزا‬ ‫ﺟﺎ‪ E‬اﺳﺖ؛ ﺷﺨ‪ $‬ﺑﺎﺑ ﻛﻪ در ﺿﻮﺿﺎی ﺳﺎل ‪ ۱۸۵۲‬ﺟﺎن ﺧﻮد را از دﺳﺖ داد‪ .‬ﺷ‪ p‬ﻛﻪ‬ ‫ﮔﻮﺑﻴﻨﻮ درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه ﻧﺎﺷﺘﻪ ﺣﻜﻳﺖ از اﺳﺘﻌﺪاد وﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻓﺮاوان ﻃﺎﻫﺮه واﺣﺘام ﺑﺴﻴﺎر‬ ‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ او دارد‪:‬‬

‫ّ‬ ‫"ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﺴﻠﻄﻰ ﺑﻧﻈﻴ ﺑﺮ زﺑﺎن ﻋﺮ½‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬ﻓﻮقاﻟﻌﺎده ﻧﻴ در‬ ‫ﺗﻔﺴﻴ اﺣﺎدﻳﺚ وآﻳﺎت ﻗﺮآ‪ E‬وﺗﻔﻜﺮ اﺳﻼﻣ داﺷﺖ‪ .‬در ﺷﻬﺮ ﻗﺰوﻳﻦ از‬ ‫‪٢٧٢‬‬ ‫او ﺑﻪ ﻋﻨﻮان زﻧ ﺑﺎ ﺗﻮاﻧﺎ‪Ì‬ﻫﺎی ﺧﺎرقاﻟﻌﺎده ﻳﺎد ﻣﺷﺪ‪".‬‬

‫‪٩٥‬‬ ‫ّ‬ ‫"او ﻣﻌﺘﻘﺪی ﻣﻨﻔﻌﻞ ﻧﺒﻮد‪ .‬در ﻫﻤﻪ ﺟﺎ از ﺗﻌﺎ•ﻢ ﻣﻌﻠﻤﺶ ﺳﺨﻦ ﻣﮔﻔﺖ‪.‬‬ ‫ّ‬ ‫او ﺑﺎ ﺗﻌﺪد زوﺟﺎت وﻧﻴ ﺑﺎ ﺣﺠﺎب ﭘﻮﺷﻴﺪن زﻧﻬﺎ ﻣﺎﻟﻒ ﺑﻮد وروﺑﻨﺪ‬ ‫ﺧﻮد را در ﻣﺎﻣﻊ از ﺻﻮرت ﺑﺮﻣداﺷﺖ ﺑﻪ ﻃﻮری ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻫﻮل‬ ‫وﻫﺮاس ورﺳﻮا| وﺟﺎر وﺟﻨﺠﺎل در ﺧﺎﻧﻮاده و دﻳﮕﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺆﻣﻦ‬ ‫و ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﮔﺮوﻫ ﻫﻢ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ از ﻋﻘﺎﻳﺪ او اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻣﻛﺮدﻧﺪ‬ ‫واﺷﺘﻴﺎﻗ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ او داﺷﺘﻨﺪ وﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن ﺳﺨﻨﺎن او در ﻣﺎﻣﻊ ﻋﻤﻮﻣ ﺑﻪ‬ ‫او ﻣﭘﻴﻮﺳﺘﻨﺪ‪".‬‬ ‫‪٢٧٣‬‬

‫"ﺗﻤﺎم اوﻗﺎت او ﺻف ﭘﻴوی ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﻮدﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﮔﻮﻧﻪ ﺣّﻖ‬ ‫ّ‬ ‫وﻣﺴﺌﻮ•‪ k‬را ﺑﻪ او اﻋﻄﺎ ﻛﺮده ﺑﻮد‪ .‬او ﺑﺮ ﻋﻠﻮم دﻳﻨ اﺣﺎﻃﻪ وﺗﺴﻠﻂ‬ ‫ﻛﻣﻞ داﺷﺖ‪ ...‬ﻫﺮﮔﺰ از زﺑﺎن ﻫﻴﭻ ﻣﺴﻠﻤﺎ‪ E‬ﻛﻤﻪای ﻛﻪ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﻋﺪم‬ ‫‪٢٧٤‬‬ ‫ﭘﺮﻫﻴﺎری ﻃﺎﻫﺮه ﻛﻨﺪ ﻧﺸﻨﻴﺪم‪".‬‬

‫ﻛﻨﺖ ﮔﻮﺑﻴﻨﻮ ﺻﺤﻨﻪای ﺧﻴﺎﻟ در ﺑﺪﺷﺖ را ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻛﻨﺪ ﻛﻪ در آن ﻃﺎﻫﺮه در ﺣﺎﻟ ﻛﻪ‬ ‫ﭘﺎ ﺑﺮ روی ﭘﺎ اﻧﺪاﺧﺘﻪ ﺑﺮ ﺗ‪ k‬ﻛﻪ ﺑﺮای او آﻣﺎده ﺷﺪه ﺟﻠﻮس ﻛﺮده وﻣﻮﻋﻈﻪ ﻣﻛﻨﺪ ﻛﻪ زﻣﺎن‬ ‫آن رﺳﻴﺪه ﺗﺎ اﻣﺮ ﺣﻀت ﺑﺎب در ﺳ ﺗﺎ ﺳ ﺟﻬﺎن ﺗﺒﻠﻴﻎ ﺷﻮد ودر اﻳﻦ ﻛر زﻧﺎن ﺳﻬﻤ ﻣﺸﺎﺑﻪ‬ ‫ﻣﺮدان دارﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻓﺎر‪ n‬ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎدۀ ﮔﻮﺑﻴﻨﻮ ﺑﻴﺎن ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺎده اﻣﺎ ﻣﺆﺛﺮ‬ ‫وﺳﺒﺐ ﺗﻘﻠﻴﺐ ﻗﻠﻮب ﺑﻮد واﻓﺮاد ﺳﺎدۀ روﺳﺘﺎ‪ Ì‬در ﺑﺪﺷﺖ ﺑﻌﺪ از ﺷﻨﻴﺪن ﺳﺨﻨﺎن ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ً‬ ‫‪٢٧٥‬‬ ‫ﻛﻣ ﻼ ﺗ ﻘ ﻠ ﻴ ﺐ ﻣ ﺷ ﺪ ﻧ ﺪ ‪.‬‬

‫ﻛﺘﺎب ﮔﻮﺑﻴﻨﻮ ﺑﺎرﻫﺎ ﻣﻮرد ارزﻳﺎﺑ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ وﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺮﺟﻊ اﻃﻼﺨت اﺳﺘﻔﺎده ﻣﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﻧﺸﻳﻪ ‪ Journal des Savants‬در ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺧﻼﺻﻪای از ﻛﺘﺎب ﮔﻮﺑﻴﻨﻮ را ﺑﻪ ﺟﺎپ رﺳﺎﻧﺪ‬ ‫و ﺗﻤﺎم ﭘﺎراﮔﺮاف ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻃﺎﻫﺮه را ﻛﻣﻞ و ﺑﻪ ﺻﻮرت اّو•ﻪ ﭼﺎپ ﻛﺮده و ﺗﺼﻳﺢ ﻛﺮده‬ ‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺮای اﺣﻘﺎق ﺣﻘﻮق زﻧﺎن در ﺷق ﻗﻴﺎم ﻛﺮد و از زﻧﺎن ﺧﻮاﺳﺖ ﻛﻪ از ﺧﻠﻮت‬ ‫ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ در آن ﺣﺒﺲ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻴون ﺑﻴﺎﻳﻨﺪ‪ ٢٧٦ .‬در ﻣﺎه آﮔﺴﺖ ﺳﺎل ‪ ۱۸٦۸‬روزﻧﺎﻣﻪ ‪Le‬‬

‫‪٩٦‬‬ ‫‪Temps‬در ﭘﺎرﻳﺲ ﺳﻪ ﻣﻘﺎ" ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﺎﻧﺪ ﻛﻪ دو ﭘﺎراﮔﺮاف آن درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻮد و‬ ‫ً‬ ‫ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ ﺣﻀﻮر زﻧ ﭼﻨﻴ ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ ﻧﺸﺎﻧﻪ آن ﺑﻮد ﻛﻪ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ واﻗﻌﺎ در ﺻﺪد اﻳﺎد‬ ‫‪٢٧٧‬‬ ‫ﺗﻐﻴﻴات اﺟﺘﻤﺎﻋ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ﺑﺮ‪ p‬از داﻧﺸﻤﻨﺪان وﻣﺘﻔﻜﺮان ﻓﺮاﻧﺴﻮی در ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی ﺧﻮد در ﺑﺎرۀ ﻧﻬﻀﺖ ﺑﺎﺑ وﺟﻨﺎب‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﻛﺘﺎب ﮔﻮﺑﻴﻨﻮ را ﻣﺮﺟﻊ ﻗﺮار داده وﺑﻪ آن اﺳﺘﻨﺎد ﻛﺮدهاﻧﺪ ‪.‬ﺟﻮزف ارﻧﺴﺖ رﻧﺎن‬ ‫)‪ ،(Joseph Ernest Renan‬ﻣﺘﻔﻜﺮ ﺑﺰرگ ﻣﺬﻫ‪ k‬وﻓﻴﻠﺴﻮف ﺳﻴﺎ‪ n‬ﻓﺮاﻧﺴﻮی در‬ ‫ﻛﺘﺎب ﺧﻮد ﺑﻪ ﻧﺎم "ﺣﻮاّرﻳﻮن"‪ (Les Apotres) ٢٧٨‬در ﭼﻨﺪ ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﺑﺎﺑﻫﺎ اﺷﺎره ﻛﺮده‬ ‫از ﺷﻜﻨﺠﻪﻫﺎی وﺣﺸﻴﺎﻧﻪای ﻛﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ اﻋﻤﺎل ﺷﺪه واز ﺗﻨﮓﻧﻈﺮی وﺗﮏروی‪ ،‬ﻛﻪ‬ ‫ﻣﺸﺨﺼﻪ ﻣﺮدم "آن ﺳﻮی دﻧﻴﺎ" اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫‪٢٧٩‬‬

‫ﻓﺮاﻧﺴﻮی دﻳﮕﺮی ﻛﻪ درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه ﻣﻘﺎ"ای ﻣﻨﺘﺸ ﻛﺮد‪ ،‬آﻧﺪره ﺑﻠﻜﻮﻣﺐ )‪André-‬‬ ‫ّ‬ ‫‪ (Ursule Casse de Bellecombe‬رﺋﻴﺲ ﻣﺆﺳﺴﻪ ﺗﻘﻴﻘﺎت ﺗﺎرﻳ‪ V‬ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑﻮد‪ .‬او‬ ‫ﻣﻘﺎ" ﻛﻣﻠ درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ در روزﻧﺎﻣﻪ ‪ L’Investigateur‬در ﺳﺎل‬ ‫‪ ۱۸۷۰‬ﻧﻮﺷﺖ‪ ٢٨٠ .‬آﻧﺪره ﺑﻠﻜﻮﻣﺐ درﺑﺎرۀ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺘﻠﻒ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺘﺎ•ﺎ‪ ،‬ﭼﻴ‪ ،‬ﻣﻜﺰﻳﮏ‬ ‫واﻣﺮﻳﻜﺎی ﻣﺮ‪t‬ﺰی‪ ،‬ﺟﻨﻞ آﻣﺎزون وﺟﻨﺎب ﻃﺎﻫﺮه وﺣﻀت ﺑﺎب ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬او ﻫﻤﭽﻨﻴ در‬ ‫ﭼﻬﺎر ﺟﺘ‪ ،‬ﻛﺘﺎب ﺗﺎرﻳﺦ ﺟﻬﺎن وﻋﻠﻢ را ﺑﻪ ﻧﺎرش آورد‪ .‬ﺑﻠﻜﻮﻣﺐ ﺑﺎ ﻣﺘﻔﻜﺮان وﻧﻮﻳﺴﻨﺪﺎن‬ ‫وداﻧﺸﻤﻨﺪان ﻓﺮاﻧﺴﻮی زﻣﺎن ﺧﻮد ارﺗﺒﺎط داﺋﻢ داﺷﺖ‪ .‬او ﻣﺮد ﺗﺼﻴﻞﻛﺮده وﺷﻳﻔ ﺑﻮد‬ ‫وﺗﻔﺎوتﻫﺎی ﻧﮋادی وﻗﻮﻣ را ارج ﻣ ﻧﻬﺎد‪ ٢٨١.‬در ﻣﻘﺎ"اش‪ ،‬ﺣﻀت ﺑﺎب را "ﺗﺎﺟﺮ ﭘﺎرﭼﻪ"‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻌﺮ< ﻛﺮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺛﺮوت زﻳﺎدی ﻧﺪاﺷﺖ اﻣﺎ ﺑﻪ ﻋﺮﻓﺎن وﺗﺼّﻮف ﻋﻼﻗﻪ داﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻫﺰاران‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﻔﺮ را ﻣﺮﻳﺪ ﺧﻮد ﻛﺮده و راه را ﺑﺮای ﺗﺮ‪ Ê‬زﻧﻬﺎ و ا ﺗﺎد ﻣﺴﻠﻤﻴ و اﻏﻤﺎض ﻣﺬﻫ‪ k‬ﺑﺎز ﻛﺮده‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬او از ﻃﺎﻫﺮه وﺷﺠﺎﻋﺘﺶ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﺎﻟﻔﺎن وﻗﺮاردادﻫﺎی ﻣﺮﺳﻮم اﺟﺘﻤﺎع واز ﻣﻘﺎوﻣﺖ‬ ‫ﺑﺑﺎﻛﻧﻪ او در ﺑﺮاﺑﺮ ﺗﻬﺪﻳﺪﻫﺎی ﺟﺎ‪ E‬ﺗﻤﺠﻴﺪ ﻛﺮده اﺳﺖ وآﺧﻮﻧﺪﻫﺎی ﺷﻴﻌﻪ را ﻣﺘﻬﻢ ﻛﺮد ﻛﻪ‬ ‫ﺑﺮای ﺑاﻋﺘﺒﺎر ﻛﺮدن ﻃﺎﻫﺮه ﺗﻔﺴﻴ وﺗﻌﺒﻴ ﺷﺨ‪ $‬ﺧﻮد از اﺳﻼم اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ‬

‫‪٩٧‬‬ ‫ﻋﻘﻴﺪۀ ﺑﻠﻜﻮﻣﺐ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺮاﺑﺮی زن وﻣﺮد‪ ،‬ﺣّﻖ اﻧﺘﺨﺎب در ازدواج‪ ،‬ﮔﺮﻓﺘ ﺣّﻖ ﻃﻼق ﺑﺮای‬ ‫ّ‬ ‫زﻧﺎن‪ ،‬وا ﺗﺎد ﺑﻴ ﻣﺮد وزن را ﺗﺒﻠﻴﻎ ﻣﻛﺮد‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻠﻜﻮﻣﺐ ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه را ﻣﺘﻬﻢ ﺑﻪ ﺗﻼش ﺑﺮای ﺗﻤﻠﮏ و‪t‬ﺴﺐ دارا‪ Ì‬ﺟﻌ ﻣﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬ ‫و‪ G‬او در واﻗﻊ ﺑﻪ ﺑﺎﺑﻫﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ در اﻧﺘﻈﺎر زﻣﺎن ﻣﻮﻋﻮد وﺗﺄﺳﻴﺲ ﻣﻠﻜﻮت اﻟﻬ ﺑﺮ وﺟﻪ ارض‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ ﻋﺸﻖ وﻣّﺒﺖ واﺗﺎد را ﻣآﻣﻮﺧﺖ ‪.‬اواﺋﻞ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺑﻨﺎ ﺑﺮ درک ﺷﺨ‪ $‬ﺧﻮد ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎی‬ ‫ﻗﻮاﻧﻴ ﺷﻳﻌﺖ اﺳﻼم ﻋﻤﻞ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻠﻜﻮﻣﺐ در دﻓﺎع از ﻃﺎﻫﺮه ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ ﻛﻪ ﺗﻔﺎوت ﺑﻴ‬ ‫ّ‬ ‫ﺗﻌﺎ•ﻢ ﻃﺎﻫﺮه و اﺗﻬﺎم اﺷﺘاﻛﮔﺮا‪ Ì‬ﻣﺜﻞ ﺗﺸﺒﻴﻪ ﺷﻳﮏ و ﺳﻬﻴﻢ ﺷﺪن ﺣﻮاّرﻳﻮن زﻣﺎن ﺣﻀت‬ ‫ﻣﺴﻴﺢ ﺑﻪ ﻧﻈﺎم ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴ‪ k‬ﺑﻮد‪ ٢٨٢.‬او ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﻼﺻﻪ ﻃﺎﻫﺮه را ﻣﻨ‪ z‬و ﺑﺎﻋﺚ رﺳﺘﺎری‬ ‫َ‬ ‫زﻧﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺧﻮاﻧﺪ و در ﺷﺎن و ﻣﻘﺎم او را ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ زﻧﺎن ﻏﺮ½ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﭘﻴﺸﺒد‬ ‫و ﭘﻴﺸﻓﺖ زﻧﺪﻰ زﻧﺎن در ﻏﺮب ﺷﺪﻧﺪ؛ زﻧﺎ‪ E‬ﭼﻮن اﻟﻴاﺑﺖ ﺑﻠﮏول) ‪Elisabeth‬‬ ‫‪ ،(Blackwell‬اّوﻟﻴ زﻧ ﻛﻪ در اﻣﺮﻳﻜﺎ ﮔﻮاﻫﻴﻨﺎﻣﻪ ﺗﺼﻴﻼت ﭘﺰﺷﻜ را در ﺳﺎل ‪۱۸۴۹‬‬ ‫درﻳﺎﻓﺖ ﻛﺮد‪ ،‬و آﻣﻠﻴﺎ ﺑﺮوﻣﺮ )‪ (Amelia Broomer‬ﻛﻪ ﻣﺪاﻓﻊ ﺳﺳﺨﺖ ﺟﻨﺒﺶ"ﺑﻠﻮﻣﺮ"‬ ‫)‪ (Bloomer‬ﻃﺮﻓﺪار و ﺧﻮاﺳﺘﺎر ﻧﻮﻋ ﭘﻮﺷﺶ راﺣﺖ و ﻣﻮاﻓﻖ ﺑﺎ ﺳﻼﻣﺖ ﺑﺪن زﻧﺎن و‬ ‫ﺧﻮاﺳﺘﺎر ﺣﻘﻮق ﺳﻴﺎ‪ n‬ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺮای زﻧﺎن اﻧﻠﻴ‪ n‬و ﻓﺮاﻧﺴﻮی ﺑﻮد‪.‬‬ ‫‪٢٨٣‬‬

‫ﻳﻜﻰ دﻳﮕﺮ از روﺷﻨﻔﻜﺮان ﻓﺮاﻧﺴﻮی ﻛﻤﻨﺖ ﻫﻮارت )‪ (Clement Huart‬ﺑﻮد ﻛﻪ در‬ ‫‪٢٨٤‬‬ ‫ﺳﺎل ‪ ۱۸۸۹‬در ﻛﺘﺎب ﻛﻮﭼﻜ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ‪La Religion de Bab‬درﺑﺎره ﻃﺎﻫﺮه ﻧﻮﺷﺖ‪.‬‬ ‫ﻫﻮارت در ﺳﻦ ﭼﻬﺎرده ﺳﺎﻟﻰ ﺑﻪ ﻳﺎدﮔﻴی زﺑﺎن ﻋﺮ½ ﭘﺮداﺧﺖ وﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ زﺑﺎﻧﺸﻨﺎ‪n‬‬ ‫وآﺛﺎر ادﺑ زﺑﺎنﻫﺎی ﻋﺮ½‪ ،‬ﺗﺮﻛ وﻓﺎر‪ n‬اداﻣﻪ داد‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ او ﺑﺮ زﺑﺎنﻫﺎی اﻧﻠﻴ‪،n‬‬ ‫ّ‬ ‫اﻳﺘﺎ•ﺎ‪ Ì‬وآﻟﺎ‪ E‬ﺗﺴﻠﻂ ﻛﻣﻞ داﺷﺖ‪ ٢٨٥.‬او در ﻛﺘﺎب ﺧﻮد از ﻋﻠﻢ واﺳﺘﻘﻼل رو‪ p‬ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ﻛﻪ ﺑﺎ ﻛﺸﻒ ﺣﺠﺎب آن را ﻧﺸﺎن داد ﺗﻤﺠﻴﺪ ﻛﺮد‪ .‬ﺑﻪ د•ﻞ ﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬واﺣﺎﻃﻪ ﺑﺮ زﺑﺎنﻫﺎی‬ ‫ﻣﺘﻠﻒ ﺻﻔﺤﺎت زﻳﺎدی از آﺛﺎر ﺣﻀت ﺑﺎب را از ﻓﺎر‪ n‬وﻋﺮ½ ﺑﻪ ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺗﺮﺟﻪ ﻛﺮده‬ ‫‪٢٨٦‬‬ ‫وﺑﻌ‪ A‬از ﺗﻌﺎ•ﻢ او را ﺷح داده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪٩٨‬‬ ‫ﻧﺸﻳﻪ اﻧﻠﻴ‪ Contemporary Review n‬در دﺳﺎﻣﺒ ‪ ۱۸۸۵‬ﻣﻘﺎ"ای ﻛﻣﻞ ﺗﺖ‬ ‫ﻋﻨﻮان ‪ Story of the Bab‬ﻣﻨﺘﺸ ﻛﺮد‪ ٢٨٧‬ودر آن ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻛﻨﺖ دوﮔﻮﺑﻴﻨﻮ ﻃﺎﻫﺮه را‬ ‫ﭼﻨﻴ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻛﻨﺪ‪" :‬زﻧ ﻛﻪ اﮔﺮ در ﻏﺮب ﭘﺎ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺑﻮد ﻫﻢرﺗﺒﻪ ﺑﺴﻴﺎری از‬ ‫زﻧﺎن ﻗﻬﺮﻣﺎن واﻓﺘﺨﺎرآﻓﺮﻳﻦ ﻣﻌﺎﺻ ﺧﻮد در ﻏﺮب ﻣﺑﻮد" و "ﺷﺠﺎﻋ‪ "k‬ﻏﻴﻗﺎﺑﻞ ﻧﻔﻮذ‬ ‫‪٢٨٨‬‬ ‫ﻫﻤﭽﻮن ﻣﺮاد وﻣﻮﻻی ﺧﻮد داﺷﺖ‪".‬‬

‫ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی ﻛﻇﻢ ﺑﮏ و‪t‬ﻨﺖ دوﮔﻮﺑﻴﻨﻮ ﻋﻤﺪه ﻣﻨﺎﺑﻌ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ در ﻏﺮب ﺑﺮای آﺷﻨﺎ‪ Ì‬ﺑﺎ‬ ‫دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻣﺷﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺮی ون ﻧﺎﻳﻤﺎﻳﺮ )‪ (Marie von Najmajer‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪهای اﻃﺮﻳ‪ n‬واز ﻓّﻌﺎﻻن ﭘﻴﺸﻓﺖ‬ ‫زﻧﺎن‪ ،‬اّوﻟﻴ اﺛﺮادﺑ ﺧﻮد را ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻃﺎﻫﺮه ﻧﻮﺷﺖ‪ ٢٨٩.‬اﻳﻦ اﺛﺮ ﺑﺎ ﻧﺎم ‪A‬‬ ‫‪picture from the Persian modern times in ٦ Songs‬در ﺳﺎل ‪۱۸۷۴‬‬ ‫ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪ‪ ٢٩٠.‬ﻣﻨﺒﻊ و ﻣﺮﺟﻊ اﻃﻼﺨت او ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی ﻛﻇﻢ ﺑﮏ و دوﮔﻮﺑﻴﻨﻮ ﺑﻮد‪ .‬ﭼﻨﺪﻳﻦ دﻫﻪ‬ ‫ﺑﻌﺪ ﻣﺎرﻳﺎﻧﺎ ﻫﺎﻳﻨﻴﺶ )‪ ،(Mariana Heinish‬ﻣﺎدر رﺋﻴﺲﺟﻬﻮر اﻃﺮﻳﺶ از ﻃﺮﻳﻖ ﻣﺎرﺗﺎ‬ ‫روت ﺑﺎ ﻃﺎﻫﺮه آﺷﻨﺎ ﺷﺪ واﻇﻬﺎر داﺷﺖ‪" :‬ﻣﻦ ﺗﻼش ﻣﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﺑﺮای زﻧﺎن اﻃﺮﻳﺶ ﻫﻤﺎن‬ ‫‪٢٩١‬‬ ‫ﻛری را ﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺎ ﻓﺪا ﻛﺮدن ﺟﺎن ﺧﻮد ﺑﺮای زﻧﺎن اﻳﺮا‪ E‬ﻛﺮد‪".‬‬

‫در دﺳﺎﻣﺒ ﺳﺎل ‪ ۱۸۸۰‬داﻧﺸﻤﻨﺪ ﻣﻌﺮوف اﻳﺘﺎ•ﺎ‪ ،Ì‬ﻣﻴﺸﻞ ﻟﺴﻮﻧﺎ )‪(Michele Lessona‬‬ ‫ﻛﻪ ﺗﺼﺺ در زﻣﻴﻨﻪ دوزﻳﺴﺘﺎن داﺷﺖ و‪t‬ﺘﺎبﻫﺎی داروﻳﻦ را ﺗﺮﺟﻪ ﻛﺮده ﺑﻮد و‪I‬رﻫﺎی او‬ ‫ﺗﺄﺛﻴ زﻳﺎدی در ﻧﺴﻞ آﻳﻨﺪۀ داﻧﺸﻤﻨﺪان اﻳﺘﺎ•ﺎ داﺷﺖ‪ ٢٩٢‬دو ﮔﺮدﻫﻤﺎ‪ Ì‬درﺑﺎرۀ ﻧﻬﻀﺖ ﺑﺎﺑ‬ ‫ﺗﺸﻜﻴﻞ داد‪ .‬ﻣﺬاﻛﺮات اﻳﻦ دو ﻛﻨﻔﺮاﻧﺲ در ﺳﺎل ‪ ١٨٨١‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻛﺘﺎﺑ ﺗﺖ ﻋﻨﻮان ‪I‬‬ ‫‪Babi‬ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪ‪ ٢٩٣.‬او در ﺳﺎل ‪۱۸۶۲‬ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﻰ از ﻃﺮف ﭘﺎدﺷﺎه اﻳﺘﺎ•ﺎ ﺑﻪ اﻳﺮان ﺳﻔﺮ ﻛﺮد‬ ‫ﺗﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺰﺷﮏ رواﺑﻂ دوﺳﺘﺎﻧﻪ ﺑﻴ دو ﻛﺸﻮر را ﺑﺮﻗﺮار ﺳﺎزد‪ .‬در ﺗﺒﻳﺰ ﺑﺎ داوود ﺧﺎن‬ ‫ﻣﻼﻗﺎت ﻛﺮد وداوود ﺧﺎن ﺷح ﻛﻣﻠ از زﻧﺪﺎ‪ E‬ﺣﻀت ﺑﺎب را ﺑﺮای او ﮔﻔﺖ‪ .‬او ﺳﻌ‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﺮد از ﻛﻴﻴﻪ ﻧﻘﺎ‪ D‬ﻛﻪ ﺑﺎب در آﻧﺎ ﺑﻮده ﺑﺎزدﻳﺪ ﻛﻨﺪ واﻏﻠﺐ ﺑﺎ دوﮔﻮﺑﻴﻨﻮ‪ ،‬ﻛﻪ در آن وﻗﺖ‬

‫‪٩٩‬‬ ‫ﺳﻔﻴ ﻛﺸﻮر ﻓﺮاﻧﺴﻪ در اﻳﺮان ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﻼﻗﺎت ﻣﻛﺮد‪ .‬ﺑﻴﺸﺘ اﻃﻼﺨت او درﺑﺎرۀ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ‬ ‫ّ‬ ‫ً‬ ‫از اﻳﻦ دو ﻣﻨﺒﻊ‪ ،‬ﻣﺼﻮﺻﺎ از دو ﮔﻮﺑﻴﻨﻮ ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻪ دﺳﺖ آوردن اﻃﻼﺨت دﺳﺖ اّول درﺑﺎرۀ‬ ‫ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺑﺮای او ﻛر آﺳﺎ‪ E‬ﻧﺒﻮد‪" .‬در ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﻣﺎل اﺳﺖ ﺑﺘﻮان درﺑﺎرۀ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺻﺤﺒﺖ‬ ‫ﻛﺮد ﻳﺎ اّﻃﻼﻋ از آﻧﻬﺎ ﺑﻪ دﺳﺖ آورد‪ .‬ﺗﺮس وُرﻋ‪ k‬ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﻤﻪ در دﻟﺎ ﻣاﻧﺪازد ﻫﺮ ﻛﺲ‬ ‫‪٢٩٤‬‬ ‫را از ﺻﺤﺒﺖ وﺣ‪ k‬ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن ﺑﻪ آن ﺑﺎز ﻣدارد‪".‬‬

‫ﻛرﻻ ﺳاﻧﺎ )‪ (Carla Serrana‬اﻳﺘﺎ•ﺎ‪ Ì‬دﻳﮕﺮی ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﺮان ﺳﻔﺮ ﻛﺮد وﺳﻔﺮﻧﺎﻣﻪای‬ ‫درﺑﺎرۀ اﻳﺮان ﻧﺎﺷﺖ‪ .‬او ﻣﺘﻮ> ﻛﺸﻮر ﺑﻠﮋﻳﮏ ﺑﻮد‪ .‬ﻛﺘﺎب او ﺑﺎ ﻋﻨﻮان " اﻓﺮاد واﺷﻴﺎء در‬ ‫ﻛﺸﻮر اﻳﺮان" )‪ (Men and Objects in Iran‬در ﺳﺎل ‪ ۱۸۸۳‬ﭼﺎپ‪ ٢٩٥‬وﺑﻪ ﻧ ُـﻪ زﺑﺎن‬ ‫ﺗﺮﺟﻪ ﺷﺪ‪ .‬ﻓﺼﻠ از اﻳﻦ ﻛﺘﺎب درﺑﺎرۀ ﺷﻜﮔﻴی ﻓﺮﻗﻪ ﺑﺎﺑ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻨﺒﻊ اﻃﻼﺨت او‬ ‫‪٢٩٦‬‬ ‫ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی ﮔﻮﺑﻴﻨﻮ ﺑﻮد‪ .‬در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻃﺎﻫﺮه زﻧ ﺗﻮاﻧﺎ وﺧﺎرقااﻟﻌﺎده ﻣﻌﺮ< ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﺳاﻧﺎ اوﻟﻴ زن اروﭘﺎ‪ Ì‬ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﻔﻘﺎز ﺳﻔﺮ ﻛﺮد واز آن ﻃﺮﻳﻖ ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎ‪ Ì‬در ﺳﻦ ﭘﻨﺠﺎه‬ ‫ﺳﺎﻟﻰ ﺑﻪ ﺳﻔﺮﺧﻮد اداﻣﻪ داد‪ .‬وﻗ‪ k‬ﺑﻪ اﻳﺘﺎ•ﺎ ﺑﺎزﮔﺸﺖ از او ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ در ﻛﻨﻔﺮاﻧ‪ n‬ﻛﻪ در‬ ‫ّ‬ ‫ُرم ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه ﺑﻮد ﺷ‪t‬ﺖ ودرﺑﺎرۀ ﺳﻔﺮش ﺻﺤﺒﺖ ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻛرﻻ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺑﻬﺎﻧﻪ ﻛﻪ "در‬ ‫ّ‬ ‫اﻳﺘﺎ•ﺎ زﻧﻬﺎ در ﻣﺎﻣﻊ ﻋﻤﻮﻣ ﺻﺤﺒﺖ ﻧﻤﻛﻨﻨﺪ" اﻳﻦ دﻋﻮت را رد ﻛﺮد‪ .‬در ﺳﺎل ‪ ۱۸۷۳‬ﺑﻪ‬ ‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﻰ از ﻳﮏ روزﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪ وﻳﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪ‪ .‬ﺳﻔﺮ او ﺑﻪ ﺷق اروﭘﺎ ﺷﺶ ﺳﺎل ﻃﻮل ﻛﺸﻴﺪ‪.‬‬ ‫‪ Ì‬ﻗﺒﻞ از ﺧﻮد‪ِ ،‬ﺳاﻧﺎ ﺑﻪ زﻧﺪﻰ روزﻣﺮۀ روﺳﺘﺎﺋﻴﺎ‪ E‬ﻛﻪ‬ ‫ﺑﺮﺧﻼف دﻳﮕﺮ ﺟﻬﺎﻧﮕﺮدان اروﭘﺎ ِ‬ ‫‪٢٩٧‬‬ ‫ﻣﻼﻗﺎت ﻣﻛﺮد ﻋﻼﻗﻪ زﻳﺎدی داﺷﺖ‪.‬‬

‫ﻳﻜﻰ از آﺛﺎری ﻛﻪ ﺗﻮّﺳﻂ ﻓﺮدی آﺎه وﺧﺒه درﺑﺎرۀ زﻧﺪﻰ وﺗﻌﺎ•ﻢ ﺣﻀت ﺑﺎب وﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺎﺑ‬ ‫ﻧﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪ ﻛﺘﺎﺑ اﺳﺖ از ﻛﺸﻴﺶ از ﻛﻴﺴﺎی آﻧﻠﻴﻜﻦ )‪ (Angelican‬ﺑﻪ ﻧﺎم ادوارد‬ ‫ِﺳﻞ )‪ (Edward Sell‬ﻛﻪ ﺳﺎﻟﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻴﺴﻴﻮﻧﺮی ﻣﺬﻫ‪ k‬در ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن زﻧﺪﻰ ﻛﺮده‬ ‫وﺑﻴﺶ از ﭘﻨﺠﺎه اﺛﺮ ﻋﻠﻤ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬او ﺧﻮاﻧﺪن زﺑﺎنﻫﺎی ﻓﺎر‪ ،n‬ﻫﻨﺪی و ﻋﺮ½ و ﭼﻨﺪ‬ ‫ً‬ ‫زﺑﺎن دﻳﮕﺮ را آﻣﻮﺧﺘﻪ ﺑﻮد‪ ٢٩٨.‬اﮔﺮﭼﻪ او ﻣﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ را ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎ ﺑﻪ زﺑﺎن اﺻﻠ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‬ ‫ﻛﻨﺪ و‪ G‬ﺑﻴﺸﺘ اﻃﻼﺨت را از آﺛﺎر ﻛﻇﻢ ﺑﮏ و دوﮔﻮﺑﻴﻨﻮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺳﻪ رﺳﺎ" درﺑﺎرۀ ﺑﺎﺑﻫﺎ و‬

‫‪١٠٠‬‬ ‫ﺑﻬﺎ|ﻫﺎ ﻧﻮﺷﺖ‪ The Babis :‬در ﺳﺎل ‪٢٩٩۱۸۹۶‬و دﻳﮕﺮی ‪The Bab and the Babis‬‬ ‫ﻛﻪ ﻧﻈﺮات ﻳﮏ ﻣﻴﺴﻴﻮﻧﺮ ﺑﻮد و در ﺳﺎل ‪ ۱۹۰۱‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ٣٠٠.‬ﺳﻮﻣ ‪ Bahaism‬ﻛﺘﺎﺑ‬ ‫در ﻣﻌﺮ< دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ| ﺑﻪ ﻣﻴﺴﻴﻮﻧﺮﻫﺎی ﻣﺴﻴ` ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ ۱۹۱۲‬ﺗﻬﻴﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ٣٠١.‬او در‬ ‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻫﺎﻳﺶ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻔّﺼﻠ درﺑﺎرۀ زﻣﻴﻨﻪ اﺳﻼﻣ ﺗﺎرﻳﺦ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ آورده اﺳﺖ‪ ،‬ارﺗﺒﺎط‬ ‫ﻧﺰدﻳﮏ ﺑﻴ ﺷﻴﺨﻴﻪ و ﺑﺎﺑﻴﻪ را ﺑﺎ ﺟﺰﺋﻴﺎت ﻛﻣﻞ ﺷح داده ﺗﺎرﻳﺦ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ و ﺑﻬﺎ| را ﺑﻴﺎن‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ د•ﻞ ﺗﺴﻠﻂ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎر‪ ،n‬او ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﮔﺰﻳﺪهﻫﺎ‪ Ì‬از ﺑﻴﺎﻧﺎت ﺣﻀت ﺑﺎب را در‬ ‫اﻳﻦ ﻛﺘﺎبﻫﺎ ﻧﻘﻞ ﻗﻮل ﻛﻨﺪ وﺳﺒﺐ ﺳﺘﺎﻳﺶ وﺗﻤﺠﻴﺪ او از ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬اﺣﺎطۀ ﺧﻮد او ﺑﻪ زﺑﺎن‬ ‫ﻓﺎر‪ n‬ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺗﻮاﻧﺴﺖ آﺛﺎر ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﻪ زﺑﺎن اﺻﻠ ﺑﻪ ﺧﻮ½ درک ﻛﻨﺪ وﺑﻔﻬﻤﺪ‪ .‬او درﺑﺎرۀ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﭼﻨﻴ ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬

‫"ﺑﺮ‪ p‬از اﺷﻌﺎرش رﻧﮓ وﺑﻮﺑ از روش ﺗﺼّﻮف وﻧﺸﺎن از ﻧﺸﺌﻪ ﻋﺮﻓﺎ‪E‬‬ ‫او دارﻧﺪ واﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ در اﺷﻌﺎرش ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎر‪ n‬ﺑﺴﻴﺎر ﻗﻮیﺗﺮ از‬ ‫ﻧﺴﺨﻪﻫﺎی ﺗﺮﺟﻢۀ آﺛﺎر اوﺳﺖ‪".‬‬ ‫‪٣٠٢‬‬

‫ﻧﻮﺷﺘﻪ دﻗﻴﻖ وﻣﺘﻔﻜﺮاﻧﻪ دﻳﮕﺮی ﻛﻪ درﺑﺎرۀ زﻧﺪﺎ‪ E‬ﺣﻀت ﺑﺎب ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه ودر آن از‬ ‫ﭼﻴ ) ‪Thomas Kelly‬‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﻫﻢ ﻳﺎد ﺷﺪه ﻣﻤﻮﻋﻪ ﺳﺨﻨا‪E‬ﻫﺎی ﭘﺮوﻓﺴﻮر ﺗﻮﻣﺎس ِ‬ ‫‪ ،(Cheyne‬ﻛﺸﻴﺶ وﺨﻟ ِﻢ ﻣﺬﻫ‪ k‬واﺳﺘﺎد داﻧﺸﺎه آﻛﺴﻔﻮرد اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ ۱۹۱۴‬ﺗﺖ‬ ‫ﻋﻨﻮان ‪)The Reconciliation of Races and Religions‬اﺋﺘﻼف ﻧﮋادﻫﺎ‬ ‫ً‬ ‫‪٣٠٣‬‬ ‫وادﻳﺎن( ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪ‪ .‬اﺣﺘﻤﺎﻻ او ﺑﻌﺪ از ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺧﻮد در اﻳﻦ ﺑﺎره ﺑﻬﺎ| ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬ ‫درﺑﺎره ﻃﺎﻫﺮه در ﻛﺘﺎﺑﺶ ﭼﻨﻴ ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬

‫"در واﻗﻊ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻔﺎوت اﻧﺴﺎنﻫﺎ در اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻌ‪ A‬ﺑﻪ درک ﻧﻮر اﻟﻬ‬ ‫ً‬ ‫وﻗﻮف ﻣﻳﺎﺑﻨﺪ وﺑﻌ‪ A‬ﻛﻤ ﺑﻪ درک آن ﻧﺰدﻳﮏ ﻣﺷﻮﻧﺪ وﺑﻌ‪ A‬اﺻﻼ‬ ‫ً‬ ‫آن را درﻧﻤﻳﺎﺑﻨﺪ‪ .‬ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ ﻣﻄﻤﺌﻨﺎ از ﺟﻠﻪ ﻛﺴﺎ‪ E‬ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ ﻗﻄﻌﻴﺖ‬ ‫‪٣٠٤‬‬ ‫ﻛﻣﻞ اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪۀ اﻟﻬ را درک ﻛﺮد‪".‬‬

‫‪١٠١‬‬ ‫او در ﭘﺎﻳﺎن اﻳﻦ ﻓﺼﻞ از ﻛﺘﺎب ﺣﻜﻳ‪ k‬از زﻧﺎن ﻣﻈﻠﻮم‪ ،‬ﻛﻪ از ﺗﺮ‪t‬ﻴﻪ ﺑﻪ ﻋﻜ ﺗﺒﻌﻴﺪ ﺷﺪﻧﺪ‪،‬‬ ‫ﻣ آورد‪:‬‬

‫"اﻳﻦ ﺷﺎﻋﺮه)ﻃﺎﻫﺮه( ﺑﻬﺎ| واﻗﻌ ﺑﻮد؛ وﺣ‪ k‬ﺑﻴﺸﺘ از آن ﻣﺗﻮان ﮔﻔﺖ‬ ‫داﻧﻪای ﻛﻪ در دوره اﺳﻼم در زﻣﻴ ﻛﺷﺘﻪ ﺷﺪ اﻛﻨﻮن ﺑﻪ دﺳﺖ‬ ‫ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ از زﻣﻴ ﺳ ﺑﺮ ﻣآورد‪ .‬ﻧﺎﻣﻪای ﻛﻪ در ﻣﺎه ﺟﻮن ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻪ‬ ‫ﺷﻮرای ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن ارﺳﺎل ﺷﺪ ﺧﺒ از ﺗﺒﻌﻴﺪ ﺑﻴﺶ از ﭼﻬﻞ زن ﺳﺘﻤﺪﻳﺪۀ‬ ‫اﻫﻞ ﺗﺮ‪t‬ﻴﻪ از ادرﻧﻪ ﺑﻪ ﻋﻜ )ﻣﻞ ﺣﺒﺲ ﺑﻬﺎءاﷲ( ﻣدﻫﺪ‪ " :‬در ‪ D‬ﭼﻨﺪ‬ ‫ﺳﺎل ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻃﺮﻓﺪاری از ﺣﻘﻮق زﻧﺎن ﺑﻪ آراﻣ ودر ﺧﻔﺎ در ¶ﺸﺖ‬ ‫دﻳﻮارﻫﺎی ﺣﺮﻣﺴاﻫﺎ ﻧﻔﻮذ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺮدان از آن ﻟﻓﻞ ﺑﻮدﻧﺪ؛ ﻫﻤﻪ‬ ‫ً‬ ‫از آن ﻟﻓﻞ ﺑﻮدﻧﺪ واﻛﻨﻮن ﺑﻐﺘﺔ ﺳﻴﻠ ﺷﺪﻳﺪ ﺟﺮﻳﺎن ﮔﺮﻓﺘﻪ واﻓﺮادی از‬ ‫ادرﻧﻪ اﻳﻨﻄﻮر ﺗﺸﺨﻴﺺ دادهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻗﺪاﻣ اﺳﺎ‪ n‬دﺳﺖ ﺑﺰﻧﻨﺪ‪.‬‬ ‫ﺑﺎﺷﺎهﻫﺎ‪ Ì‬ﺑﺎ ﺷ‪t‬ﺖ اﻳﻦ زﻧﺎن ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه‪ ،‬دﻓﺘ ﺧﺎﻃﺮات اﻳﻦ زﻧﺎن‬ ‫ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪه ودﺳﺖ ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺸﺘﻪ؛ روزﻧﺎﻣﻪﻫﺎ وﻣﻼت ﻣﺼﻮص‬ ‫زﻧﺎن ﻣﺜﻞ ﻗﺎرچ ﺳ از زﻣﻴ ﺑﻴون آورده وﻣﻘﺎﻻت ﺟﺎﻟ‪ k‬را ﺑﺎپ‬ ‫رﺳﺎﻧﺪهاﻧﺪ وﺟﻠﺴﺎت ﻋﻤﻮﻣ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬در ﻳﮏ روز ﻫﻤﻪ‬ ‫اﻋﻀﺎء اﻳﻦ ﺑﺎﺷﺎهﻫﺎ‪ ،‬ﺣﺪود ﭼﻬﺎرﺻﺪ ﻧﻔﺮ‪ ،‬ﻛﺸﻒ ﺣﺠﺎب ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ‬ ‫ﺿﺑﻪای ﺗﻜﺎن دﻫﻨﺪه ﺑﺮای ﺟﺎﻣﻌﻪای ﻗﺪﻳﻤ ﺑﺎ اﻓﻜِر ﻛﻬﻨﻪ وﭘﻮﺳﻴﺪه‬ ‫ﺑﻮد ‪.‬ﻣﺴﻠﻤﺎنﻫﺎی ﻣﻌﺘﻘﺪ زﻧﮓ ﺧﻄﺮی را ﺷﻨﻴﺪﻧﺪ وﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﺒﻮر‬ ‫ﺷﺪ دﺳﺖ ﺑﻪ اﻗﺪاﻣ ﺑﺰﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﭼﻬﺎرﺻﺪ زن آزادﻳﻮاه را ﺑﻪ ﭼﻨﺪﻳﻦ‬ ‫ّ‬ ‫ﮔﺮوه ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﮔﺮوﻫ ﺷﺎﻣﻞ ﭼﻬﻞ ﻧﻔﺮ را ﺑﻪ ﻋﻜ ﺗﺒﻌﻴﺪ ﻛﺮدﻧﺪ‬ ‫ﻛﻪ در راه ﻫﺴﺘﻨﺪ وﺑﻪ زودی ﺑﻪ آﻧﺎ ﻣرﺳﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﻪ درﺑﺎرۀ اﻳﻦ ﺧﺒ‬ ‫ﺣﺮف ﻣ زﻧﻨﺪ‪ .‬ﺗﻌﺪاد زﻳﺎد زﻧﺎن ﻃﺮﻓﺪاران ﺑﺮداﺷﺘ روﺑﻨﺪه ﺷﮕﻔﺖ‬ ‫اﻧﮕﻴ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺴﻴﺎری از ﻣﺮدا‪ E‬ﻛﻪ ﺑﺎ آﻧﺎن در اﻳﻦ ﺑﺎره ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮدم‬ ‫اﻳﻦ رﺳﻢ را ﻫﻢ ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻬﻨﻪ وﻗﺪﻳﻤ وﻫﻢ ﻣّﺮب اﻓﻜر ﻣداﻧﻨﺪ‪ .‬ﻣﻘﺎﻣﺎت‬

‫‪١٠٢‬‬ ‫ّ‬ ‫دوﻟﺖ ﺗﺮ‪t‬ﻴﻪ ﺑﻪ ﺗﺼّﻮر ﺧﺎﻣﻮش ﻛﺮدن آﺗﺶ آزادیﺧﻮاﻫ آﻧﺎن‪ ،‬ﺑﺮ ﺷﺪت‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﻌﻞۀ آن اﻓﺰودهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ اﻗﺪام دوﻟﺖ‪ ،‬اﻓﻜر ﻋﻤﻮﻣ ﺑﻴﺸﺘ ﻣﺘﻮﺟﻪ‬ ‫‪٣٠٥‬‬ ‫ﺷﺪه وﻋﺪۀ ﺑﻴﺸﺘی از اﻳﻦ ﻣﺴﺄ" ﺧﻄﻴ ﺧﺒدار ﺷﺪهاﻧﺪ‪".‬‬

‫ُ‬ ‫اﮔﺮﭼﻪ ﻣﻨﺒﻌ ﻛﻪ ﺻّﺤﺖ ﻣﺎﺟﺮای زﻧﺎن ﺗﺮک ﻃﺮﻓﺪار ﺣّﻖ آزادی زﻧﺎن را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻛﻨﺪ ﻣﻌﻠﻮم‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﻣﺎ در ﺳﺎل ‪ ۱۹۱۳‬اﻧﻘﻼﺑ در ﻛﺸﻮر ﺗﺮ‪t‬ﻴﻪ ﺑﺮای ﭘﻴﺸﺒد ﻣﻘﺎم زﻧﺎن ﺑﺮﭘﺎ ﺷﺪ‪ .‬ﺗﻌﺪاد‬ ‫زﻳﺎدی اﻧﻤﻦﻫﺎی زﻧﺎن اواﺧﺮ ﻋﻤﺮ دوﻟﺖ ﻋﺜﻤﺎ‪ E‬اواﻳﻞ ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ ﺷﻜ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬اّوﻟﻴ‬ ‫ّ‬ ‫ﺳﺎزﻣﺎن زﻧﺎﻧﻪ "ﺟﻌﻴﺖ اﻣﺪادﻳﻪ" ﻧﺎم داﺷﺖ ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ ۱۹۰۸‬ﺗﻮﺳﻂ زﻧ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻓﺎﻃﻤﺔ ﺨ•ﻪ‬ ‫ﺑﺮای ﻓﺮآﻫﻢ ﻛﺮدن ﭘﻮﺷﺎک ﮔﺮم زﻣﺴﺘﺎ‪ E‬ﺑﺮای ﺳﺑﺎزا‪ E‬ﻛﻪ در ﻣﺮز ﻣﺸﻐﻮل ﻧﺒد ﺑﻮدﻧﺪ‬ ‫اﻳﺎد ﺷﺪ وزﻧﻬﺎ ﺻﻨﺎﻳﻊ دﺳ‪ k‬ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻓﺮوش ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﺳﺎزﻣﺎن دﻳﮕﺮی ﻧﻴ در ﻫﻤﺎن ﺳﺎل‬ ‫ﺗﺄﺳﻴﺲ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻫﺪف آن ﻛﻤﮏ ﺑﻪ دﺧﺘ ﻫﺎ و¶ﺴﻫﺎی ﻳﺘﻴﻢ ﺑﻮد‪ .‬ورود ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﺮای‬ ‫ﻫﻤﻪ زﻧﺎن از ﻫﺮ ﻣﺬﻫ‪ k‬آزاد ﺑﻮد‪ ٣٠٦.‬ﻣﺪرسۀ دﺧﺘاﻧﻪ وﺣﺪت وآﻣﻮزش ﺣﺮﻓﻪای ) ‪The‬‬ ‫ّ‬ ‫‪ (Union and Progress Vocational School for Girls‬ﺷﻌﺒﻪﻫﺎی ﻣﺘﻌﺪد در‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﻘﺎط دﻳﮕﺮ داﺷﺖ‪ ٣٠٧.‬اﺣﺰاب ﺳﻴﺎ‪ n‬اﺗﺎدﻳﻪﻫﺎ‪ Ì‬ﺑﺮای ﺟﻊ ﻛﺮدن اﺨﻧﻪ ﺑﺮای زﻧﺎن‬ ‫واﻓﺴا‪ E‬ﻛﻪ در ﺟﺒﻬﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺮﭘﺎ ﻛﺮدﻧﺪ ﺗﺎ زﻧﺎن را در ﮔﺮوه ﺣﺎﻣﻴﺎن ﺳﻴﺎ‪ n‬وارد ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ‬ ‫ﻳﮏ ﺷﻌﺎر داﺷﺘﻨﺪ‪" :‬اوﻟﻴ ﻗﺪم ﺑﺮای ﺟﻠﻮﮔﻴی از ﻓﺮوﭘﺎ‪ n‬ﻛﺸﻮر‪ ،‬اﻫّﻤﻴﺖ دادن ﺑﻪ دﺧﺘان‬ ‫اﺳﺖ‪ ٣٠٨".‬ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎی زﻳﺎدی ﺑﺎ ﺳﻋﺖ زﻳﺎد ﺑﺮای دﻓﺎع از ﺣﻘﻮق زﻧﺎن‪ ،‬ﺗﺄﺳﻴﺲ ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﺑﻴﻤﺎرﺳﺘﺎنﻫﺎ وﻣﺪارس واﺣﻘﺎق ﺣﻘﻮق زﻧﺎن ﺑﺪون ﺣﺬف ارزشﻫﺎی ﺳﻨّ‪ ،٣٠٩k‬ﺑﺮای ﻛر‬ ‫ﻛﺮدن زﻧﺎن واﻳﺎد ﻛر ﺑﺮای آﻧﺎن‪ ،‬ﺑﺮای ﺗﺄﺳﻴﺲ داﻧﺸﺎه ﺑﺮای زﻧﺎن‪ ،‬ﺑﺮای دﻓﺎع ازﺣّﻖ رأی‬ ‫زﻧﺎن ‪ ،٣١٠‬ﺑﺮای ﭼﺎپ ﻧﺸﻳﻪای ﻣﺼﻮص زﻧﺎن ﻛﻪ ﺧﻮاﺳﺘﺎر ﺣﻜﻮﻣ‪ k‬ﻣﺸوﻃﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪،‬‬ ‫ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪﻧﺪ‪ ٣١١.‬ﻫﺴﺘﻪ اﺻﻠ ﭘﻴﺪاﻳﺶ اﻳﻦ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ ﺑﺮ ﭘﺎیۀ دو اﺻﻞ اﺳﺘﻮار ﺑﻮد‪ :‬اّول‪،‬‬ ‫"اﻫﻤﻴﺖ ﺗﺼﻴﻞ و آﻣﻮزش زﻧﺎن" زﻳﺮا ﺳﻨﮓ زﻳﺮﺑﻨﺎی رﻓﺎه اﺟﺘﻤﺎﻋ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣروﻧﺪ‪ ٣١٢‬و‬ ‫"ﺑﺮای ﭘﻴﺸﻓﺖ ﻛﺸﻮر ﻣﺪرن ﺗﺮ‪t‬ﻴﻪ اﻣﺮی ﺿوری اﺳﺖ؛"‪ ٣١٣‬و دّوم ﺗﺄﻛﻴﺪ و ﺗﺼﻳﺢ ﺑﺮ‬ ‫رﺨﻳﺖ ﺣﻘﻮق زﻧﺎن در ﺧﺎﻧﻮاده‪ ٣١٤‬و ﺟﺎﻣﻌﻪ‪.‬‬

‫‪١٠٣‬‬ ‫ﻳﮏ ﺳﺎل ¶ﺲ از اﻧﺘﺸﺎر ﻛﺘﺎب دوﮔﻮﺑﻴﻨﻮ‪ ،‬در ﺳﺎل ‪ ،١٨٦٦‬ﺷح ﻛﻣﻠ درﺑﺎرۀ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ در‬ ‫اﻣﺮﻳﻜﺎی ﺷﻤﺎﻟ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ‪ A New Religion‬در ﺷﻤﺎرۀ ﻣﺎه ﺟﻮن ﻧﺸﻳﻪ ‪The‬‬ ‫‪Nation‬ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪ‪ ٣١٥.‬وﻧﺪل ﻓﻴﻠﻴ‪E‬ﺲ ﺎرﻳﺴﻦ )‪،(Wendell Philips Garrison‬‬ ‫¶ﺴ ﻣﻌﺮوفﺗﺮﻳﻦ ﻃﺮﻓﺪار اﻟﻐﺎی ﺑﺮدﻰ وﻳﻠﻴﺎم ﻟﻮﻳﺪ ﺎرﻳﺴﻦ ) ‪William Lloyd‬‬ ‫‪ (Garrison‬وﻳﺮاﺳﺘﺎر ادﺑ اﻳﻦ ﻧﺸﻳﻪ ﺑﻮد‪ .‬در اﻳﻦ رواﻳﺖ ﺣﻀت ﺑﺎب را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬ ‫ﺷﺨ‪ $‬ﻛﻪ "اﻓﻜر وﻋﻘﺎﻳﺪ ﻣﺬﻫ‪ k‬ﺟﺪﻳﺪ داﺷﺖ و "ﻇﺎﻫﺮی زﻳﺒﺎ ورﻓﺘﺎری ﺳﺎده و½ آﻻﻳﺶ‬ ‫ّ‬ ‫وﺷﺨﺼﻴ‪ k‬ﺟﺬاب وﻣﺼّﻤﻢ ﺑﺮ"ﻧﺴﺦ ﻗﻮاﻧﻴ اﺳﻼم" ﻣﻌﺮ< ﻣﻛﻨﺪ‪ ٣١٦.‬اﮔﺮﭼﻪ اﺻﻞ رواﻳﺖ‬ ‫ﺻﺤﻴﺢ ﺑﻮد‪ ،‬و‪ G‬ﺟﺰﺋﻴﺎ‪ ä‬ﻛﻪ درﺑﺎرۀ ﺣﻀت ﺑﺎب ذﻛﺮ ﺷﺪه ﺑﻮد ﺻﺤﻴﺢ ﻧﺒﻮد‪ .‬از ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ﻋﻨﻮان ﺣﻮاری ﻛﻪ اﺷﻌﻪ وﺟﻮدش ﺑﺮ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ ﺗﻠ ﻛﺮده ﻧﺎم ﺑﺮده ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬زﻧ ﺑﻮد ﺑﺎ‬ ‫ّ‬ ‫"زﻳﺒﺎ‪ Ì‬ﺧﺎرقاﻟﻌﺎده"‪" ،‬ﺑﻴﺎ‪ E‬ﻓﺼﻴﺢ" و "در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺧﻠﻮص" ﻛﻪ از "ﻛﺸﻒ ﺣﺠﺎب وﻣﻨﻊ ﺗﻌﺪد‬ ‫زوﺟﺎت"‪ ٣١٧‬ﺳﺨﻦ ﻣ ﮔﻔﺖ‪ .‬در ﺧﺎﺗﻢۀ ﻣﻘﺎ" ﻧﻜﺎ‪ ä‬درﺑﺎرۀ اﺻﺎﻟﺖ "ﺷ‪ "Ê‬ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺑﺎب‬ ‫وﮔﺴﺘش آﻧﻬﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد‪:‬‬

‫"در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺗﺪﻳﺪ ﺣﻴﺎ‪ ä‬اﺳﺖ در ﺳﻴﺴﺘﻢ ﻗﺪﻳﻤ دﻳﻨ وﻋﺮﻓﺎ‪ E‬ﺷ‪Ê‬‬ ‫ﻛﻪ ﺑﺎ ﺟﺪﻳﺪﺗﺮﻳﻦ وﻣﺪرنﺗﺮﻳﻦ اﻳﺪهﻫﺎی ﻏﺮ½ در ﻫﻢ آﻣﻴﺨﺘﻪ‪".‬‬ ‫‪٣١٨‬‬

‫ّ‬ ‫او ﻣﺧﻮاﻫﺪ ﺑﺪاﻧﺪ ﻛﻪ آﻳﺎ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺑﻪ ﻧﻬﻀﺖ رو ﺑﻪ ﮔﺴﺘش ﻣﻠﻴﺖﭘﺮﺳ‪k‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﭘﻴﻮﻧﺪﻧﺪ وﺑﺮای ﻗﻴﺎﻣ ﻣﺴﻠﺤﺎﻧﻪ آﻣﺎده ﻣﺷﻮﻧﺪ ﻳﺎ ﻣﻨﺴﻮخ ﺷﺪه واز‬ ‫ﺑﻴ ﻣروﻧﺪ! در اﻳﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻫﻴﭻ اﺷﺎرهای ﺑﻪ رﺳﺎﻟﺖ ﺣﻀت ﺑﺎب‬ ‫‪٣١٩‬‬ ‫وﺑﺸﺎرت ﺑﻪ ﻇﻬﻮر ﺑﻌﺪ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪".‬‬

‫ّ‬ ‫روزﻧﺎﻣﻪﻫﺎی اﻣﺮﻳﻜﺎ ﺣﻜﻳﺎت ﻣﺘﻌﺪدی از ﺣﻀت ﺑﺎب و ﻃﺎﻫﺮه ﻣ ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ ‪ :‬ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ‬ ‫ﻣﺘﺪﻳﺴﺖ )‪ (The Methodist Quarterly Review‬در ﻣﺎه ﺟﻮﻻی ﺳﺎل ‪۱۸۶۶‬‬ ‫ﭘﺎراﮔﺮاﻓ درﺑﺎرۀ آن دو ﻧﻮﺷﺖ؛ وﻳﻠﻴﺎم دﻳﻜﺴﻮن )‪(William Hepworth Dixon‬‬ ‫ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﻪای در ﺳﺎل ‪ ۱۸۶۷‬ﻧﺎﺷﺖ ﻛﻪ در آن ﺗﺎرﻳﺦ و ﺷ‪ p‬درﺑﺎرۀ اﻳﺮان ﻧﻮﺷﺘﻪ و در دو‬

‫‪١٠٤‬‬ ‫ﺟﺎ ﺑﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب و ﺑﺎﺑﻫﺎ اﺷﺎره ﻣﻛﻨﺪ؛ ِاواﻧﺲ )‪ (E.P.Evans‬در ژاﻧﻮﻳﻪ ﺳﺎل ‪۱۸۶۹‬‬ ‫ﻣﻘﺎ" "ﺑﺎب و آﺋﻴ ﺑﺎﺑ" )‪ (Bab and Babism‬را ﺑﺮای ‪ Hours at Home‬ﻧﺎﺷﺖ؛‬ ‫ادوﻳﻦ ﺑﻠﻴﺲ )‪ (Edwin Bliss‬ﻣﻘﺎ"ای ﺑﺎ ﻋﻨﻮا‪ E‬ﻣﺸﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻳﻌﻨ "ﺑﺎب و آﺋﻴ ﺑﺎﺑ" ﻧﻮﺷﺖ‬ ‫ﻛﻪ در ﻣﺎه ﻣ ‪ ۱۸۶۹‬در ﻧﺸﻳﻪ ‪ Herald Missionary‬درج ﺷﺪ؛ "دﻳﺎﻧ‪ k‬ﺟﺪﻳﺪ" در‬ ‫ﺷﻤﺎرۀ ‪ ۱۷‬ﺟﻮﻻی ‪ All the Year Round‬ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪ؛ روزﻧﺎﻣﻪﻫﺎی ‪The‬‬ ‫‪ Brooklyn Eagle‬و روزﻧﺎﻣﻪ ‪ The Hawaiian Gazette‬در ﺷﻤﺎرهﻫﺎی آﮔﺴﺖ و‬ ‫ﺳ‪E‬ﺘﺎﻣﺒ ‪ ۱۸۶۹‬درﺑﺎرۀ دﻳﺎﻧﺖ ﺟﺪﻳﺪ ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ؛ راﺑﺮت آرﺑﻮﺗﻨﺎت )‪(Robert Arbutnot‬‬ ‫ﺗﺎرﻳ‪ V‬ﻣﻔﺼﻞ از دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ‪ The Bab and Babeeism‬ﻧﺎﺷﺖ و در آن‬ ‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﺎت‪ ،‬ﺗﻌﺎ•ﻢ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ ﭘﺮداﺧﺖ و ﻧﻴ ﭘﺎراﮔﺮاﻓ درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه ﻧﻮﺷﺖ ﻛﻪ در ﺷﻤﺎرۀ‬ ‫ﻣﺎه آﮔﺴﺖ ‪ Contemporary Review ۱۸۶۹‬ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪ؛ در ﺷﻤﺎرۀ ﻣﺎه آﮔﺴﺖ ﺳﺎل‬ ‫‪Saturday Review of Politics, Literature, Science and Art ۱۸۶۹‬‬ ‫ﻣﻘﺎ"ای ﺗﺖ ﻋﻨﻮان ‪Reviews: The Philosophical Year and the Bábys‬‬ ‫درج ﺷﺪ ﻛﻪ در آن ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺖۀ دوﮔﻮﺑﻴﻨﻮ در ﻣﻮرد ﺷﻬﺎدت ﻃﺎﻫﺮه اﺷﺎره ﻣﻛﻨﺪ‪ .‬ﻣﻘﺎ"ای‬ ‫ﺗﺖ ﻋﻨﻮان "‪ "The Bábys‬در ﻣﺎه ﺟﻮن ‪ ١٨٧٢‬در ﻧﺸﻳﻪ ‪The Church‬‬ ‫ّ‬ ‫‪Missionary Intelligence‬درج ﺷﺪ ﻛﻪ در ﻣﻘﺪﻣﻪای ﻃﻮﻻ‪ E‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ‬ ‫ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺣﻀت ﻣّﻤﺪ ﻃﺒﻖ ﺗﺴﻠﺴﻞ ادﻳﺎن از ﺗﻌﺎ•ﻢ ﻣﺴﺤﻴﺖ ودﻳﺎﻧﺖ ﻳﻬﻮد اﻟﺎم ﮔﺮﻓﺘﻪ واﻳﻦ‬ ‫ﻛﻪ ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺣﻀت ﺑﺎب ﻧﻴ ﺗﺖ ﺗﺄﺛﻴ ﺗﻌﺎ•ﻢ ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ ﺷﻜ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺷﺎره دارد وﻃﺎﻫﺮه را‬ ‫‪٣٢٠‬‬ ‫زﻧ "ﺧﻮش ﺑﻴﺎن وزﻳﺒﺎ" ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﻔّﺼﻞ دﻳﮕﺮ در ﺑﺎرۀ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ‪ ،‬ﻣﻘﺎ" ای اﺳﺖ ﻣﻔّﺼﻞ ﺗﺖ ﻋﻨﻮان " ‪Babysme‬‬ ‫" ﻛﻪ در وﻳﺮاﻳﺶ ﺳﺎل ‪ ۱۸۶۸‬داﻳﺮةاﻟﻌﺎرف ﻓﺮاﻧﺴﻮی ‪L'Annuaire encyclopédique‬‬ ‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺪﺧﻞ از ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺑﺎب از ﺟﻠﻪ اﺳﺎس اﻟﻬ واﺣﺪ ادﻳﺎن‪ ،‬ﺑﺮادری ﻧﻮع‬ ‫ﺑﺸ‪ ،‬ﻗﻮاﻧﻴ ﺟﺪﻳﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ ودر ﺿﻤﻦ ﺑﺎب را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﺬﻫ‪ k‬ﺑﻮدن ﺷﺪﻳﺪ‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﺨ‪" $‬ﻣﺎ•ﺨﻮ•ﺎ‪ "Ì‬ﻣﻌﺮ< ﻛﺮد‪ .‬ﭘﺎراﮔﺮاف ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻬ درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه وﺷح زﻧﺪﻰ او‬ ‫دارد وﺑﺮ زﻳﺒﺎ‪ Ì‬ﻇﺎﻫﺮی او ﺗﺄﻛﻴﺪ داﺷﺘﻪ واﻳﻦ ﻛﻪ ِﺳﺤﺮ وﺟﺎدو واﻏﻮاﮔﺮی زﻧﺎﻧﻪ او ﺑﻪ‬

‫‪١٠٥‬‬ ‫ﮔﺴﺘش دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎب ﻛﻤﮏ ﻛﺮد و اﻳﻦ ﻛﻪ او را ﺑﺮای زﻳﺒﺎ‪ Ì‬ﻇﺎﻫﺮﻳﺶ "ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ" ﻧﺎﻣﻴﺪه‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ اﻛﺘﻪ اﻳﻨﻄﻮر ﻧﺒﻮد‪ .‬او ﻳﻜﻰ از ﺳﺘﻮنﻫﺎی اﺻﻠ دﻳﺎﻧﺖ ﺟﺪﻳﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ رﺳﻮم ﻛﻬﻨﻪ‬ ‫‪٣٢١‬‬ ‫را درﻫﻢ ﺷﻜﺴﺖ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ﻳﻜﻰ از ﻏﻴﺨدیﺗﺮﻳﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎ درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه ﻣﻤﻮﻋﻪ ﺳﺨﻨا‪E‬ﻫﺎی وﻳﻠﻴﺎم روﺳ‪k‬‬ ‫)‪ ،(William Rossetti‬ﺑﺮادر ﺷﺎﻋﺮۀ ﻣﻌﺮوف ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ ﻛﺮﻳﺴﺘﻴﻨﺎ روﺳ‪k‬‬ ‫)‪ (Christina Rossetti‬ﺑﻮد ﻛﻪ درﺷﻤﺎرۀ ﻣﺎه ﻣﺎرچ ﺳﺎل ‪ ۱۸۷۸‬ﻧﺸﻳﻪ ‪The Dublin‬‬ ‫‪ University Magazine‬ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪ‪ .‬او درﺑﺎرۀ ﻳﻜﻰ از اﺷﻌﺎر ﭘﺮ‪ n‬ﺷﻠ ) ‪Percy‬‬ ‫‪ (Bye Shely‬ﺑﺎ ﻋﻨﻮان "اﻧﻘﻼب اﺳﻼم" ﺳﺨﻨا‪ E‬ﻛﺮده ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﻫﻴﭻ ﭘﺎﻳﻪ واﺳﺎ‪n‬‬ ‫در اﺳﻼم ﻧﺪارد وﺣ‪ k‬ﺗﻼش ﻧﻤﻛﻨﺪ اﺳﻼم را ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﺑﻜﺸﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻣﺮد اﻳﻦ‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﻌﺮ اﺻﻼحﮔﺮی روﺣﺎ‪ E‬اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻰ ﺑﻨﺎی ﻣﺪد ﺧﺼﺎﺋﻞ وﻓﻀﺎﺋﻞ روﺣﺎ‪ E‬اﺳﺖ ودر‬ ‫اﻳﻦ راه ﻗﻬﺮﻣﺎن ﻣﻌﺎﺻش او را ﻳﺎری ﻣرﺳﺎﻧﺪ‪ .‬روﺳ‪ k‬از ارﺗﺒﺎط ﺑﻴ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ وداﺳﺘﺎن‬ ‫ﺣﻀت ﺑﺎب ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬

‫"‪ ...‬ﺷﺒﺎﻫ‪ k‬ﻋﺠﻴﺐ ﺑﻴ داﺳﺘﺎن ﺳﺎﺧﺘﻰ "اﻧﻘﻼب اﺳﻼم" ﻛﻪ در ﺳﺎل‬ ‫‪ ۱۸۱۷‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﺎ وﻗﺎﻳﻊ ﺗﺎرﻳ‪ V‬اﺧﻴی ﻛﻪ در ﻛﺸﻮر اﻳﺮان رخ داده‬ ‫وﺟﻮد دارد‪ .‬ﻣﻨﻈﻮر ﻣﻦ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﺟﻮا‪ E‬از اﻫﺎﻟ ﺷﻴاز‬ ‫ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﻴزا ﻟﻣّﻤﺪ‪ ،‬ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ ۱۸۴۳‬ﻃﻠﺒﻪای ﺑﻮده‪ ،‬ﺑﻨﻴﺎن ﮔﺬاﺷﺘﻪ‬ ‫‪٣٢٢‬‬ ‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪"...‬‬

‫روِﺳ‪ k‬ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه "ﻧﻔﻮذی ﺟﺎدوﺑ" ﺑﺮ"ﻣﺮدم ﺨﻣ" داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ٣٢٣.‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ روﺳ‪k‬‬ ‫ﺷﺨﺼﻴﺖﻫﺎی داﺳﺘﺎن ﺷﻠ ﻧﻤﺎﻳﺎﻧﮕﺮ زﻧﺪﻰ ﺣﻀت ﺑﺎب وﻃﺎﻫﺮه وﺗﻐﻴﻴات ﺑﺰرﻰ ﻫﺴﺘﻨﺪ‬ ‫ﻛﻪ در ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل اﻧﻘﻼب در ﻛﺸﻮر ﻓﺮاﻧﺴﻪ رخ داده اﺳﺖ‪ .‬ﺷﻠ ﻧﻮﺷﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ‬ ‫ﺷﻌﺮ‪:‬‬

‫‪١٠٦‬‬ ‫"‪ ...‬در واﻗﻊ اﻧﻘﻼﺑ را ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﻛﺸﺪ ﻛﻪ‪ ،‬ﻣﺷﺪ ﺗﺼّﻮر ﻛﺮد در‬ ‫ﻛﺸﻮری اروﭘﺎ‪ Ì‬رخ دﻫﺪ‪ ،‬وﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎی ﻋﻘﺎﻳﺪی ﻋﻤﻞ ﺷﺪه ﻛﻪ )ﺑﻪ ﻧﻈﺮ‬ ‫ﻣﻦ ﺑﻪ ﻃﻮر اﺷﺘﺒﺎه( ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺪرن ﺧﻮاﻧﺪه ﺷﺪه اﺳﺖ؛ اﻳﻦ اﻧﻘﻼب ﺑﺎ‬ ‫ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻗﺪﻳﻤ وﻣﺰاﻳﺎی ﺗﺼّﻮری ﻧﺎ‪ n‬از آﻧﻬﺎ ﺑﺮای ﺣﺎﻣﻴﺎن اﻳﻦ ﻋﻘﺎﻳﺪ‪،‬‬ ‫ﺑﻪ ﻣﺎﻟﻔﺖ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﻧﻘﻼﺑ اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﻓﻮقاﻟﻌﺎده ﺨﻟ اﺳﺖ‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ اﻧﻘﻼب ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ در اﺛﺮ ﻧﻔﻮذ اﻓﺮاد ﻧﺎﺑﻐﻪ و آﺎﻫ‬ ‫‪٣٢٤‬‬ ‫ﻋﻤﻮﻣ واﻗﻊ ﺷﺪ‪".‬‬

‫داﺳﺘﺎن زﻧﺪﻰ ﻃﺎﻫﺮه و ﻋﻼﻗﻪ ﺑﻪ اﺷﻌﺎر او ﺑﻪ ﺷق و ﺟﻨﻮب ﺟﻬﺎن ﺗﺎ ﺷﺒﻪ ﺟﺰﻳﺮۀ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن‬ ‫‪ D‬ﻣﺮاﺳﻤ ارج ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﻣﺷﻮد‪ .‬اّوﻟﻴ ﺑﺎر در ﺳﺎل‬ ‫ﺳاﻳﺖ و ﻧﻔﻮذ ﻛﺮد و ﻳﺎد و ﺧﺎﻃﺮۀ او ّ‬

‫‪ ١٨٧٠‬ﺑﻮد ﻛﻪ در ﺷﺒﻪ ﺟﺰﻳﺮۀ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن از ﻃﺎﻫﺮه ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬ﻣﻮﺟ از ﻣﺒﻠﻐﻴ ﺑﺎﺑ‬ ‫وﺑﻬﺎ| ﺑﺮای اﺷﺎﻋﻪ ﺗﻌﺎ•ﻢ اﻳﻦ ادﻳﺎن ﺑﻪ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن رﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﻳﻜﻰ از آﻧﻬﺎ ﻳﻜﻰ از ﺣّﻮارﻳﻮن‬ ‫ﺣﻀت ﺑﺎب‪ ،‬ﺷﻴﺦ ﺳﻌﻴﺪ ﻫﻨﺪی از ﺷﻬﺮ ﻣﻮﻛﺎن‪ ،Multan‬ﻣﺮ‪t‬ﺰ ﺗﺼّﻮف اﺳﻼﻣ ﺑﻮد‪ .‬او‬ ‫‪٣٢٥‬‬ ‫ﻣﮋدۀ ﻇﻬﻮر ﺣﻀت ﺑﺎب را اﻋﻼم ﻛﺮد‪.‬‬

‫ﺳﻌﻴﺪ ﻫﻨﺪی ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻃﺎﻫﺮه ﻃﻠﺐۀ ﻣﻜﺘﺐ ﺷﻴ‪ V‬ﺑﻮد وﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻪ ﭘﻴوان ﺣﻀت ﺑﺎب‬ ‫ﭘﻴﻮﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن رﻓﺖ ﺗﺎ ﻣﮋدۀ ﻇﻬﻮر ﺣﻀت ﺑﺎب را ﺑﻪ ﮔﻮش ﻫﻤﻪ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪ .‬او در ﺳﺎل‬ ‫‪ ۱۸۴۴‬ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﻣﻮﻛﺎن‪ ،‬در ﭘﺎﻛﺴﺘﺎن اﻣﺮوزی رﺳﻴﺪ ودر آﻧﺎ اﻳﻦ ﺧﺒ را ﺑﻪ ﻫﻤﻮﻃﻨﺎن ﺧﻮد‬ ‫اﺑﻼغ ﻛﺮد‪ .‬ﻳﻜﻰ از اﺷﺨﺎ‪ n‬ﻛﻪ اﻳﻤﺎن آورد ﺷﺨ‪ $‬ﺑﻪ ﻧﺎم ﺑﺼﻴ ﻫﻨﺪی ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺼﻴ ﻓﺮد‬ ‫‪٣٢٦‬‬ ‫ﻧﺎﺑﻴﻨﺎ‪ Ì‬ﺑﻮد ﻛﻪ ﻗﻮای ﻣﻌﻨﻮی ﺷﺪﻳﺪ وﻫﻮش ﺳﺷﺎری ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪.‬‬

‫اﻋﻀﺎء ﺧﺎﻧﻮادۀ ﺣﻀت ﺑﺎب ﻧﻴ در ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺣﻀت ﺑﺎب در ﻛر ﺗﺎرت‬ ‫ﭘﺎرﭼﻪ دا‪ Ì‬ﺧﻮد‪ ،‬ﺳّﻴﺪ ﻟ‪ ،‬ﻛر‪t‬ﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬در ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﺗﻤﺎسﻫﺎ‪ Ì‬ﺗﺎری ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ‬ ‫ً‬ ‫ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺆّﺳﺴﻪ ﺗﺎری ﺧﺎﻧﻮادﻰ در ﺷﻬﺮﻫﺎی ﺷﻴاز‪ ،‬ﺑﻮﺷﻬﺮ وﺑﻤﺒﺌ دارای دﻓﺎﺗﺮی ﺑﻮد‪ .‬اﺣﺘﻤﺎﻻ‬ ‫در ﺳﺎل ‪ ۱۸۷۰‬ﺑﻮد ﻛﻪ ﺣﺎﺟ ﺳﻴﺪ ﻣﻤﻮد اﻓﻨﺎن وﺣﺎﺟ ﻣﻴزا ﻣﻬﺪی اﻓﻨﺎن در ﺷﻬﺮ ﺑﻤ‪k‬‬

‫‪١٠٧‬‬ ‫ﺗﺎرﺗﺎﻧﻪای ﺑﺎ ﻋﻨﻮان "ﺗﺎرﺗﺎﻧﻪ ﺣﺎﺟ ﺳﻴﺪ ﻣﻴزا ﻣﻤﻮد اﻓﻨﺎن وﺷ‪I‬ء" وﺑﻌﺪﻫﺎ ﭼﺎﺨﺎﻧﻪای‬ ‫ﺑﻪ ﻧﺎم اﻧﺘﺸﺎرات ﻧﺎﺻی ﺑﺮای ﭼﺎپ وﻧﺸ ﻛﺘﺎﺑﻬﺎی ﺑﺎﺑ وﺑﻬﺎ‪ Ì‬ﺗﺄﺳﻴﺲ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﻗﻮام‬ ‫ﻣﺎدری ﺣﻀت ﺑﺎب ﻫﻤﺮاه دﻳﮕﺮ ﭘﻴوان ﺑﺎﺑ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺣﻀت ﺑﺎب را از ﺑﻤﺒﺌ ﺑﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ﺳﺎﻳﺮ ﻧﻘﺎط ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن وﺗﺎ ﻛﺸﻮر ﺑﺮﻣﻪ ﻧﻴ ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﻜﻰ از ﻣﺮاﻛﺰ ﻣﻬﻢ ﻓﻌﺎ•ﺖﻫﺎی‬ ‫‪٣٢٧‬‬ ‫ﺑﻬﺎ| در ﺷﺒﻪ ﻗﺎرۀ ﻫﻨﺪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪ‪.‬‬

‫اوﻟﻴ ﺑﺎری ﻛﻪ ﻧﺎﻣ از ﻃﺎﻫﺮه در‪t‬ﺘﺎﺑ در ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آﻣﺪ ‪ n‬وﻫﻔﺖ ﺳﺎل ¶ﺲ از‬ ‫ﺷﻬﺎدت او ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻣﻤﻮﻋﻪ اﺷﻌﺎر ﻓﺎر‪ n‬ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫّﻤﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻔﺎر ﻧّﺴﺎخ ﮔﺮدآوری‬ ‫ﺷﺪه ودر‪‰‬ﻜﺘﻪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪ‪ .‬اوﻟﻴ ﺷﺨ‪ $‬ﻛﻪ درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه ﺗﻘﻴﻘ داﻧﺸﺎﻫ ﻛﺮد‬ ‫‪٣٢٨‬‬ ‫ﭘﺮوﻓﺴﻮر ﻫﺪاﻳﺖ ﺣﺴﻴ‪ ،‬دﺑﻴ اﻧﻤﻦ ﺳﻠﻄﻨ‪ k‬آﺳﻴﺎ‪ Ì‬در ﺷﻬﺮ ﻛﻜﺘﻪ ﺑﻮد‪.‬‬

‫در ﺳﺎل ‪ ۱۹۰۲‬ﻳﻜﻰ از ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن ﺑﺮای ﺗﺒﻠﻴﻎ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ| ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﻻﻫﻮر رﻓﺖ‪ .‬او در ﻫﻤﺴﺎﻳﻰ‬ ‫ّ‬ ‫ﻳﻜﻰ از ﺷﺨﺼﻴﺖﻫﺎی ﻣﻬﻢ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن در اواﻳﻞ ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ‪ ،‬ﻣّﻤﺪ اﻗﺒﺎل‪ ،‬ﺳﻜﻮﻧﺖ اﺧﺘﻴﺎر‬ ‫ﻛﺮده ﺑﺎ او آﺷﻨﺎ ﺷﺪ‪ ٣٢٩.‬اﻗﺒﺎل ﺷﺎﻋﺮ ﻣﻌﺮو< ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻓﺎر‪ n‬واردو ﺷﻌﺮ ﻣﺳود‪ .‬او ﻓﻴﻠﺴﻮ<‬ ‫ﭘﺮ‪I‬ر ﻧﻴ ﺑﻮد وﻫﻢ او ﺑﻮد ﻛﻪ زﻣﻴﻨﻪ را ﺑﺮای ﺗﺸﻜﻴﻞ اﻳﺎﻟﺖ ﻣّﺰای ﻣﺴﻠﻤﺎنﻧﺸﻴ در ﺷﻤﺎل‬ ‫ﻏﺮب ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﻓﺮاﻫﻢ ﻛﺮد‪ .‬او‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮد‪ ،‬در ﺧﺼﻮص ﺧﻄﺮ اﺣﺘﻤﺎﻟ از ﻃﺮف‬ ‫ّ‬ ‫اﻛﺜﻳﺖ ﻫﻨﺪوﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن‪ ،‬ﻧﮕﺮا‪ E‬ﺑﺴﻴﺎری داﺷﺖ؛ ﺑﻪ ﻫﻤﻴ ﻋﻠﺖ راه ﺣﻞ‬ ‫ﺗﺸﻜﻴﻞ دو اﻳﺎﻟﺖ را ﻣﻄﺮح ﻛﺮد‪ .‬اﻗﺒﺎل در اﻧﻠﺴﺘﺎن ﺗﺼﻴﻞ ﻛﺮده ﺑﻮد وﻧﺸﺎن ﺷﻮا•ﻪ را‬ ‫درﻳﺎﻓﺖ ﻛﺮد‪¶ .‬ﺲ از وﻓﺎﺗﺶ‪ ،‬از او ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﻨﻴﺎنﮔﺬار ﻛﺸﻮر ﭘﺎﻛﺴﺘﺎن ﻳﺎد ﺷﺪ وﺳﺎﻟﺮوز‬ ‫ّ‬ ‫ﺗﻮ> او ﻳﻜﻰ از ﺗﻌﻄﻴﻼت رﺳﻤ ﻛﺸﻮر ﭘﺎﻛﺴﺘﺎن ﺗﻌﻴﻴ ﺷﺪ وﻣﺆّﺳﺴﺎت ﺑﺴﻴﺎری را ﺑﻪ ﻧﺎم‬ ‫او ﺗﺄﺳﻴﺲ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬

‫در ﺳﺎل ‪ ۱۹۳۰‬ﻣّﻤﺪ اﻗﺒﺎل دو ﺑﺎر ﺑﺎ ﻣﺎرﺗﺎ روت ﻣﻼﻗﺎت ﻛﺮد‪ .‬در ﻓﺎﺻﻠﻪ ﺳﺎلﻫﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ او اﺑﺘﺪا‬ ‫درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه ﻣﻄﺎﻟ‪ k‬ﺷﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺗﺎ آن زﻣﺎن‪ ،‬ﺟﺰوهای در ﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺰﺑﺎن اردو ﭼﺎپ ﺷﺪه ﺑﻮد‬ ‫ودر ﺳﺎل ‪ ۱۹۳۰‬ﻣﻤﻮﻋﻪای از اﺷﻌﺎر ﻃﺎﻫﺮه در ﻛﺮاﻰ ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪ ﻛﻪ در اوﻟﻴ ﻣﻼﻗﺎت ﻣﺎرﺗﺎ‬

‫‪١٠٨‬‬ ‫روت ﺑﻪ اﻗﺒﺎل ﺗﻘﺪﻳﻢ ﺷﺪ‪ .‬در دﻳﺪار دوم در ﻣﺎه ﺟﻮن ﺳﺎل ‪ ۱۹۳۰‬اﻗﺒﺎل ﺑﺎ ﻣﺎرﺗﺎروت از ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ﺑﺎ اﺣﺘام ﻓﺮاوان ﻳﺎدﻛﺮده از ﻋﻼﻗﻪ ﺷﺪﻳﺪ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻃﺎﻫﺮه ﮔﻔﺖ؛ و ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ‬ ‫اﺷﺎره ﻛﺮد ﻛﻪ در ﻳﻜﻰ از اﺷﻌﺎر ﻃﻮﻻ‪ E‬ﺧﻮد درﺑﺎره ﺳﻴ روﺣﺎ‪ ،E‬ﺑﻪ ﻋﺮﻓﺎن اﻳﺮا‪ E‬ﻧﻴ‬ ‫‪٣٣٠‬‬ ‫اﺷﺎرﺗ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫در ﺳﻴ روﺣﺎ‪ E‬وﺻﻌﻮد ﺑﻪ ﻋﻮاﻟﻢ ﺑﺎﻻ‪ ،‬اﻗﺒﺎل ﺑﺎ ﺳﻪ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻣﻘﺪس ﻣﻼﻗﺎت ﻣﻛﻨﺪ ﻛﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ﻳﻜﻰ از آﻧﻬﺎ ﻃﺎﻫﺮه اﺳﺖ‪ .‬در اّوﻟﻴ ﺑﺶ‪" ،‬ﻧﻮای ﻃﺎﻫﺮه"‪ ،‬اﻗﺒﺎل ﺑﻪ ﺷﺪت ﺗﺖ ﺗﺄﺛﻴ ﻓﻀﺎی‬ ‫روﺣﺎ‪ E‬آن ﻗﺮار ﻣﮔﻴد وازآرزوﻫﺎی ﺑﺎﻃﻨ ﺧﻮد ﻣﻴﮕﻮﻳﺪ‪:‬‬ ‫ﺷح دﻫﻢ ﻏﻢ ﺗﻮ را ﻧﻜﺘﻪ ﺑﻪ ﻧﻜﺘﻪ ﻣﻮ ﺑﻪ ﻣﻮ‬ ‫ﮔﺮ ﺑﻪ ﺗﻮ اﻓﺘﺪم ﻧﻈﺮ ﭼﻬﺮه ﺑﻪ ﭼﻬﺮه رو ﺑﻪ رو‬ ‫ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ در ﺑﻪ در ﻛُﻮﭼﻪ ﺑﻪ ﻛﻮﭼﻪ ﻛﻮ ﺑﻪ ﻛﻮ‬ ‫از ﻰ دﻳﺪن رﺧﺖ ﻫﻤﭽﻮ ﺻﺒﺎ ﻓﺘﺎدهام‬ ‫دﺟﻠﻪ ﺑﻪ دﺟﻠﻪ ﻳﻢ ﺑﻪ ﻳﻢ‪ ،‬ﭼﺸﻤﻪ ﺑﻪ ﭼﺸﻤﻪ ﺟﻮ ﺑﻪ ﺟﻮ‬ ‫ﻣرود از ﻓﺮاق ﺗﻮ ﺧﻮن دل از دو دﻳﺪهام‬ ‫ﻏﻨﭽﻪ ﺑﻪ ﻏﻨﭽﻪ ﻞ ﺑﻪ ﻞ ﻻ" ﺑﻪ ﻻ" ﺑﻮ ﺑﻪ ﺑﻮ‬ ‫دور دﻫﺎن ﺗﻨﮓ ﺗﻮ ﺨرض ﻋﻨﺒﻳﻦ ﺧﻄﺖ‬ ‫ﻃﺒﻊ ﺑﻪ ﻃﺒﻊ دل ﺑﻪ دل ﻣﻬﺮ ﺑﻪ ﻣﻬﺮ وﺧﻮ ﺑﻪ ﺧﻮ‬ ‫اﺑﺮو وﭼﺸﻢ وﺧﺎل ﺗﻮ ﺻﻴﺪ ﻧﻤﻮده ﻣﺮغ دل‬ ‫رﺷﺘﻪ ﺑﻪ رﺷﺘﻪ ﻧﺦ ﺑﻪ ﻧﺦ ﺗﺎر ﺑﻪ ﺗﺎر ﭘﻮ ﺑﻪ ﭘﻮ‬ ‫ِﻣﻬﺮ ﺗﻮ را دل ﺣﺰﻳﻦ ﺑﺎﻓﺘﻪ ﺑﺮ ﻗﻤﺎش ﺟﺎن‬ ‫ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﺻﻔﺤﻪ ﻻ ﺑﻪ ﻻ ﭘﺮده ﺑﻪ ﭘﺮده ﺗﻮ ﺑﻪ ﺗﻮ‬ ‫در دل ﺧﻮﻳﺶ "ﻃﺎﻫﺮه" ﮔﺸﺖ وﻧﺪﻳﺪ ﺟﺰ ﺗﻮ را‬ ‫ﺷﻮرﻫﺎی ﺗﺎزه در ﺟﺎﻧﻢ ﻓﻜﻨﺪ‬ ‫ﺳﻮز وﺳﺎز ﺨﺷﻘﺎن دردﻣﻨﺪ‬ ‫ﺑﺎز ﺑﺮ اﻧﺪﻳﺸﻪام ﺷﺒﺨﻮن زدﻧﺪ‬ ‫ﻣﺸﻜت ﻛﻬﻨﻪ ﺳ ﺑﻴون زدﻧﺪ‬ ‫ُ‬ ‫ﺳﺎﺣﻠﺶ از زور ﻃﻮﻓﺎ‪ E‬ﺧﺮاب‬ ‫ﻗﻠُﺰم ﻓﻜﺮم ﺳاﭘﺎ اﺿﻄﺮاب‬ ‫ای ﻛﻪ ﻣﻴﺨﻮاﻫ ﮔﺸﻮد ﻫﺮ ﮔﺮه‬ ‫ﮔﻔﺖ روﻣ وﻗﺖ را از ﻛﻒ ﻣﺪه‬ ‫اﻳﻦ ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﺑﺮون رﻳﺰ از ﺿﻤﻴ ‪٣٣١‬‬ ‫ﭼﻨﺪ در اﻓﻜر ﺧﻮد ﺑﺎ‪ n‬اﺳﻴ‬

‫در ﺑﺶ دﻳﮕﺮی از ﻫﻤﺎن ﺷﻌﺮ او از ﻫﻴﺠﺎن روﺣﺎ‪ E‬ﻛﻪ ﺟﺎن ﺟﺪﻳﺪی ﺑﻪ اﻧﺴﺎن ﻣ ﺑﺸﺪ‬ ‫وراﻫﻬﺎی ﻛﻬﻨﻪ را در ﻫﻢ ﻣ ﺷﻜﻨﺪ ﺳﺨﻦ ﻣ ﮔﻮﻳﺪ‪ .‬اﻗﺒﺎل ﺷﺎﻋﺮ وﻣﺘﻔﻜﺮی ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ارﺗﺒﺎط‬ ‫‪٣٣٢‬‬ ‫ﺑﻴ ﻓﺪاﻛری وازﺧﻮد ﮔﺬﺷﺘﻰ وﭘﻴﺸﻓﺖ ﻋﻘﻴﺪه داﺷﺖ‪.‬‬

‫ﻛﺋﻨﺎت ﺗﺎزهای آﻳﺪ ﺑﺮون‬ ‫از ﮔﻨﺎه ﺑﻨﺪۀ ﺻﺎﺣﺐ ﺟﻨﻮن‬ ‫ﻛﻬﻨﻰ را از ﺗﻤﺎﺷﺎ ﻣﺑﺮد‬ ‫ﺷﻮق ﺑﺣﺪ ﭘﺮدهﻫﺎ را ﺑﺮ درد‬

‫‪١٠٩‬‬ ‫ﺑﺮﻧﮕﺮدد زﻧﺪه از ﻛﻮی ﺣﺒﻴﺐ‬ ‫آﺧﺮ از دارو رﺳﻦ ﮔﻴد ﻧﺼﻴﺐ‬ ‫ﺗﺎ ﻧﻪ ﭘﻨﺪاری ﻛﻪ از ﺨﻟﻢ ﮔﺬﺷﺖ‬ ‫ﺟﻠﻮۀ او ﺑﻨﮕﺮ اﻧﺪر ﺷﻬﺮ ودﺷﺖ‬ ‫‪٣٣٣‬‬ ‫اﻧﺪرﻳﻦ ﺧﻠﻮت ﭼﺴﺎن ﮔﻨﺠﻴﺪه اﺳﺖ‬ ‫در ﺿﻤﻴ ﻋﺼ ﺧﻮد ﭘﻮﺷﻴﺪه اﺳﺖ‬

‫ﻣﺎرﺗﺎ روت ﺑﻪ ﺳﻔﺮ ﺧﻮد اداﻣﻪ داده وﺑﺎ ﺳﺎﻳﺮ رﻫﺒان وﻧﻮﻳﺴﻨﺪﺎن از ﺟﻠﻪ راﺑﻴﻨﺪرات‬ ‫ﺗﺎﮔﻮر‪ ٥٣،‬ﺑﺮﻧﺪۀ ﺟﺎﻳﺰۀ ادﺑ ﻧﻮﺑﻞ‪ ،‬ﻧﻴ ﻣﻼﻗﺎت ﻛﺮد‪ .‬ﻣﺎرﺗﺎ روت ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣرﺳﺪ‬ ‫اﺷﺨﺎص زﻳﺎدی اﺷﻌﺎر ﻃﺎﻫﺮه را ﻣﺧﻮاﻧﻨﺪ‪ .‬در ﺳﻔﺮ ﺳّﻮم ﺧﻮد ﺑﻪ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن در ﺳﺎل ‪-۷‬‬ ‫‪ ۱۹۳۶‬ﻣﺎرﺗﺎ روت ﺷح ﻛﻮﺗﺎﻫ از ﺣﻴﺎت ﻃﺎﻫﺮه را ﻛﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد ﺑﺎ ﺧﻮد آورد‪ .‬اﻳﻦ ﺟﺰوۀ‬ ‫ﻛﻮﺗﺎه‪ ،‬ﺑﺎ ﻛﻤﮏ اﻃﻼﺨ‪ ä‬ﻛﻪ در ﺳﻔﺮ ﺳﺎل ‪ ۱۹۳۰‬ﺧﻮد ﺑﻪ اﻳﺮان از اﻗﻮام ﻃﺎﻫﺮه ﻛﺴﺐ ﻛﺮده‬ ‫ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬ﻋﻨﻮان اﻳﻦ ﺟﺰوه "‪ "Tahirih, The Pure‬ﺑﻮد‪ .‬اواﻳﻞ ﻣﺎه ﻣﺎرچ ﺳﺎل ‪۱۹۳۸‬‬ ‫ﻣﺎرﺗﺎ روت ﻣﺪ‪ ä‬در ﻣﻨل اّوﻟﻴ ﺑﻬﺎ| از ﺗﺒﺎر ﻫﻨﺪو ﺳﻜﻮﻧﺖ داﺷﺖ‪ .‬ﻣﺎرﺗﺎ از ﭘﻨﺠﺮه ﺑﻪ‬ ‫اﻗﻴﺎﻧﻮس ﻣﻧﮕﺮﻳﺴﺖ وﺑﺮ روی اﻳﻦ ﻣﺘ ﻛر ﻣﻛﺮد وآن را ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن رﺳﺎﻧﻴﺪ‪ ٥٤.‬ﻣﺎرﺗﺎ روت ﺳﻪ‬ ‫ﻫﺰار ﻧﺴﺨﻪ از اﻳﻦ ﺟﺰوه در ﻛﺮاﻰ ﺗﻬﻴﻪ ﻛﺮد وﺑﺮای ﺑﺴﻴﺎری از ﻣﺘﻨﻔﺬﻳﻦ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ارﺳﺎل‬ ‫ﻛﺮد وﻧﻴ در ﻣﻼﻗﺎتﻫﺎی ﺧﻮد ﺑﺎ اﺷﺨﺎص ﻣﺘﻠﻒ اﻳﻦ ﺟﺰوه را ﺑﻪ آﻧﻬﺎ داد‪ .‬اﻳﻦ ﺟﺰوه ﺑﻪ‬ ‫زودی ﺑﻪ زﺑﺎنﻫﺎی ﻓﺎر‪ ،n‬ﭼﮏ‪ ،‬اردو وژاﭘﻨ ﺗﺮﺟﻪ ﺷﺪ‪ ٣٣٤.‬ﻧﺴﺨﻪ اردوی آن ﺳﻪ ﺑﺎر ﺗﺪﻳﺪ‬ ‫ﭼﺎپ ﺷﺪ وﺑﺎر ﺳّﻮم در ﺳﺎل ‪ ۱۹۷۴‬در ﺷﻬﺮ ﻛﺮاﻰ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪ‪ ٣٣٥.‬ﻣﺎرﺗﺎروت اﻣﻴﺪوار ﺑﻮد‬

‫ّ‬ ‫‪ .٥٣‬ﻣﻴﺒﻞ ﺎرﻳﺲ )‪ (Mabel R. Garis‬در ﺻﻔﺤﻪ ‪ ۴۵۳‬ﻛﺘﺎب ‪) ،Martha Root: Lioness at the Threshold‬ﻣﺆّﺳﺲۀ ﻣﻠ‬ ‫ﻣﻄﺒﻮﺨت اﻣﺮی‪ ،‬وﻳﻠﻤﺖ‪ ،‬اﻳﻠﻴﻨﻮی‪ (١٩۸۳ ،‬ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ‪ :‬ﻗﺮار ﺑﻮد اﻳﻦ دو ﻧﻔﺮ در دّوﻣﻴ ﻛﻨﻔﺮاﻧﺲ ﻓﺮﻫﻨﻰ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ) ‪Indian Cultural‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫‪ ، (Conference‬ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ ١٩۳۷‬در ﻛﻜﺘﻪ ﺑﺮﮔﺰار ﻣﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻼﻗﺎت ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣرﺳﺪ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﺑﻴﻤﺎری راﺑﻴﻨﺪرات ﺗﺎﮔﻮر‬ ‫ﻣﻼﻗﺎت اﻧﺎم ﻧﺸﺪ وذﻛﺮی از اﻳﻦ ﺟﻠﺴﻪ و ﻣﻼﻗﺎت ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺻﺎﺑﺮ آﻓﺎﻗ در ﺻﻔﺤﻪ ‪ ۳١‬ﻛﺘﺎب'' ‪Qurratu’l-‘Ayn Tahirih in‬‬ ‫‪ ، ''Urdu literature‬ﻟﻮس آﻧﻠﺲ‪ ،‬ﻛ•ﻔﺮﻧﻴﺎ‪ ،‬ﻧﺸ ﻛﻤﺎت‪ (٢٠٠۴ ،‬آورده ﺗﺎﮔﻮر ﻳﻜﻰ از اﻓﺮاد ﺑﺮﺟﺴﺘﻪای ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺎرﺗﺎ روت ﺑﺎ او‬ ‫ﻣﻼﻗﺎت ﻛﺮد‪.‬‬

‫‪ .٥٤‬ﮔﺮﻳﺲ‪ .۴۵۸ ،Martha Root: Lioness at the Threshold ،‬اّوﻟﻴ ﺑﻬﺎ| ﻫﻨﺪو ﻧﺎراﻳﻨاﺋﻮ راﮔﻨﺎت ﺷﺘ‪Narayenrao ) z‬‬ ‫‪ ،(Rangnath Shethji‬ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ و‪t‬ﻴﻞ ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪١١٠‬‬ ‫از اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﻃﺎﻫﺮه وﺗﻌﺎ•ﻢ ﺑﻬﺎ| ﺑﻬﺘ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﺷﻨﺎﺳﺎﻧﺪه ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬او ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ ﻛﻪ اﻣﻴﺪوار‬ ‫اﺳﺖ اﺣّﺒﺎ از ﻫﺮ راﻫ ﻛﻪ ﻣﻜﻦ اﺳﺖ درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه وﺷﻨﺎﺳﺎﻧﺪن او ﺑﻪ ﻣﺮدم ﺳاﺳ ﺟﻬﺎن‬ ‫ﺗﻼش ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬ ‫‪٣٣٦‬‬

‫در دﻫﻪﻫﺎی ﺑﻌﺪی ﺳﺪه ﺑﻴﺴﺘﻢ‪ ،‬ﺑﻴﺶ از ﺻﺪ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه‪ ،‬اﻛﺜا ﺑﻪ زﺑﺎن اردو‪ ،‬درﺑﺎره ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬اﺷﻌﺎر او را ﺗﺮﺟﻪ ﻛﺮدﻧﺪ ﻳﺎ در ﻣﻤﻮﻋﻪ اﺷﻌﺎر آوردﻧﺪ‪ ،‬ﻛﺘﺎب‪ ،‬داﺳﺘﺎن وﻣﻘﺎ" درﺑﺎرۀ‬ ‫او ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ وﺳﻤﻴﻨﺎرﻫﺎ‪ Ì‬ﺑﻪ ﻳﺎد او ﺑﺮﮔﺰار ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ﻋﻠﺖ ﺗﺎ•ﻒ ﺗﻌﺪادی از اﻳﻦ آﺛﺎر ﻋﻼﻗﻪ اﻗﺒﺎل ﻻﻫﻮری ﺑﻪ ﻃﺎﻫﺮه و اﺷﻌﺎر و ﻣﻀﺎﻣﻴ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎ‬ ‫و ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی او ﺑﻮد‪ .‬در داﻧﺸﺎه ﭘﻨﺠﺎب‪ ،‬ﻗﺪﻳﻤﺗﺮﻳﻦ داﻧﺸﺎه در ﻣﻨﻄﻖۀ ﻣﺴﻠﻤﺎنﻧﺸﻴ ﺷﺒﻪ‬ ‫ﺟﺰﻳﺮۀ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن‪ ٣٣٧‬در دو ﭘﺎﻳﺎن ﻧﺎﻣﻪ وﻳﮏ ﻣﻘﺎ" درﺑﺎرۀ اﻓﻜر وﻋﻘﺎﻳﺪ اﻗﺒﺎل ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﻣﻄﻠﺐ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺮوﻓﺴﻮر ﺟﺎﺎﻧﺎت آزاد‪ ،‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪهای ﭘﺮ‪I‬ر ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از‬ ‫ﻫﻔﺘﺎد اﺛﺮ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه داﺷﺖ‪ .‬او ﻛﻪ ﻳﻜﻰ از ﻣﺘﺨّﺼﺼﻴ در آﺛﺎر اﻗﺒﺎل اﺳﺖ ﺑﻪ اﻳﺎﻻت‬ ‫ﻣﺘﺤﺪۀ اﻣﺮﻳﻜﺎ رﻓﺖ ودر ﻛﺘﺎﺑ درﺑﺎرۀ ﺳﻔﺮش ﺑﺎ ﻋﻨﻮان "در ﺳزﻣﻴ ﻛﺮﻳﺴﺘﻒ ﻛﻤﺐ"‬ ‫)‪ (In the Land of Columbus‬ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬

‫"وﻗ‪ k‬ﺑﻪ ﻣﺸق اﻻذﻛر ﺷﻴﻜﮔﻮ رﺳﻴﺪم ﻣﺴﺤﻮر ﺑﺎغﻫﺎی ﭘﺮ ﻞ وﻓﻀﺎی‬ ‫آن ﺷﺪم‪ .‬دوﺳﺖ ﻣﻦ‪ ،‬اﻓﺘﺨﺎر ﻧﺴﻴﻢ‪ ،‬ﺷﻌﺮ ﺑﺘﻮ اﻓﺘﺪم ﻧﻈﺮ از اﺷﻌﺎِر ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫را ﺑﺮای ﻣﻦ ﺧﻮاﻧﺪ‪...‬وﻣﻦ ﻣﺪﻫﻮش آن ﻧﻐﻤﻪ ﺷﺪم؛ ﻫﻤﺎن ﺷﻮر‬ ‫وﺳﻣﺴ‪ k‬را اﺣﺴﺎس ﻛﺮدم ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺷﺎرع اﻣﺮ ﺑﻬﺎ| در‬ ‫‪٣٣٨‬‬ ‫دل وﺟﺎن ﻣﭘﺮورد‪".‬‬

‫ّ‬ ‫ﻛ ﻛﺘﺎﺑ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان "‪ "Iqbal Aur Qurratu’l-Ayn‬اﺛﺮ ﺳﻴﺪ ﭼﺮاغ ﺣﺴﻴ ﺷﺎه در‬ ‫ﭘﻴﺸﺎور اﻧﺘﺸﺎر ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ارﺗﺒﺎط ﺑﻴ ﻃﺎﻫﺮه و اﻗﺒﺎل اﺧﺘﺼﺎص ﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬ ‫‪٣٣٩‬‬

‫‪١١١‬‬ ‫آﺛﺎر زﻳﺎدی در ﺷﺒﻪ ﻗﺎّرۀ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن‪ ،‬ﺑﺪون اد‪ E‬ارﺗﺒﺎ‪ D‬ﺑﺎ اﻗﺒﺎل‪ ،‬درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه واﺷﻌﺎر او‬ ‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﺷﻌﺎر ﻃﺎﻫﺮه در ﻣﻤﻮﻋﻪ اﺷﻌﺎری ﺑﺎ ﻋﻨﻮان "ﭼﻬﺎر ﺷﺎﻋﺮۀ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ اﻳﺮان"‬ ‫)‪ ،(Four Eminent Poetesses of Iran‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫّﻤﺖ ﭘﺮوﻓﺴﻮر ﻣّﻤﺪ اﺳﺤﺎق در‬ ‫ﺳﺎل ‪ ۱۹۰۵‬در ﺷﻬﺮ ﻛﻜﺘﻪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪ‪ ،‬آورده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺷﺎﻋﺮی ﺑﻬﺎ| ﺑﻪ ﻧﺎم اﺑﺮ اﺣﺴﺎ‪E‬‬ ‫ﺟﻴﻨﺎوری ﺑﺎدا )‪ (Abr Ahsani Ginnauri Bada‬ﻛﻪ در ﺣﻠﻘﻪ ﺷﺎﻋﺮان آن ﻣﻨﻄﻘﻪ‬ ‫ﻧﻔﻮذی ﻓﺮاوان داﺷﺖ ﻗﻄﻌﻪای درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺮای ﺑﻬﺎ| ﻣﮕﺰﻳﻦ )‪(Baha’i Magazine‬‬ ‫ﻧﻮﺷﺖ ﻛﻪ در ﻻﻫﻮر ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪ‪ .‬رﺋﻴﺲ اﻣﺮاﻫﻮی )‪ ،(Ra’is Amrahvi‬ﺷﺎﻋﺮی‬ ‫ﻣﺸﻬﻮر در زﺑﺎن اردو و ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬار ﻣﺆّﺳﺴﻪای ﺑﺮای ﺧﻮدﺳﺎزی )‪(self-improvement‬‬ ‫در ﻛﺮاﻰ ﻛﻪ اﺷﻌﺎری ﺑﺮای ﻳﻜﻰ از روزﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻣﻧﻮﺷﺖ‪ ،‬ﻳﻜﻰ از ﺳودهﻫﺎی ﺧﻮد را‪،‬‬ ‫ﻛﻪ در ﺳﺒﮏ ﺗﻘﻠﻴﺪی از ﻳﻜﻰ از اﺷﻌﺎر ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻮد‪ ،‬در ﻣﻤﻮﻋﻪ اﺷﻌﺎری ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬ ‫‪٣٤٠‬‬

‫در ‪ D‬ﭼﻨﺪ دﻫﻪ ﺷﺎﻋﺮان زﻳﺎدی از ﻃﺎﻫﺮه ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻛﺮده و آﺛﺎر او را ﺗﺪﻳﺪ ﭼﺎپ ﻛﺮده ﻳﺎ در‬ ‫ﻣﻤﻮﻋﻪ آﺛﺎر آوردﻧﺪ ﺗﺎ ﺟﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ روزﻧﺎﻣﻪ ﻧﺎر و ﻣﻨﺘﻘﺪ ﻣﻌﺮو< ﺑﻪ ﻧﺎم دﻛﺘ ﻣّﻤﺪ ﻟ ‪ n‬در‬ ‫ﻳﻜﻰ از ﺟﺮاﻳﺪ ﻛﺮاﻰ ﺗﺼﻳﺢ ﻛﺮد‪" :‬ﺷﺎﻋﺮ اردو زﺑﺎ‪ E‬ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ در ﺗﻘﻠﻴﺪ از ﺳﺒﮏ ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫‪٣٤١‬‬ ‫ﺷﻌﺮی ﻧﮕﻔﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪".‬‬

‫آﺛﺎر ﻃﺎﻫﺮه ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻧﻴ ﻗﺮار ﻣﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﻣﺜﻼ در ﻛﻨﻔﺮاﻧ‪ n‬داﻧﺸﺎﻫ ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪۱۹۳۳‬‬ ‫در ﻻﻫﻮر ﺑﺮﭘﺎ ﺷﺪ ﭘﺮوﻓﺴﻮری ﻣﺴﻠﻤﺎن از ﺷﻬﺮ ﻛﻜﺘﻪ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻫﻴﺪاﻳﺎ ﺣﺴﻴ ﻣﻘﺎ"ای ﺗﺖ‬ ‫ﻋﻨﻮان "ﺑﺎﻧﻮی ﺷﻬﻴﺪ اﻣﺮ ﺑﺎﺑ )‪ (The female martyr of the Babi Faith‬ﻧﻮﺷﺖ‪.‬‬ ‫آوردن ﻧﺎم ﻃﺎﻫﺮه وﺷح ﻣﺘﺼی از زﻧﺪﻰ او در داﻳﺮةاﻟﻌﺎرف اﺳﻼم‪ ،‬ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ ۱۹۶۴‬ﺑﻪ‬ ‫ّ‬ ‫زﺑﺎن اردو ﭼﺎپ ﺷﺪ‪ ،‬وﻧﻴ در داﻳﺮةاﻟﻌﺎرف دﻳﮕﺮی ﺑﻪ زﺑﺎن اردو در ﺳﺎل ‪ ۱۹۸۴‬ﻛﻪ ﻣﺆﻟﻔﻴ‬ ‫ﻣﻘﺎ" ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ‪" ،‬ﺧﻼﺻﻪ ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ‪ ،‬او ﺷﺎﻋﺮی ﺑﻧﻈﻴ ﺑﻮد"‪ ،‬ﺑﺮ ارج وﻣﻘﺎم ﻃﺎﻫﺮه اﻓﺰود وُﻣﻬﺮ‬ ‫‪٣٤٢‬‬ ‫ﺗﺄﻳﻴﺪی ﺑﺮ ارزﺷﻤﻨﺪی ﻣﻄﺎﻟﻊۀ آﺛﺎر او زد‪.‬‬

‫زﻧﺪﻰ ﻃﺎﻫﺮه ﻣﻮﺿﻮع داﺳﺘﺎنﻫﺎی ﻛﻮﺗﺎه ﻧﻴ ﺷﺪ‪ .‬داﺳﺘﺎ‪ E‬ﺑﻪ ﻧﺎم "زّرﻳﻦﺗﺎج )‪(Zarrin Taj‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﭘﺮوﻓﺴﻮر ﻋﺰﻳﺰ اﺣﺪ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪۀ ﻣﺸﻬﻮری ﻛﻪ داﺳﺘﺎنﻫﺎی ﻛﻮﺗﺎه او در ﻣﻠﻪای ﻣﺎﻫﺎﻧﻪ‬

‫‪١١٢‬‬ ‫در ﺷﻬﺮ ﻻﻫﻮر ﭼﺎپ ﻣﺷﺪ‪ ،‬در زﻣﺮۀ آﻧﻬﺎ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ داﺳﺘﺎن در ﺳﺎل ‪ ۱۹۶۳‬در رادﻳﻮ ﭘﺎﻛﺴﺘﺎن‬ ‫در راوﻟﭙﻨﺪی ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻧﻤﺎﻳﺸﻨﺎﻣﻪ اﺟﺮا ﺷﺪ‪ ٣٤٣.‬ﺷﻴﺦ ﻣﻨﻈﻮر اﻟﻬ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪۀ ﻣﻌﺮوف دﻳﮕﺮی‬ ‫ﻛﻪ داﺳﺘﺎنﻫﺎی ﻛﻮﺗﺎه ﻣﻧﻮﺷﺖ داﺳﺘﺎن ﻛﻮﺗﺎﻫ ﺑﻪ ﻧﺎم "ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ" ﻧﻮﺷﺖ ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪۱۹۶۵‬‬ ‫‪٣٤٤‬‬ ‫در ﻻﻫﻮر ﭼﺎپ ﺷﺪ‪.‬‬

‫آﺛﺎر دﻳﮕﺮی ﻧﻴ درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪ؛ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﻴﻮﮔﺮاﻓ ﻛﻮﺗﺎﻫ از ﻃﺎﻫﺮه ﻛﻪ ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن ﺷﻬﺮ‬ ‫ﻻﻫﻮر در ﺳﺎل ‪ ۱۹۷۴‬ﺗﻬﻴﻪ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺟﻴﻠﻪ ﻫﺎﺷﻤ رﻣﺎنﻧﻮﻳ‪ n‬ﺑﻮد ﻛﻪ داﺳﺘﺎن زﻧﺪﻰ ﻃﺎﻫﺮه را‬ ‫در اﺛﺮش ﺑﻪ ﻧﺎم ‪Chihra bachihrah rubaru‬آورد‪ .‬داﺳﺘﺎ‪ E‬ﻛﻪ ﻛرا ِاج ) ‪Clara‬‬ ‫‪ (A. Edge‬از زﻧﺪﻰ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ زﺑﺎن اﻧﻠﻴ‪ n‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد ﺑﻪ زﺑﺎن اردو ﺗﺮﺟﻪ ﺷﺪ وﺑﻪ ﺻﻮرت‬ ‫ﻛﻣﻞ در ﻧﺸﻳﻪای ﻛﻪ ﻣﺎﻫﻴﺎﻧﻪ ﻣﻨﺘﺸ ﻣﺷﺪ در ﺳﺎل ‪ ۱۹۹۸‬ﭼﺎپ ﺷﺪ ودر ﻛﺘﺎﺑﻔﺮو‪n‬ﻫﺎ ﺑﻪ‬ ‫‪٣٤٥‬‬ ‫ﻓﺮوش رﺳﻴﺪ وآﺎﻫ وﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺮدم از ﻃﺎﻫﺮه را اﻓﺰاﻳﺶ داد‪.‬‬

‫ﺑﻪ ﻏﺮب ﺑﺎزﮔﺮدﻳﻢ‪ .‬ﺟﺎن ﺗﻮﻧﻴﺲ )‪ ٣٤٦(John Tunis‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﻓﺮﻗﻪ ﻳﻮﻧﻴﺘﻳﻦ ﮔﺮوﻳﺪه ﺑﻮد در‬ ‫ﻣﻘﺎ"ای در ﺷﻤﺎرۀ ﻧﻬﻢ ﻣﺎه ﻣ ﺳﺎل ‪ ٣٤٧۱۸۸۵‬ﻧﺸﻳﻪ ‪ Unity‬ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ‪Woman in‬‬ ‫‪ Ministry: An Appeal to Fact‬ﻧﻮﺷﺖ‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه را ﻧﻤﺎدی ﺧﺎرقاﻟﻌﺎده ﻗﺮار داد‪ .‬او‬ ‫ﻣﺧﻮاﺳﺖ ﻧﺸﺎن دﻫﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ زﻧﺎن اﺟﺎزه داد ﻛﻪ در ﻛﻴﺴﺎ وﻋﻆ وﺳﺨﻨا‪ E‬ﻛﻨﻨﺪ‬ ‫وﻣﺧﻮاﺳﺖ اﻳﻦ ﻛر را ﺑﺎ د•ﻞ وﺑﺮﻫﺎ‪ E‬ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ اﺛﺒﺎت ﻛﻨﺪ وﺑﺮای ﻫﻤﻴ ﻃﺎﻫﺮه را‬ ‫اﻟﮕﻮﺑ ﺑﺮای ﻧﺸﺎن دادن اﻳﻦ ﻛر اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮد‪:‬‬

‫"ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎرﻫﺎ وﺑﺎرﻫﺎ ﺗﻜﺮار ﻛﻨﻢ ﻛﻪ •ﺎﻗﺖ وﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬ﻳﮏ زن ﺑﺮای وﻋﻆ‬ ‫در ﻛﻴﺴﺎ را ﻓﻘﻂ ﻣﺗﻮان ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ واﻗﻌﻴﺖﻫﺎی ﻣﻮﺟﻮد ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮد؛‬ ‫واﻗﻌﻴ‪ k‬ﻛﻪ از زﻣﺎن ﻣﻌﺎﺻ ﻣﺎ ﺑﺎﺷﺪ ‪ ...‬زﻧ ﻛﻪ ﻫﻤﭽﻮن ﺗﺎﺟ درﺧﺸﺎن‬ ‫ﺑﺮ ﺳ زﻧﺎن ﻋﺼ ﻣﺎ ﺑﺪرﺧﺸﺪ‪ .‬ﻣﻦ اﻳﻦ زن راﻛﻪ ﺑﻪ او ﻟﻘﺐ زﻳﺒﺎی‬ ‫"ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ" دادهاﻧﺪ واﻗﻌﻴ‪ k‬ﻣداﻧﻢ ﻛﻪ ﻣﺗﻮاﻧﺪ ﺟﻮاب اﻳﻦ ﺳﺆال ﺑﺎﺷﺪ‬ ‫‪٣٤٨‬‬ ‫ﻛﻪ آﻳﺎ زﻧﺎن ﻣﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﻮﻋﻈﻪ ﻛﻨﻨﺪ‪".‬‬

‫‪١١٣‬‬ ‫ﺗﻮﻧﻴﺲ اﻳﻤﺎن ﻃﺎﻫﺮه را ﺗﻤﺠﻴﺪ ﻣﻛﻨﺪ وﻣﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫"دﻟﺴﻮزی ﻣﻨﻔﻌﻼﻧﻪ ﺑﺮای روح ﭘﺮﻓﺘﻮح او ﻛﻓ ﻧﻴﺴﺖ ‪ ...‬او ﭘﺮدهﻫﺎ را‬ ‫از ﭘﻴﺶ ﭼﺸﻢﻫﺎ ﺑﺮاﻧﺪاﺧﺖ؛ ازدواج ﭼﻨﺪﻫﻤﺴی را ﻣﻨﺴﻮخ اﻋﻼم‬ ‫ﻛﺮد و ‪ ...‬در ﻧﻬﺎﻳﺖ آزادﻰ ﺑﻪ ﻣﻮﻋﻈﻪ وﺗﻘﻠﻴﺐ ﻗﻠﻮب ﭘﺮداﺧﺖ ‪ ...‬ﭘﺪر‪،‬‬ ‫ﻫﻤﺴ وﻋﻤﻮﻳﺶ ﺑﺎ ﻋﻘِﻞ ﻛﻮﺗﻪﺑﻴ ﺧﻮد ﺗﻼش ﻛﺮدﻧﺪ او را ﺑﻪ رﺳﻮم‬ ‫وآداب ﻗﺪﻳﻤ ﺑﺎز ﮔﺮداﻧﻨﺪ و‪ G‬اﺛﺮی ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬ﭘﺎﺳﺦ او ﺑﻪ آﻧﻬﺎ اﻳﻤﺎن‬ ‫راﺳﺦ او ﺑﻮد ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﭘﻮﺳﻴﺪۀ ﻗﺪﻳﻤ را ﻛﻨﺎر ﻣزد‪ .‬وﺳاﻧﺎم‬ ‫ﺧﺎﻧﻪ و‪I‬ﺷﺎﻧﻪ را ﺗﺮک ﮔﻔﺖ ﺗﺎ رﺳﺎﻟﺖ ﻳﮏ ﺣﻮاری ﺣﻘﻴﻘ را ﺑﻪ اﻧﺎم‬ ‫ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ وﺨﻗﺒﺖ ﺟﺎن ﺧﻮد را دراﻳﻦ راه ﻓﺪا ﻛﺮد‪".‬‬ ‫‪٣٤٩‬‬

‫ﺗﻮﻧﻴﺲ درﺑﺎرۀ او ﻣﮔﻮﻳﺪ ﺷﺠﺎﺨﻧﻪ آزادی ورﻫﺎ‪ Ì‬زﻧﺎن را از آداب ورﺳﻮم ﻗﺪﻳﻤ اﻋﻼم‬ ‫ﻛﺮد‪:‬‬

‫"او از ﺣﻘﻴﻘ‪ k‬ﺑﺰرگ ﺳﺨﻦ ﻣﮔﻔﺖ؛ از اﻳﻦ ﻛﻪ دﻳﺎﻧﺖ ﺟﺪﻳﺪ ﺣﻀت‬ ‫ﺑﺎب آﻣﺪه ﺗﺎ ﺳاﺳ دﻧﻴﺎ را در ﺑﺮ ﮔﻴد واﻃﺎﻋﺖ از ﻗﻮاﻧﻴ اﻳﻦ دﻳِﻦ‬ ‫ﺟﺪﻳِﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ روح وﺣﻘﻴﻘﺖ ﻛﻣﻞ اﻧﺎم ﺷﻮد ‪ ...‬زﻣﺎن زﻣﺎن‬ ‫ﻗﻴﺎم زﻧﺎن ﺑﻮد ﺗﺎ ﺑﺎ ﭘﺪر وﻫﻤﺴ ﺧﻮد در ﻛر ﺷﻳﮏ وﺳﻬﻴﻢ وﻫﻤﺮاه ﺷﻮﻧﺪ‬ ‫وﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻣﺮدان ﺑﺎ ﺷﺠﺎﻋﺖ ﺑﺎ ﺧﻄﺮات ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬دﻳﮕﺮ زﻣﺎن ﺣﺒﺲ‬ ‫واﺳﺎرت در ﺧﺎﻧﻪ ﺑﺮای زﻧﺎن ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن آﻣﺪه ‪ ...‬ﺑﮕﺬارﻳﺪ آﻧﻬﺎ ﻳﺎر وﻫﻤﺪم‬ ‫ﻣﺮدان ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬راه آﻧﻬﺎ را دﻧﺒﺎل ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬وﻫﻤﭽﻮن ﻣﺮدان در ﺻﺤﻨﻪ ﻧﺒد‬ ‫ﺟﺎن ﺑﺒﺎزﻧﺪ‪".‬‬ ‫‪٣٥٠‬‬

‫در ﺧﺎﺗﻤﻪ ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻟﮕﻮی ﻣﺒﺎرزه ﺑﻪ ﻏﺮ½ﻫﺎ ﻣﻌﺮ< ﻣﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫‪١١٤‬‬ ‫"اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘ‪ k‬اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺑﺎ آن اﺛﺒﺎت ﻣﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ زﻧﺎن‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺮای ﻣﻮﻋﻈﻪ ﻣﻮﺿﻮﻋ ﺑﺲ ﺑﻐﺮﻧﺞ وﭘﻴﭽﻴﺪه اﺳﺖ ‪ ...‬ﺗﻮﺟﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ زن‬ ‫ﺷ‪ Ê‬زﻣﺎ‪ E‬ارزش واﻗﻌ دارد ﻛﻪ ﺧﻮد را از درک اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع دور‬ ‫‪٣٥١‬‬ ‫ﻧﺴﺎزﻳﻢ‪".‬‬

‫ﺟﻴ دﻳﻮﻻﻓﻮ )‪ (Jane Diolafoy‬ﺑﺎﺳﺘﺎﻧﺸﻨﺎ‪ n‬ﻓﺮاﻧﺴﻮی ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﺮاﺑﺮی زن وﻣﺮد ﺑﺎور‬ ‫داﺷﺖ ودرﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه ﻣﻄﻠﺐ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬او وﻫﻤﺴش ﺣﻔﺎریﻫﺎ‪ Ì‬در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺷﻮش‬ ‫)‪ (Susa‬اﻧﺎم دادﻧﺪ؛ زﻧﺪﻰ ﻣﺮدﻣﺎ‪ E‬را ﻛﻪ از زﻣﺎن ﺳﻮﻣﺮیﻫﺎ ﺗﺎ زﻣﺎن ﻋﻬﺪ ﻋﺘﻴﻖ وﻫﺰاران‬ ‫ﺳﺎل ﺑﻌﺪ از آن ﺗﺎ ﻧﺰدﻳﮏ اﻣﺮاﻃﻮریﻫﺎی ﺷق‪ ،‬در آن ﻧﺎﺣﻴﻪ زﻧﺪﻰ ﻣﻛﺮدﻧﺪ ﺗﺖ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‬ ‫ﻗﺮار داد‪ ٣٥٢.‬دﻳﻮﻻﻓﻮی در ﺳﺎل ‪ ۱۸۸۷‬ﻛﺘﺎﺑ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان "ﭘﺎرس‪ ،‬ﻛﺪه وﺷﻮش ) ‪La Perse,‬‬ ‫‪ (La Chaldee et La Susiane‬ﻧﻮﺷﺖ ودر آن ﺑﻪ ﻃﺎﻫﺮه اﺷﺎرهای ﻛﺮد‪ .‬دﻳﻮﻻﻓﻮی‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻃﺮﻓﺪار ﻛﻴﻪ ﺣﻘﻮق ﺑﺮای زﻧﺎن و‪ G‬ﺑﺎ ﻃﻼق ﻣﺎﻟﻒ ﺑﻮد وآن را ﺑﺮای زن ﻣﻀ ﻣداﻧﺴﺖ‬ ‫وﺧﻮد ﺗﺎ آﺧﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﺎ وﻓﺎداری ﺑﺎ ﻫﻤﺴش زﻧﺪﻰ ﻛﺮد‪ .‬در زﻣﺎن ﺟﻨﮓ ﺟﻬﺎ‪ E‬اّول ﺑﺮای‬ ‫‪٣٥٣‬‬ ‫ﺷ‪t‬ﺖ زﻧﺎن در ﻓﻌﺎ•ﺖﻫﺎی زﻣﺎن ﺟﻨﮓ ﺗﻼش ﺑﺴﻴﺎر ﻛﺮد‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ادوارد ﺑﺮاون )‪ (Edward G. Browne‬ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ ﻣﻘﻘ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺟﻬﺖ اﻳﺎد‬ ‫ارﺗﺒﺎط ﻏﺮب و ﺷق ﺗﻼش ﻛﺮد‪ .‬اﮔﺮﭼﻪ او از ﺧﺎﻧﻮادهای ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ در ﻛر ﺳﺎﺧﺖ‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﺸ‪ k‬ﺑﻮدﻧﺪ وﻗﺮار ﺑﻮد ﭘﺰﺷﮏ ﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎ ﺷوع ﺟﻨﮓ ﺑﻴ ﺗﺮ‪t‬ﻬﺎ وروسﻫﺎ ﻋﻼﻗﻪای ﺗﻤﺎم‬ ‫‪٣٥٤‬‬ ‫ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﺧﺎور ﻧﺰدﻳﮏ ﭘﻴﺪا ﻛﺮد زﻳﺮا ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺗﺮکﻫﺎی ﺳﺘﻤﺪﻳﺪه اﺣﺴﺎس ﻫﻢدﻟ ﻣﻧﻤﻮد‪.‬‬ ‫ﺑﺮاون ﻧﺎﻫ ﺑﺸدوﺳﺘﺎﻧﻪ ﺑﻪ زﻧﺪﻰ داﺷﺖ وﺑﻪ دﻧﺒﺎل آزادی اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺟﻬﺎ‪ E‬ﺑﻴاﻟﻠﻞ‪،‬‬ ‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﺸوﻃﻪ وﺑﺮادری ﺑﻴ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻼﻗﺔ او ﺑﻪ ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺣﻀت ﺑﺎب وﺣﻀت‬ ‫ﺑﻬﺎءاﷲ ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻪ د•ﻞ ﺷﺒﺎﻫﺖ آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﺗﻤﺎﻳﻼت او ﺑﻮد‪ .‬او در ﻛﺘﺎب دوﮔﻮﺑﻴﻨﻮ ﻣﻄﺎﻟ‪ k‬درﺑﺎرۀ‬ ‫دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ ﺧﻮاﻧﺪ واﺻﻮل واﻻی اﺧﻼﻗ ﺣﻀت ﺑﺎب‪ ،‬رﻓﺘﺎر ﺷﺤﺎﺨﻧﻪ وﺗﻌﺎ•ﻢ ﺟﻬﺎ‪ E‬او را‬ ‫ً‬ ‫ﻣﺳﺘﻮد‪ .‬در ﺳﺎل ‪ ۱۸۸۷‬او ﻛﻣﻼ ﺷﻴﻔﺘﻪ زﺑﺎن وﻓﺮﻫﻨﮓ وﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان ﺷﺪه ﺑﻮد ودر ﺳﺎل ‪-۸‬‬ ‫‪ ۱۸۸۷‬ﺳﻔﺮی ﻳﮏﺳﺎ" ﺑﻪ ﻛﺸﻮر اﻳﺮان را آﻟز ﻛﺮد‪ .‬ﻫﺪف اﺻﻠ او از اﻳﻦ ﺳﻔﺮ‪ ،‬ﮔﻔﺘﮕﻮ ﺑﺎ‬

‫‪١١٥‬‬ ‫ﭘﻴوان ﺑﺎب ودﺳﺘ‪ n‬ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ اﺻﻠ ﺗﻘﻴﻘ درﺑﺎرۀ ﭘﻴﺪاﻳﺶ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ ﺑﻮد‪ .‬اﻛﺘﻪ در آن‬ ‫‪٣٥٥‬‬ ‫زﻣﺎن اﻛﺜ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﺑﻬﺎ| ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻳﻜﻰ از ﻧﺘﺎﻳﺞ اﻳﻦ ﺳﻔﺮ ﻛﺘﺎﺑ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان "ﻳﮏ ﺳﺎل در ﻣﻴﺎن اﻳﺮاﻧﻴﺎن" ) ‪AYear Amongst‬‬ ‫‪ (the Persians‬ﺑﻮد ﻛﻪ در آن ﺑﺮاون ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﺮان را ﺑﺎ آﺎﻫ زﻳﺎد وﻫﻤﺪردی وﻫﻢدﻟ‬ ‫ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻛﻨﺪ‪ .‬او درﺑﺎرۀ اﺟﺘﻤﺎﺨت ﺑﻬﺎ| ﭼﻨﻴ ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬

‫"ﺧﺎﻃﺮۀ آن ﻣﺎﻟﺲ ﻫﺮﮔﺰ از ﺧﺎﻃﺮ ﻣﻦ ﭘﺎک ﻧﻤﺷﻮد‪ .‬ﻳﺎدآوری آن‬ ‫ﺻﻮرتﻫﺎ وﺻﺪای آﻧﺎن را ﻫﺮﮔﺰ زﻣﺎن ﻧﻤﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻮ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﺑﺎ ﺣﻴت‬ ‫وﺗﻌﺠﺐ ﺷﺎﻫﺪ اﺛﺮات ﻣﻌﻨﻮی ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪی ﺑﻮدهام ﻛﻪ در آن ﻓﻀﺎ ﻣﻮج‬ ‫ﻣزد‪".‬‬ ‫‪٣٥٦‬‬

‫اﮔﺮ ﭼﻪ ﻳﺎﻓﺘ ﻧﺎﺷی ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب را ﭼﺎپ ﻛﻨﺪ آﺳﺎن ﻧﺒﻮد وﺗﻼش زﻳﺎدی در اﻳﻦ راه اﻧﺎم‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﺪ واﮔﺮ ﭼﻪ در دوران ﺣﻴﺎت ادوارد ﺑﺮاون ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺗﻮﺟﻪ ﺧﺎ‪ n‬ﻧﺸﺪ اﻣﺎ اﻣﺮوزه اﻳﻦ‬ ‫‪٣٥٧‬‬ ‫ﻛﺘﺎب ﻳﻜﻰ از ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎی ﻛﺳﻴﮏ در ادﺑﻴﺎت اﻧﻠﻴ‪ n‬اﺳﺖ‪.‬‬

‫اﺛﺮ دﻳﮕﺮی ﻛﻪ ﺣﺎﺻﻞ ﺳﻔﺮ ﺑﺮاون ﺑﻪ اﻳﺮان ﺑﻮد ﺗﺮﺟﻪ ﻛﺘﺎﺑ درﺑﺎرۀ ﺗﺎرﻳﺦ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ و‬ ‫ﺑﻬﺎ| ﺑﻮد؛ ﻛﺘﺎﺑ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان "ﻣﻘﺎ" ﺷﺨ‪ $‬ﺳّﻴﺎح" ﻧﺎرش ﺣﻀت ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪ ﺣﻀت‬ ‫ﺑﻬﺎءاﷲ‪ ،‬ﻣﺆّﺳﺲ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ|‪ ،‬ﺑﻮد‪ .‬ﻧﺴﺨﻪ اﺻﻞ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎر‪ n‬در ﻓﻠﺴﻄﻴ ﺑﻪ‬ ‫دﺳﺖ ﺑﺮاون رﺳﻴﺪ و او آن را ﺑﻪ اﻧﻠﻴ‪ n‬ﺗﺮﺟﻪ و ﺗﻔﺴﻴ ﻛﺮد‪ ٣٥٨.‬ﺑﺮاون در ﺗﻤﺠﻴﺪ از ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ﭼﻨﻴ ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬

‫ّ‬ ‫"ﻇﻬﻮر زﻧ ﭼﻮن ﻃﺎﻫﺮه ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ در ﻫﺮ‪t‬ﺸﻮر وﻣﻠ‪ k‬ﭘﺪﻳﺪهای ﻧﺎدر‬ ‫اﺳﺖ اﻣﺎ در ﺳزﻣﻴﻨ ﭼﻮن اﻳﺮان ﻳﮏ ﻣﻌﺠﺰه اﺳﺖ‪ .‬زﻳﺒﺎ‪ Ì‬وﺟﺎل او‪،‬‬ ‫اﺳﺘﻌﺪاد ﺑﻣﺜﺎل او‪ ،‬ﻓﺼﺎﺣﺖ ﺑﻴﺎن وﺷﻴﻮا‪ Ì‬ﻛم او‪ ،‬اﻳﺜﺎر ﺷﺠﺎﺨﻧﻪ‬

‫‪١١٦‬‬ ‫ّ‬ ‫وﺷﻬﺎﻣﺖ در ﺣﺪ ﻛﻤﺎل او‪ ،‬وﺷﻬﺎدت ﺑﺎ ﺷﻜﻮه وﺟﻼل او‪ ،‬در ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ‬ ‫زﻧﺎن ﻫﻢوﻃﻨﺶ ﺑﺑﺪﻳﻞ وﺟﺎوداﻧﻪ اﺳﺖ‪".‬‬ ‫‪٣٥٩‬‬

‫ﺑﺮاون ﻫﻤﭽﻨﻴ در ﺳﺎل ‪ ١٩۸٠‬ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻣﻘﺎ" آﻣﻮزﻧﺪه درﺑﺎرۀ اﻳﻦ دﻳﺎﻧﺖ ﺟﺪﻳﺪ ﺑﺮای ﻧﺸﻳﻪ‬ ‫‪ Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain‬ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬در ﻳﻜﻰ‬ ‫از اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻻت اﺷﺎره ﻣﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﻘﺪر ﻳﺎﻓﺘ اﻃﻼﺨت وﻣﺪارک در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻃﺎﻫﺮه ﻛر‬ ‫ﺳﺨﺖ ودﺷﻮاری اﺳﺖ ﻫﻤﭽﻮن ﺷﻜﻳﺖ ﻟﺴﻮﻧﺎ در اﻳﻦ ﺑﺎره‪:‬‬

‫"ﺧﻴﻠ ﻣﺸﺘﺎق ﺑﻮدم ﻛﻪ ﺑﻌ‪ A‬از اﺷﻌﺎرش را ﺑﻪ دﺳﺖ ﺑﻴﺎورم و‪ G‬ﺑﻪ ﺗﻌﺪاد ﺑﺴﻴﺎر اﻧﺪ ﻛ دﺳﺖ‬ ‫ﻳﺎﻓﺘﻢ‪ .‬ﻫﻴﭻ ﻳﮏ از ﺑﺎﺑﻫﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ در ﺷﻴاز ﻣﻼﻗﺎت ﻛﺮدم اﺷﻌﺎر او را ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ وﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ‬ ‫ً‬ ‫اﺣﺘﻤﺎﻻ در ﻗﺰوﻳﻦ وﻫﻤﺪان‪ ،‬ﺷﻬﺮﻫﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ او در آﻧﺎ ﺳﺨﻨا‪ E‬ووﻋﻆ ﻣﻛﺮد ﻳﺎ در ﻃﻬﺮان‪،‬‬ ‫ﻛﻪ او را ﺷﻬﻴﺪ ﻛﺮدﻧﺪ ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮاﻧﻢ اﺷﻌﺎرش را ﺑﻴﺎﺑﻢ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺻﻮرت‪ ،‬در ﺷﻬﺮ ﻳﺰد ﻧﺴﺨﻪای‬ ‫از دو ﺗﺎ از اﺷﻌﺎر ﻛﻮﺗﺎه )ﻏﺰل( را ﻛﻪ ﺑﻪ او ﻧﺴﺒﺖ داده ﻣﺷﻮد ﻳﺎﻓﺘﻢ ‪ ...‬ﻧﺎﻣﻪای ﺑﻪ ﻳﻜﻰ از‬ ‫دوﺳﺘﺎﻧﻢ در ﺷﻴاز ﻧﻮﺷﺘﻢ واز او ﭘﺮﺳﻴﺪم ﻛﻪ آﻳﺎ اﻳﻦ اﺷﻌﺎر ﺑﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺗﻌﻠﻖ دارﻧﺪ‪ .‬او در ﭘﺎﺳﺦ‬ ‫ﻧﻮﺷﺖ ﻛﻪ ﻳﻜﻰ از آﻧﻬﺎ از ﻃﺎﻫﺮه ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ از ﺷﺎﻋﺮی ﺻﻮ< ﻣﺴﻠﮏ ﺑﻪ ﻧﺎم "ﺻﺤﺒﺖ"‬ ‫ﻻری اﺳﺖ ‪ ...‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﻧﻔﺮﺗ ﻛﻪ ﻧﺎم ﺑﺎﺑ در ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﻳﺮان اﻳﺎد ﻣﻛﻨﺪ ﻣﺎﻧﻊ از‬ ‫آن ﻣﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﻮاﻫﻨﺪ ﺣ‪ k‬اﺷﻌﺎر او را ﺑﻮاﻧﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺣّ‪ k‬اﮔﺮ اﻳﻦ اﺷﻌﺎر زﻳﺒﺎ وﺳﺷﺎر‬ ‫از اﺣﺴﺎس ﻛﻪ ﻫﻤﻪ را از دوﺳﺖ ودﺷﻤﻦ ﺑﻪ ﺗﻤﺠﻴﺪ وﺗﺴﻴ وادارﻣ ﻛﻨﺪ ﺳودۀ او ﺑﺎﺷﻨﺪ‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫ً‬ ‫ﺣﺘﻤﺎ ﺑﺎ ﻧﺴﺒﺖ دادن آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺷﺎﻋﺮ دﻳﮕﺮی ﺗﺴﻴ وﺗﻤﺠﻴﺪ و‪ø‬ت ﺧﻮد را از اﻳﻦ اﺷﻌﺎر‬ ‫ﻣﻨﻄﻘ ﺟﻠﻮه دﻫﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻈﺮ را ﻓﺮدی اﻳﺮا‪ ،E‬ﻛﻪ در ﻃﻬﺮان ﺑﺎ او آﺷﻨﺎ ﺷﺪم وﺷﺨﺺ‬ ‫ﺗﺼﻴﻞﻛﺮدهای اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻴ ﻗﺒﻮل دارد‪ .‬او ﺑﺎﺑ ﻧﻴﺴﺖ و‪ G‬ﺑﺎ ﺑﺎﺑﻫﺎ ﻫﻢدردی ﻣﻛﻨﺪ‪ .‬اﻛﺜ‬ ‫ّ‬ ‫اﺷﻌﺎر ﻃﺎﻫﺮه ﺟﺰو اﺷﻌﺎر ﻣﻮردﻋﻼﻗﻪ وزﺑﺎﻧﺰد ﻣﺮدم اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﻛ‪ n‬ﺧﺒ از ﺷﺎﻋﺮی ﻛﻪ آﻧﻬﺎ‬ ‫را ﺳوده ﻧﺪارد‪ .‬اﻛﺘﻪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ اﺷﺎرهای ﺑﻪ ﺳﻴﺪ ﺑﺎب ﺣﺬف ﻳﺎ ﺗﻐﻴﻴ داده ﺷﺪه ﺑﻮد ﺗﺎ‬ ‫‪٣٦٠‬‬ ‫ﻛ‪ n‬ﻧﺪاﻧﺪ ﻛﻪ ﺷﺎﻋﺮﺷﻌﺮ ﻛﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫‪١١٧‬‬ ‫در ﺳﺎلﻫﺎی ﺑﻌﺪ ﻋﻼﻗﻪ ادوارد ﺑﺮاون ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺗﻘﻴﻖ درﺑﺎره ادﻳﺎن ﺑﺎﺑ و ﺑﻬﺎ| ﻛﻫﺶ‬ ‫ﻳﺎﻓﺖ و او وﻗﺖ و اﻧﺮژی ﺧﻮد را ﺻف ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺗﻘﻴﻖ در ﺧﺼﻮص ﻧﻬﻀﺖ ﻣﺸوطۀ‬ ‫اﻳﺮان و ﺷﻌﺮ و ادﺑﻴﺎت ﻓﺎر‪ n‬و ﮔﺮدآوری ﻣﻤﻮﻋﻪای ﻏﻨ از اﺷﻌﺎر ﺷﺎﻋﺮان اﻳﺮا‪ E‬ﻛﺮد ﻛﻪ‬ ‫ّ‬ ‫آﺛﺎر ﺣﻀت ﺑﺎب و ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ را ﻫﻢ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﺷﺪ‪ .‬ﻋﻠﺖ ﻛﻫﺶ ﻋﻼﻗﻪ او ﺳزﻧﺶﻫﺎ‬ ‫و ﺧﺮدهﮔﻴی ﻫﻤﻜران داﻧﺸﺎﻫ او ﺑﻮد ﻛﻪ ﭼﺮا داﻧﺶ و وﻗﺖ ﺑﺎارزش ﺧﻮد را ﺻف ﻧﻬﻀﺖ‬ ‫‪٣٦١‬‬ ‫دﻳﻨ ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪای در اﻳﺮان و درﮔﻴی ﺑﻴ ﻓﺮق ﻣﺬﻫ‪ k‬ﻣﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫اﺛﺮ ﻣﻬﻢ دﻳﮕﺮی ﻛﻪ ﻓﺮدی ﻏﺮ½ درﺑﺎرۀ اﻳﺮان ﻧﻮﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻛﺘﺎب ‪Persia and the‬‬ ‫‪ Persian Question‬اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ ۱۸۹۲‬ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪ‪ .‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪۀ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻟﺮد‬ ‫ُ‬ ‫ﻛﺮزون اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻋﻤﺮ در ﺳﻔﺮ ﺑﻮد وﺣّ‪ k‬ﺑﻪ ﻛﺸﻮر ﻛﺮه ﻧﻴ ﺳﻔﺮ ﻛﺮد وﻣﺪ‪ ä‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬ ‫ﻧﺎﻳﺐاﻟﺴﻠﻄﻨﻪ ﻛﺸﻮر ﻫﻨﺪ ﺧﺪﻣﺖ ﻛﺮد‪ .‬او در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎی ﺳﻴﺎ‪n‬‬ ‫ﻣﻨﻄﻘﻪ آﺳﻴﺎی ﻣﻴﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺑﺼﻮص ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﻛﺸﻮر اﻧﻠﺴﺘﺎن از ﻃﺮف روﺳﻴﻪ‪ ،‬ﻣﭘﺮدازد‬ ‫وﺷ‪ p‬ﻣﺘﺼ ودﻗﻴﻖ از ﻧﻬﻀﺖ ﺑﺎﺑ ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ٣٦٢‬ودرﺑﺎره ﻃﺎﻫﺮه ﭼﻨﻴ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬

‫"زﻳﺒﺎ‪ Ì‬وﺟﺎل ﻇﺎﻫﺮی وزﻧﺎﻧﻰ ﺟﺎی ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺗﻘﺪﻳﺲ وﻋﻤﻞ ﭘﺎک داده؛ ﻋﻤﻞ ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﺎﻧﻪ‬ ‫ﺷﺎﻋﺮۀ ﻣﺒﻮب و‪ G‬ﺑﺪﻓﺮﺟﺎم ﻗﺰوﻳﻨ‪ ،‬زّرﻳﻦﺗﺎج ﻳﺎ ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺎ ﺑﺮاﻧﺪاﺧﺘ ﺑﺮﻗﻊ از ﺻﻮرت‬ ‫‪٣٦٣‬‬ ‫ﺧﻮد ﻣﺸﻌﻞ رﺳﺎﻟﺖ ﺧﻮد را ﺑﻠﻨﺪ ﻛﺮد‪ ،‬ﻳﻜﻰ از ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﺄﺛﻴﮔﺬار ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﻌﺎﺻ اﺳﺖ‪".‬‬

‫در ﻧﻘﺪ ﻣﻨﺪرج در روزﻧﺎﻣﻪ ﻧﻴﻮﻳﻮرک ﺗﺎﻳﻤﺰ ﺑﺮ ﻣﻘﺎ" "‪ " A New Religion‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻛﺗﺲ‬ ‫ﺗﺮوﺗﺮ )‪ (Coutts Trotter‬ﻣﻨﺘﺸه در ﺷﻤﺎرۀ ﻣﺎه آورﻳﻞ ﻧﺸﻳﻪ ‪،Scottish Review‬‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫از ﻃﺎﻫﺮه ﺑﻪ ﻋﻨﻮان "ﻣﺆﺛﺮﺗﺮﻳﻦ ﻗﻮۀ ﺟﺬب" ﻧﺎم ﺑﺮده وﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻋﻠﺖ "ﻧﻔﻮذ" او "ﺑﻴﺸﺘ‬ ‫زﻳﺒﺎ‪ Ì‬ﻇﺎﻫﺮی او" ﺑﻮده اﺳﺖ‪" .‬رﻓﺘﺎر ﻏﻴﻣﺮﺳﻮم" ﻃﺎﻫﺮه وﻫﻤﭽﻨﻴ "ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘ ﭘﺮ ﺷﻮر‬ ‫‪٣٦٤‬‬ ‫وﻫﻴﺠﺎن او" او ﺑﻪ ﺷﻴﻮهای ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻣ ﺷﺪ "اﻏﻠﺐ ﺣﺠﺎب از ﭼﻬﺮۀ او ﻓﺮو اﻓﺘﺪ‪".‬‬

‫ِﺳ ﻓﺮاﻧﺴﻴﺲ ﻳﺎﻧﮓﻫﺎزﺑﻨﺪ )‪-۱۹۴۲) (Sir Francis Edward Younghusband‬‬ ‫ّ‬ ‫‪ ،(۱۸۶۳‬ﻣﻘﻖ‪ ،‬دﻳﭙﻠﻤﺎت واﻓﺴی ﻛﻪ ﺳﻔﺮﻫﺎی ﺗﻘﻴﻘ زﻳﺎدی ﺑﻪ ﻧﻘﺎط دوراﻓﺘﺎده و‪t‬ﻮﻫﺴﺘﺎ‪E‬‬

‫‪١١٨‬‬ ‫ﭼﻴ‪ ،‬ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن وﺗﺒﺖ ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬در ﺳﺎل ‪ ۱۸۹۳‬ﺑﺮای ﺷ‪t‬ﺖ وﺳﺨﻨا‪ E‬در ﻛﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺟﻬﺎ‪E‬‬ ‫ﻣﺬاﻫﺐ ﺑﻪ آﻣﺮﻳﻜﺎ آﻣﺪ‪ ٣٦٥.‬در ﻛﺘﺎﺑ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﻛﻨﻔﺮاﻧﺲ ﻧﺎﺷﺖ ﻃﺎﻫﺮه را "ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ‬ ‫ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻧﻬﻀﺖ ﺑﺎﺑ" ﻧﺎﻣﻴﺪ؛ ﺷﺨﺼﻴ‪ k‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﻘﻮا وﭘﺮﻫﻴﺎری ﻣﻌﺮوف ﺑﻮد ودر راه دﻳﻦ‬ ‫‪٣٦٦‬‬ ‫وﺧﺪﻣﺖ ﺑﻪ ﺣﻀت ﺑﺎب از" ﺛﺮوت‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪ‪ ،‬ﺷﻬﺮت وﻣﻘﺎم ﮔﺬﺷﺖ‪".‬‬

‫دﻳﭙﻠﻤﺎت اﻧﻠﻴ‪ n‬دﻳﮕﺮی ﺑﻪ ﻧﺎم ِﺳ اﻳﮕﻨﺎﺗﻴﻮس ﭼﻴول ) ‪Sir Ignatius Valentine‬‬ ‫‪ (Chirol‬در ﺳﺎل ‪ ۱۹۰۳‬ﻛﺘﺎﺑ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان "ﻣﺴﺄ" ﺧﺎور ﻣﻴﺎﻧﻪ" ) ‪The Middle Eastern‬‬ ‫ّ‬ ‫‪ (Question‬درﺑﺎره ﻣﻨﺎﻓﻊ ﻛﺸﻮر اﻧﻠﺴﺘﺎن در ﺧﺎور ﻣﻴﺎﻧﻪ ﻧﻮﺷﺖ‪ ٣٦٧ .‬او ﺑﺎ ﺷﺪت از ﻣﻨﺎﻓﻊ‬ ‫دوﻟﺖ ﺳﻠﻄﻨ‪ k‬اﻧﻠﺴﺘﺎن دﻓﺎع ﻛﺮد‪ .‬ﮔﺴﺘش ﻛﺸﻮر آﻟﺎن وﻧﺎآراﻣ وﺷﻮرش ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را‬ ‫ﺑﺰرﮔﺘﻳﻦ ﺗﻬﺪﻳﺪ ﺑﺮای اﻧﻠﺴﺘﺎن ﺷﻤﺮد‪ .‬در ﺑﺎزﮔﻮﺑ ﻣﺎﺟﺮای ﺣﻀت ﺑﺎب از ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫واﻳﺴﺘﺎدﻰ او در ﺑﺮاﺑﺮ دﻳﺪﺎه ﺗﺎرﻳﮏ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ زﻧﺎن ﺗﻤﺠﻴﺪ وﺳﺘﺎﻳﺶ ﻣﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫ّ‬ ‫"ﻳﻜﻰ از ﺗﻐﻴﻴات ﻣﻬﻢ اﺟﺘﻤﺎﻋ ﻛﻪ آﺋﻴ ﺑﺎﺑ ﺑﻪ ارﻣﻐﺎن آورد ارﺗﻘﺎء ﻗﺪر وﻣﻨﻟﺖ وارزش‬ ‫زﻧﺎن در ﺷق اﺳﺖ‪ .‬ﻃﺎﻫﺮه ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ‪ ،‬ﻳﻜﻰ ازﺣّﻮارﻳﻮن ﺑﺎب‪ ،‬ﺑﺎﻧﻮﺑ زﻳﺒﺎ وﺑﺎذﻛوت‪ ،‬در‬ ‫ﺗﻤﺎﻣ ﺧﻄﺮات دوره رﺳﺎﻟﺘﺶ در ﺷﻤﺎل ﻛﺸﻮر ﺑﺎ او ﺷﻳﮏ وﺳﻬﻴﻢ ﺑﻮد وﺑﺎ ﺻﻼﺑﺖ وﺷﻬﺎﻣﺖ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺎ اذﻳﺖ وآزار وﻣﺮگ روﺑﺮو ﺷﺪ وﻳﻜﻰ از ﺷﻬﺪای ﺳﺒﻌﻪ ﻃﻬﺮان ﺑﻮد‪ .‬ﺧﺎﻃﺮۀ او ﺗﺎ اﻋﻤﺎق‬ ‫ﻗﻠﺐ رﺳﻮخ ﻣﻛﻨﺪ وآﺗﺶ ﺷﻮر واﺷﺘﻴﺎق را در ﺳﻴﻨﻪ ﺑﺮﻣاﻓﺮوزد‪ .‬ﻧﻔﻮذ وﺗﺄﺛﻴی ﻛﻪ در زﻣﺎن‬ ‫ﺧﻮد ﮔﺬاﺷﺖ ﻫﻨﻮز ﺑﺮای زﻧﺎن زﻧﺪه اﺳﺖ‪ .‬زﻧﺎن‪ ،‬ﻛﻪ در اﺳﻼم وا¶ﺲﮔﺮا ﺑﻪ زﺣﺖ آﻧﻬﺎ را‬ ‫ّ‬ ‫دارای روح ﺗﻠﻘ ﻣﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ راﺣ‪ k‬در اﺟﺘﻤﺎﺨت ﺑﺎﺑ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻣﺷﺪﻧﺪ وﻓّﻌﺎ•ﺖ ﻣﻛﺮدﻧﺪ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴ د•ﻞ ﻣﻼﻫﺎ اﻳﻦ زﻧﻬﺎ را ﻛﻓﺮ ﻣداﻧﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﺗﻼﺷﻬﺎ در ﺿﺪﻳﺖ ﺑﺎ ﭘﻴوان اﻳﻦ‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺬﻫﺐ ﺟﺪﻳﺪ‪ ،‬ﻣﻼﻫﺎ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺳﻨﺪ وﻣﺪرﻛ دال ﺑﺮ ﻋﻤﻠ ﻏﻴ اﺧﻼﻗ از ﭘﻴوان اﻳﻦ‬ ‫‪٣٦٨‬‬ ‫دﻳﺎﻧﺖ ﺟﺪﻳﺪ اراﺋﻪ دﻫﻨﺪ‪".‬‬

‫در ﺳﺎل ‪ ۱۹۰۴‬ﻧﻤﺎﻳ‪ n‬از زﻧﺪﻰ ﻃﺎﻫﺮه در ﺷﻬﺮ ﺳﻨﺖ ﭘﻄﺮزﻳﻮرگ در ﻛﺸﻮر روﺳﻴﻪ ﺑﻪ روی‬ ‫ﺻﺤﻨﻪ رﻓﺖ ﻛﻪ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪهای ﻳﻬﻮدی ﺑﻪ ﻧﺎم ﺑﺮﺗﺎ ﻓﺮﻳﺒگ )‪ (Berta Friedberg‬ﺑﺎ ﺗﻠﺺ‬

‫‪١١٩‬‬ ‫ً‬ ‫اﻳﺰاﺑﻼ ﮔﺮﻳﻨﻮ‪I‬ﻳﺎ )‪ (Isabella Grinevskaya‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬اﺣﺘﻤﺎﻻ او ﻣﺎﺟﺮای ﺣﻀت‬ ‫ُ‬ ‫ﺑﺎب را از ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه رو‪ِ n‬اﻳﻮان ﺗﻮرِﮔﻴﻨُﻒ )‪ (Ivan Turgenev‬ﻛﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻨﺠﺎﻣﻴ‬ ‫ﺟﻮوت )‪ ،(Benjamin Jowett‬اﺳﺘﺎد داﻧﺸﺎه آﻛﺴﻔﻮرد‪ ،‬ﻫﻤﻴﺸﻪ درﻣﻮرد ﺣﻀت ﺑﺎب‬ ‫ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻛﺮد‪ ٣٦٩،‬ﺷﻨﻴﺪه ﺑﻮد‪ .‬اﻳﺰاﺑﻼ ﻋﻀﻮ اﻧﻤﻦ ﻓﻠﺴﻔ‪ ،‬اﻧﻤﻦ ﺷ‪ ،Ê‬واﻧﻤﻦ‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﺘﺎبﺷﻨﺎ‪ n‬واﺗﺎدﻳﻪﻫﺎ وﮔﺮوهﻫﺎی ادﺑ ﺑﻮد‪ .‬ﻧﻤﺎﻳﺶ "‪ "The Bab‬در ﺳﺎل ‪ ۱۹۰۳‬ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪ‬ ‫ودر ﺳﺎل ‪ ۱۹۰۴‬در ﻳﻜﻰ از ﺑﻬﺘﻳﻦ ﺳﺎﻟﻦﻫﺎی ﺗﺌﺎﺗﺮ ﺳﻨﺖ ﭘﻄﺮزﺑﻮرگ ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ در آﻣﺪ‪ .‬ﺤﻮ‬ ‫ﺗﻮﻟﺴﺘﻮی ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻣﺸﻬﻮر روس اﻳﻦ ﻧﻤﺎﻳﺸﻨﺎﻣﻪ را ﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬او در ﻧﺎﻣﻪای ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪۀ اﻳﻦ‬ ‫ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻧﻮﺷﺖ‪ ،‬ﺗﻌﺎ•ﻢ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ| را ﺳﺘﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ در ﻳﻜﻰ از روزﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﭼﺎپ ﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ‬ ‫ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻣﺮدم ﻛﺸﻮر روﺳﻴﻪ را ﺑﺎ ﺣﻀت ﺑﺎب وﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ آﺷﻨﺎ ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬اﻳﺰاﺑﻼ‬ ‫ﻧﻤﺎﻳﺸﻨﺎﻣﻪای ﻫﻢ درﺑﺎرۀ ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬او ﻛﻪ ﺗﺼﻮر ﻣﻛﺮد دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ| از ﺑﻴ‬ ‫رﻓﺘﻪ از ﻓﺮدی ﺑﻬﺎ| ﺳﺎﻛﻦ ﺑﺎﻛﻮ ﻧﺎﻣﻪای درﻳﺎﻓﺖ ﻛﺮد ﻛﻪ درﺧﻮاﺳﺖ ﻛﺮده ﺑﻮد ﻧﺴﺨﻪای از‬ ‫آن ﻧﻤﺎﻳﺸﻨﺎﻣﻪ را ﺑﺮای او ﺑﻔﺮﺳﺘﺪ‪ .‬در ﻣﻜﺗﺒﺎت ﺑﻌﺪی اﻳﺰاﺑﻼ درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ| ﭘﻴوا‪E‬‬ ‫ﻓّﻌﺎل در ﺳاﺳ ﺟﻬﺎن دارد‪ ٣٧٠ .‬اﻳﺰاﺑﻼ ﺑﻌﺪ از ﻋﺰﻳﻤﺖ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﻗﺴﻄﻨﻄﻨﻴﻪ‪ ٣٧١،‬در ﻛﺸﻮر‬ ‫ﺗﺮ‪t‬ﻴﻪ‪ ،‬ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻬﺎ| ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرﻰ‪ ٣٧٢‬داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻬﺎ| ﺷﺪ‪.‬‬

‫در اﻳﻦ ﻧﻤﺎﻳﺸﻨﺎﻣﻪ‪ ،‬ﻛﻪ در ﭘﻨﺞ ﭘﺮده اﺟﺮا ﻣﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻌ‪ A‬از وﻗﺎﻳﻊ زﻧﺪﻰ ﺣﻀت ﺑﺎب از دﻳﺪ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه ﺣﻜﻳﺖ ﻣﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻧﻤﺎﻳﺶ ﺑﺎ ﻣﺮگ ﻣﺎدر ﻃﺎﻫﺮه آﻟز ﻣﺷﻮد وﻃﺎﻫﺮه را ﻧﺸﺎن ﻣدﻫﺪ‬ ‫ﻛﻪ در ﺟﺴﺘﺠﻮی ﺑﺎب اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ در دوران ﻛﻮد ﻛ ﺑﺎ ﻫﻢ ﻫﻢﺑﺎزی ﺑﻮده وﻃﺎﻫﺮه ارﺗﺒﺎط ﻋﻤﻴﻘ‬ ‫ﺑﺎ او داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺪر ﻃﺎﻫﺮه از دﺧﺘش ﻣﺧﻮاﻫﺪ دﺳﺖ از اﻳﻦ ﺟﺴﺘﺠﻮ ﺑﺮدارد‪ .‬ﺑﺎب در‬ ‫ﺻﺤﻨﻪای در ﺑﺎزار در ﺑﺮاﺑﺮ ﺟﺎﻋ‪ k‬از ﻣﺮدم ﻇﺎﻫﺮ ﻣﺷﻮد وﺧﻮد را "ﺑﺎب" ﻣﺧﻮاﻧﺪ وﺑﺎ ﻗﺪرت‬ ‫از ﻣﻘﺎم زﻧﺎن‪ ،‬آﻧﻄﻮر ﻛﻪ در ﻗﺮآن آﻣﺪه‪ ،‬دﻓﺎع ﻣﻛﻨﺪ‪ .‬در ﺻﺤﻦۀ اﺟﺮای ﺣﻜﻢ ﻗﺘﻞ او‪،‬‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه وﺑﺎب از ﭘﻴﻮﻧﺪ در ﺟﻬﺎن دﻳﮕﺮ ﺳﺨﻦ ﻣﮔﻮﻳﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎب ﻫﻤﭽﻮن ﻣﺴﻴﺢ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﺷﻮد‪ .‬در‬ ‫ﺻﺤﻨﻪ آﺧﺮ‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه از زﻧﺎن ﻣﺧﻮاﻫﺪ ﻛﻪ ﺑﺮای اﺣﻘﺎق ﺣّﻖ ﺧﻮد در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﭘﺎ ﺧﻴﻧﺪ وﻫﻤﻪ‬ ‫آﻧﻬﺎ روﺑﻨﺪﻫﺎی ﺧﻮد را ﺑﺮﻣدارﻧﺪ‪.‬‬

‫‪١٢٠‬‬ ‫اﮔﺮﭼﻪ اﻳﻦ ﻧﻤﺎﻳ‪ n‬ﺗﺎرﻳ‪ V‬ﻧﺒﻮد اﻣﺎ ﺟﺮاﻳﺪ اﻳﻦ ﻧﻤﺎﻳﺶ را ﺳﺷﺎر از اﻟﺎﻣﺎت ﻣﻌﻨﻮی‬ ‫ﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻤﺎﻳﺶ در ﺳﺎل ‪ ۱۹۱۶‬ﺗﺪﻳﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪ ودر ﺳﺎل ‪ ۱۹۱۷‬ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ در آﻣﺪ‪ .‬در‬ ‫‪٣٧٣‬‬ ‫اﻳﻦ اﺟﺮا ﺑﺴﻴﺎری از ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﺎن ﺧﺎرﺟ از ﺟﻠﻪ ﺳﻔﻴ ﻛﺸﻮر ﭼﻴ ﻧﻴ ﺣﻀﻮر داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫در ﺳﻮی دﻳﮕﺮ اروﭘﺎ در ﻛﺸﻮر ﻓﺮاﻧﺴﻪ اوﻟﻴ ﺣﻜﻳﺖ ﺗﺎرﻳ‪ V‬درﺑﺎرۀ ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﻪ ﺻﻮرت‬ ‫ﻣﻔّﺼﻞ در ﺳﺎل ‪ ۱۹۰۵‬ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺛﺮ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان "ﺳﻴﺪ ﻟ ﻣﻤﺪ ﺑﺎب ) ‪Siyyid Ali‬‬ ‫‪ (Muhammad dit le Bab‬ﺗﻮﺳﻂ آ ال ام ﻧﻴﻜس )‪ ،(A.L.M. Nicolas‬ﻛﻨﺴﻮل‬ ‫ﻛﺸﻮر ﻓﺮاﻧﺴﻪ‪ ،‬ﻛﻪ در اﻳﺮان ﻣﺸﻐﻮل ﺑﻪ ﻛر ﺑﻮد ﻧﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬آﺷﻨﺎ‪ Ì‬ﻧﻴﻜس ﺑﺎ ﻣﺎﺟﺮای‬ ‫ﺣﻀت ﺑﺎب از آﻧﺎ ﺷوع ﺷﺪ ﻛﻪ ﭘﺪرش ﻫﻢزﻣﺎن ﺑﺎ دو ﮔﻮﺑﻴﻨﻮ در ﻃﻬﺮان ﺷﻐﻠ دﻳﭙﻠﻤﺎﺗﻴﮏ‬ ‫داﺷﺖ‪ .‬ﭘﺪر ﻧﻴﻜس ودو ﮔﻮﺑﻴﻨﻮ ﺑﺮ ﺳ اﺻﻞ دﺳﺖﻧﻮﺷﺘﻪای ﻛﻪ ﭘﺪر ﻧﻴﻜس ﺑﻪ دﺳﺖ‬ ‫آورده ﺑﻮد ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﻨﺎﻇﺮه داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻧﻴﻜس در ﻣﻴﺎن اوراق ﭘﺪرش ﻧﻘﺪی ﺑﺮ ﻛﺘﺎب دوﮔﻮﺑﻴﻨﻮ‬ ‫درﺑﺎرۀ ادﻳﺎن در آﺳﻴﺎی ﻣﻴﺎﻧﻪ ﭘﻴﺪا ﻛﺮد واز ﻫﻤﺎﻧﺎ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺖ ﺗﺎ ﻣﻮﺿﻮﺨت آن ﻛﺘﺎب را‬ ‫ﺑﺮر‪ n‬ﻛﻨﺪ وﺑﺪﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﺑﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی ﺣﻀت ﺑﺎب آﺷﻨﺎ ﺷﺪ‪ ٣٧٤.‬ﻫﻨﺎم ﻛر ﺑﺮ روی ﻣﺘﻮن‬ ‫ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﺎ ﺧﻮاﻧﺪن ﺗﻮﻗﻴﻊ "دﻻﺋﻞ اﻟّﺴﺒﻌﻪ" آﻧﻨﺎن ﺗﺖ ﺗﺄﺛﻴ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﺑ ﺷﺪ‪:‬‬

‫"ﺧﻮاﻧﺪن ﻛﺘﺎب »دﻻﺋﻞ اﻟّﺴﺒﻌﻪ« اﺛﺮ ﺣﻀت ﺑﺎب‪ ،‬ﻛﻪ ﺗﺮﺟﻪاش ﻛﺮدم‪،‬‬ ‫ﻣﺮا آﻧﻨﺎن ﻣﻔﺘﻮن و از ﺧﻮد ﺑﺧﻮد ﻛﺮد ﻛﻪ ﺑﺘﺪرﻳﺞ ﺑﺎﺑ ﺷﺪم‪ .‬ﻫﺮ ﭼﻪ‬ ‫ﺑﻴﺸﺘ در اﻳﻦ اﺛﺮ ﺗﻌّﻤﻖ ﻣﻛﺮدم ﺑﻴﺸﺘ ﺷﻴﻔﺘﻪ ﻧﺒﻮغ اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﻣﺷﺪم‬ ‫ﻛﻪ از ﺷﻬﺮ ﺷﻴاز ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ و در ﺻﺪد ﺑﻮد ﺟﻬﺎن اﺳﻼم را ﺑﻪ اﻋﺘﻼ‬ ‫‪٣٧٥‬‬ ‫ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪"...‬‬

‫ﻧﻴﻜس ﺣﻜﻳﺖ ﺟﺎﻣﻌ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻓﺎر‪ n‬وﻣﺸﺎﻫﺪات ﺧﻮد از ﺟﺮﻳﺎﻧﺎت ﺗﺎرﻳﺦ دﻳﺎﻧﺖ‬ ‫ﺑﺎﺑ وﺑﻬﺎ| ﻧﻮﺷﺖ وﻧﻴ ﺳﻪ اﺛﺮ از ﻣﻬﻤﺘﻳﻦ آﺛﺎر ﺣﻀت ﺑﺎب را ﺗﺮﺟﻪ ﻛﺮد‪ .‬ﺑﻌﺪﻫﺎ در ﺗﻘﺪﻳﺮ‬ ‫ّ‬ ‫از ﻛر او ﻳﻜﻰ از ﻣﺘﻔﻜﺮﻳﻦ ﭼﻨﻴ ﻣﻴﻨﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬

‫‪١٢١‬‬ ‫ّ‬ ‫"ﺗﺎ آﻧﺎ ﻛﻪ ﻣداﻧﻢ ﺗﺎﻛﻨﻮن ﻫﻴﭻ ﻣﺘﻔﻜﺮ اروﭘﺎ‪ Ì‬ﺑﻪ اﻧﺪازۀ ﻧﻴﻜس در زﻧﺪﻰ وﺗﻌﺎ•ﻢ ﺣﻀت‬ ‫ﺑﺎب ﭼﻨﻴ ﺗﻼ‪ n‬ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت او درﺑﺎرۀ ﺣﻴﺎت ﺣﻀت ﺑﺎب وﺗﺮﺟﻪ آﺛﺎر اﻳﺸﺎن‬ ‫‪٣٧٦‬‬ ‫از ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎی ﺑﻧﻈﻴ او ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣروﻧﺪ‪"...‬‬

‫ﻧﻴﻜس در ﻛﺘﺎﺑﺶ ﺻﻔﺤﺎت زﻳﺎدی را ﺑﻪ ﻃﺎﻫﺮه اﺧﺘﺼﺎص داده اﺳﺖ‪ .‬او ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ‬ ‫ّ‬ ‫ﮏ وﺗﻌﻠﻠ ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺑﺎب را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ واﺟﺎزه ﻧﺪاد ﺗﻌﺎﺑﻴ‬ ‫اﺷﺎره ﻣﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺪون اد‪ E‬ﺷ ّ‬ ‫وﺗﻔﺎﺳﻴ ﺳﻄ` ﻋﻠﻤﺎء اﺳﻼم از ﻗﺮآن ﻣﺎﻧﻌ ﺑﺮ ﺳ راﻫﺶ ﺑﺎﺷﺪ‪ ٣٧٧.‬ﺗﻤﺎﻣ ﻓﺼﻞ دوازدﻫﻢ‬ ‫ﻛﺘﺎب درﺑﺎره ﻣﺎﺟﺮای ﻗﺘﻞ ﻃﺎﻫﺮه اﺳﺖ‪ .‬دراﻳﻦ ﻛﺘﺎب آﻣﺪه ﻛﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﻃﺎﻫﺮه درﺑﺎره وﻋﺪۀ‬ ‫آزادی زﻧﺎن ﻛﻪ دﻳﺎﻧﺖ ﺟﺪﻳﺪ ﺑﺎ ﺧﻮد آورده ﺑﻮد وﻧﻴ ﻫﻔﺖ ﺟﻠﺴﻪ ﻣﺒﺎﺣﺜﻪای ﻛﻪ ﺑﺎ دو ﺗﻦ از‬ ‫ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ اﺳﻼم داﺷﺖ‪ ٣٧٨‬و در آن از ﻋﻘﺎﻳﺪ و ﺗﻌﺎ•ﻢ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ ﻣﮔﻔﺖ ﺑﺎﻋﺚ‬ ‫ّ‬ ‫ﺟﺬب زﻧﺎن زﻳﺎدی ﺑﻪ دﻳﺎﻧﺖ ﺣﻀت ﺑﺎب ﺷﺪ‪ .‬او ﻋﻠﻤﺎء وﻣﺘﻬﺪﻳﻦ را ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﺗﻌﺎﺑﻴ‬ ‫ﻏﻠﻂ آﻧﻬﺎ از اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻇﻬﻮر ﻗﺎﺋﻢ ﻣﻮرد اﻧﺘﻘﺎد ﻗﺮار ﻣداد‪ .‬ﻣﺘﻬﺪﻳﻦ او را ﻛﻓﺮ‬ ‫وُﻣﻠِﺤﺪ ﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ‪ .‬ﻧﻴﻜس در ﺑﻴﺎن داﺳﺘﺎن ﺷﻬﺎدت ﻃﺎﻫﺮه ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ ﻛﻪ ﺷ‪ k‬ﻛﻪ ﻗﺮار ﺑﻮد‬ ‫ُ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ ﺧﻴﺎﺑﺎﻧﻬﺎ را ﻗُﺮق ﻛﺮدﻧﺪ وﻃﺎﻫﺮه را ﺑﻪ ﺑﺎغ اﻳﻠﺨﺎ‪ E‬ﺑﺮدﻧﺪ ودر آﻧﺎ‬ ‫ﺳﺑﺎزان ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﻓﺮﻣﺎﻧﺪه‪ ،‬ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﺎ ﭘﻴﭽﻴﺪن دﺳﺘﻤﺎﻟ دور ﮔﺮدﻧﺶ ﺧﻔﻪ ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫در ﺳﺎل ‪ ۱۹۱۰‬ﻧﻤﺎﻳﺶ دﻳﮕﺮی درﺑﺎرۀ ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﻪ روی ﺻﺤﻨﻪ آﻣﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻤﺎﻳﺸﻨﺎﻣﻪ را ﻟﻮرا‬ ‫ﺑﺎرﻧ ﺑﻪ زﺑﺎن اﻧﻠﻴ‪ n‬ﺑﻪ ﻧﺎم ‪ God’s Heroes‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﻟﻮرا ﺑﺎرﻧ دﺧﺘ ﻫﻨﻣﻨﺪی‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﻌﺮوف وﺑﺮﺟﺴﺘﻪ در ﺷﻬﺮ واﺷﻨﮕﺘ‪ ،‬ﭘﺎﻳﺘﺨﺖ ﻛﺸﻮر اﻣﺮﻳﻜﺎ‪ ،‬ﺑﻮد‪ .‬ﻟﻮرا ﻣﻌﻠﻢ ﺧﺼﻮ‪n‬‬ ‫داﺷﺖ وﻧﻴ در ﻛﺸﻮر ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑﻪ ﻳﮏ ﻣﺪرﺳﻪ ﺷﺒﺎﻧﻪ ﻣﺼﻮص دﺧﺘان ﻣرﻓﺖ‪ .‬او ﺗﺼﻴﻼت‬ ‫ﺧﻮد را در ﭘﺎرﻳﺲ اداﻣﻪ داد ودر آن ﺷﻬﺮ ﺑﺮای اّوﻟﻴ ﺑﺎر ﺑﺎ دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ| آﺷﻨﺎ ﺷﺪ واﻳﻤﺎن‬ ‫آورد‪ .‬ﻟﻮرا ﺑﺎ ﻫﻴﭙﻮ•ﺖ درﻳﻔﻮس‪ ،‬اّوﻟﻴ ﺑﻬﺎ| ﻓﺮاﻧﺴﻮی ازدواج ﻛﺮد وﺛﺮوت ﺧﻮد را وﻗﻒ‬ ‫ّ‬ ‫ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎی ﺳﻔﺮﻫﺎی ﻣﺒﻠﻐﻴ ﺑﻬﺎ| ﻛﺮد‪ .‬او ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺎر ﺑﻪ ﻓﻠﺴﻄﻴ ﺳﻔﺮ ﻛﺮد‪ .‬در آﻧﺎ ﺳﺆاﻻت‬ ‫ﺧﻮد را از ﺣﻀت ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء ﻣﭘﺮﺳﻴﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺳﺆاﻻت وﺟﻮاب آﻧﻬﺎ در ﻛﺘﺎﺑ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان‬ ‫"ﻣﻔﺎوﺿﺎت" ﻣﺘﻨﺸ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻳﻜﻰ از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻏﻨ ﺑﺮای آﺷﻨﺎ‪ Ì‬ﺑﺎ ﺗﻌﺎ•ﻢ وﻧﻈﺮﻳﺎت دﻳﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ|‬

‫‪١٢٢‬‬ ‫ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣآﻳﺪ‪ .‬ﺗﻮاﻧﺎ‪ Ì‬او در زﺑﺎن ﻓﺎر‪ n‬ﺳﺒﺐ ﺷﺪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ در ﺑﺴﻴﺎری از اﻣﻮر ﺑﻴاﻟﻠﻞ‬ ‫‪٣٧٩‬‬ ‫ﺟﺎﻣﻊۀ ﺑﻬﺎ| ﻧﻘﺶ ﻓّﻌﺎﻟ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫ﻟﻮرا ﺑﺎرﻧ ﻛﺘﺎب ‪ God’s Heroes‬را در ﺳﺎل ‪ ۱۹۰۹‬در ﭘﺎرﻳﺲ ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬در آن زﻣﺎن ﭘﺎرﻳﺲ‬ ‫ﻫﻨﻣﻨﺪان وﺷﺎﻋﺮان ﻧﺎﺑﻐﻪای از ﺗﻤﺎم ﺟﻬﺎن را ﺑﻪ ﺧﻮد ﺟﺬب ﻛﺮده ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﻫﻨﻣﻨﺪان رﺳﻮم‬ ‫ﻗﺪﻳﻢ را ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ وﺑﻪ ﻫﻨ ﻧﻮﻳﻦ رو آوردﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮای ﺷﻌﺮا‪ ،‬ﭘﺎرﻳﺲ ﺷﻬﺮی ﺑﻮد ﻛﻪ‬ ‫ﻣﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ آﺛﺎر ﺟﺪﻳﺪ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﭼﺎپ ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ وﺑﺮای ﻧﻘﺎﺷﺎن وﺳﺎﻳﺮ ﻫﻨﻣﻨﺪان‪ ،‬ﭘﺎرﻳﺲ ﭘﺮ‬ ‫ّ‬ ‫از دﻻﻻن ﻫﻨی ﺑﻮد‪ .‬ﻳﻜﻰ از اﻳﻦ ﻫﻨﻣﻨﺪان ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬

‫ّ‬ ‫"اﮔﺮ ﻗﺴﻤﺖ وﻣﻘﺪر ﺑﺎﺷﺪ از ﮔﺮﺳﻨﻰ ﺑﻤﻴم‪ ،‬در ﺟﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﺟﻮر ﻏﺬا‬ ‫‪٣٨٠‬‬ ‫ﻓﺮآﻫﻢ ﺑﺎﺷﺪ ﻫﻢ ﻣﻣﻴم‪"...‬‬

‫ﻫﻨ ﻣﺪرن ﻗﻮاﻋﺪ ﻗﺪﻳﻤ را در ﻫﻢ ﻣﺷﻜﺴﺖ واز زﻧﺪﻰ رﻫﺎ از ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﺮﺳﻮم اﺧﻼﻗ‬ ‫ﺟﺎﻧﺐداری ﻣﻛﺮد‪ .‬وﻗ‪ k‬ﻟﻮرا ﺑﺎرﻧ ﺷﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﻳﻜﻰ از ﻫﻨﻣﻨﺪان ﺳﺷﻨﺎس ﻗﺮار اﺳﺖ‬ ‫ﻧﻤﺎﻳ‪ n‬از ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﻪ ﺻﺤﻨﻪ آورد ﻗﺪری ﻧﮕﺮان ﺷﺪ زﻳﺮا ﻣﺗﺮﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻗﻮاﻋﺪ ﺟﺪﻳﺪ‬ ‫ﻫﻨی ﺷﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﻧﻤﺎﻳﺸﻨﺎﻣﻪ ارج واﺣﺘاﻣ را ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻃﺎﻫﺮه اﺳﺖ در ﺧﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﺑﺮای ﻫﻤﻴ ﻫﻢ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺘ اﻳﻦ ﻧﻤﺎﻳﺸﻨﺎﻣﻪ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬او ﻣداﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﻫﻨﻣﻨﺪان دﻳﮕﺮ‬ ‫ﻣﺎﻧﻨﺪ او رﺨﻳﺖ ادب واﺧﻼق را ﻧﻤﻛﻨﻨﺪ وﻫﺮ اﺛﺮی ﻛﻪ ﺑﻨﻮﻳﺴﻨﺪ وﺣﻀت ﺑﺎب وﻃﺎﻫﺮه را‬ ‫‪٣٨١‬‬ ‫ﻣﻮﺿﻮع ﻗﺮار دﻫﻨﺪ ﺑﺴﻴﺎر اﺣﺘﻤﺎل دارد ﻛﻪ اﺻﻮل اﺧﻼﻗ را ﻧﺎدﻳﺪه ﺑﮕﻴﻧﺪ‪.‬‬

‫ّ‬ ‫ﺻﺤﻨﻪ اول ﻃﺎﻫﺮه را ﻧﺸﺎن ﻣدﻫﺪ ﻛﻪ درﺑﺎرۀ ﺗﺴﻠﺴﻞ ﻇﻬﻮر ادﻳﺎن اﻟﻬ ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻛﻨﺪ‬ ‫ّ‬ ‫وﺑﻌﺪ ﻫﻢ ﮔﻔﺘﮕﻮی ﺑﺎ ﻫﻤﺴش را ﻛﻪ در رد او ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻛﻨﺪ وﺳ‪E‬ﺲ روﻳﺎ| را ﻛﻪ دﻳﺪه‬ ‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻛﻨﺪ وﻣﮔﻮﻳﺪ در رؤﻳﺎ ﻣﺮدی را ﺑﺎ دﻫﺎن ﭘﺮ از ﺧﻮن دﻳﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺻﺤﻦۀ اّول ﺑﺎ‬ ‫ﻗﺘﻞ ﭘﺪر ﺷﻮﻫﺮ ﻃﺎﻫﺮه در ﻛﻮﭼﻪ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﻣرﺳﺪ‪ .‬ﺻﺤﻨﻪ دّوم ﺑﺎ ﺗﻤﺮ‪t‬ﺰ ﺑﺮ آزادی ورﻫﺎ‪ Ì‬زﻧﺎن‬ ‫آﻟز ﻣﺷﻮد وزﻧ را ﻧﺸﺎن ﻣدﻫﺪ ﻛﻪ زﻧﺎن را در ﺧﺪﻣﺖ دو ارﺑﺎب ﻣﺑﻴﻨﺪ‪ :‬ﻣﺮدﻫﺎ وﻣﺮگ؛‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻌﺪ از آن ادﺨﻫﺎی ﺣﻀت ﺑﺎب ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛ ﺑﻴﺎن ﺷﺪه وﺑﻪ اﺻﻞ آزادی و ﺑﺮاﺑﺮی زﻧﺎن ﻧﻴ‬

‫‪١٢٣‬‬ ‫اﺷﺎره ﻣﺷﻮد‪ .‬ﺑﺎﺑﻫﺎ در اﺟﺘﻤﺎع ﺑﺪﺷﺖ ﮔﺮد ﻫﻢ ﻣآﻳﻨﺪ وﻇﻬﻮر ﻣﻮﻋﻮد در ﻗﺮآن ﻣﻮﺿﻮع‬ ‫ﺑﺚ آﻧﻬﺎ اﺳﺖ ودر آن‪ ،‬ﻗﺮآن ﻛﺘﺎﺑ ﻣﻌﺮ< ﻣﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺮای ﻣﺮدﻣﺎ‪ E‬ﺑﻴﺎﺑﺎنﮔﺮد ﻛﻪ از ﻇﻬﻮر‬ ‫ﻣﺴﻴﺢ ﺧﺒ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ ﻧﺎزل ﺷﺪه اﺳﺖ واﻳﻦ ﻛﻪ دﻳﮕﺮ ﺗﻘﻠﻴﺐ ﻗﻠﻮب ﺑﺎ زور وﺧﺸﻮﻧﺖ‬ ‫اﻣﻜنﭘﺬﻳﺮ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﻣّﺒﺖ وﻋﺸﻖ اﻧﺎم ﺷﻮد‪ .‬ﺑﺎﺑﻫﺎ در ﺧﺎﺗﻤﻴﺖ ﻛﺘﺎب ﻗﺮآن ﻧﻴ‬ ‫ﺑﺎ ﻫﻢ ﺗﻮاﻓﻖ ﻧﺪارﻧﺪ وﺑﺮ ﺳ ﺣﻘﻴﻘﺖ واﺣﺪ ادﻳﺎن واﻳﻦ ﻛﻪ در ﻫﺮ ﻋﺼی ﺷﻜ ﻇﺎﻫﺮی آن‬ ‫ﺗﻐﻴﻴ ﻣﻛﻨﺪ ﺑﺚ ﻣﻛﻨﻨﺪ وﻃﺎﻫﺮه ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﺮ آن دارد ﻛﻪ ﻳﻮم ﻇﻬﻮر دﻳﻦ ﺟﺪﻳﺪ ﻳﻮم ﻗﻴﺎﻣﺖ‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬آﻧﻬﺎ درﺑﺎرۀ ﺗﻌﺎ•ﻢ ﻛﻣﻞ ﺑﻬﺎءاﷲ ودرﺑﺎرۀ ﻣﺎﻓﻞ ﺑﻪ ﻧﺎم "ﺷﻮرا" ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در‬ ‫ﭘﺎﻳﺎِن اﻳﻦ ﺻﺤﻨﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺪون روﺑﻨﺪ در ﺟﻠﺴﻪ آﻧﻬﺎ ﺣﺎﺿ ﻣﺷﻮد و ﻫﻤﻪ ﻣﺮدﻫﺎ از اﻳﻦ ﻛر‬ ‫او دﭼﺎر ﺗﺮس و وﺣﺸﺖ ﻣﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺻﺤﻨﻪ ﭼﻬﺎرم ﺣﻮل ازدواج ﻃﺎﻫﺮه و‪‰‬ﻤﺎت ﻣّﺒﺖآﻣﻴ‬ ‫¶ﺴ ﻛﻧﺘ اﺳﺖ وﻃﺎﻫﺮه ﺑﺪون اﻋﺘﻨﺎ ﺑﻪ آن ﺳﺨﻨﺎن ﺑﺮای زنﻫﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ ﺑﺮای ﺷ‪t‬ﺖ در اﻳﻦ‬ ‫ّ‬ ‫ﻣﺮاﺳﻢ آﻣﺪهاﻧﺪ ﻫﻢ از ﺗﻌﺎ•ﻢ ﺑﺎب ﺳﺨﻦ ﻣﮔﻮﻳﺪ‪ .‬در ﺻﺤﻨﻪ آﺧﺮ ﻣﺒﺎرزۀ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺎ ﻣﻼﻫﺎ‪Ì‬‬ ‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺖ ﺗﺄﺛﻴ ﻋﻠﻢ وداﻧﺶ او ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و‪ G‬او را ﻣﺒﻮر ﻛﺮدﻧﺪ از ﻋﻘﻴﺪۀ ﺧﻮد ﺑﺎز‬ ‫ﮔﺮدد‪¶ .‬ﺴ ﻛﻧﺘ ﺑﻪ ﻛﻤﮏ ﻃﺎﻫﺮه ﻣﺷﺘﺎﺑﺪ ﺗﺎ او را ﻳﺎری ﻛﻨﺪ و‪ G‬دﻳﮕﺮ دﻳﺮ ﺷﺪه وﺳﺑﺎزان‬ ‫ّ‬ ‫در ﺣﺎﻟ ﻛﻪ ﺟﺴﺪ ﺑﺟﺎن ﻃﺎﻫﺮه را ﺣﻞ ﻣﻛﻨﻨﺪ از آﻧﺎ دور ﻣﺷﻮﻧﺪ وﻣﻼﻫﺎ ﻫﻢ ﺑﺮای اﻧﺎم‬ ‫ﻣﺮاﺳﻢ دﺨی ﺧﻮد ﺨزم ﻫﺴﺘﻨﺪ و¶ﺴ ﻛﻧﺘ ﺑﺎ ﭼﺸﻤﺎ‪ E‬اﺷﻜﺒﺎر اﻳﻦ ﺻﺤﻨﻪ را ﺗﻤﺎﺷﺎ ﻣﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫ﭼﻨﺪ ﺳﺎل ﺑﻌﺪ از ﭼﺎپ اﻳﻦ ﻧﻤﺎﻳﺸﻨﺎﻣﻪ‪ ،‬زﻧ اﻧﻠﻴ‪ n‬ﺑﻪ ﻧﺎم ﺷﺎرﻟﻮت دﺳﺮد ) ‪Charlotte‬‬ ‫‪ ،(Despard‬ﻛﻪ ﻳﻜﻰ از ﻃﺮﻓﺪاران ﺣﻘﻮق زﻧﺎن ﺑﻮد وﺑﻪ ﻓﻘﺮای ﺷﻬﺮ داﺑﻠﻴ ﻛﻤﮏ‬ ‫واﺨﻧﺖ ﻣﻛﺮد ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻧﻤﺎﻳﺸﻨﺎﻣﻪ درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه ﻧﻮﺷﺖ‪ ٣٨٢.‬ﺷﺎرﻟﻮت ﺳدﺑﻴ ﻧﺸﻳﻪای ﻫﻔﺘﻰ‬ ‫ﺑﻪ ﻧﺎم "‪ "The Vote‬در اﻧﻠﺴﺘﺎن ﺑﻮد‪ .‬رﺳﺎﻟﺖ اﻳﻦ ﻧﺸﻳﻪ در ﺑﻴﺎﻧﻴﻪای ﭼﻨﻴ ذﻛﺮ ﺷﺪه ﺑﻮد‪:‬‬ ‫"ﺗﻀﻤﻴ ﺣّﻖ رأی ﭘﺎرﻟﺎن ﺑﺮای زﻧﺎن ﻫﻤﭽﻮن ﻣﺮدان‪ ،‬واﺳﺘﻔﺎده از اﻳﻦ ﺣﻖ ﺑﺮای ﺑﺮﻗﺮاری‬ ‫‪٣٨٣‬‬ ‫ﺑﺮاﺑﺮی ﺣﻘﻮق وﻣﻮﻗﻌﻴﺖﻫﺎ ﺑﺮای ﻣﺮدان وزﻧﺎن وﭘﻴﺸﺒد رﻓﺎه اﺟﺘﻤﺎﻋ وﺻﻨﻌ‪ k‬ﺟﺎﻣﻌﻪ‪".‬‬

‫در ﺳﻪ ﺷﻤﺎره از ﺷﻤﺎرهﻫﺎی ﻣﺎه اﻛﺘﺒ وﺳ‪E‬ﺘﺎﻣﺒ ﺳﺎل ‪ ۱۹۱۱‬اﻳﻦ ﻧﺸﻳﻪ‪ ،‬ﺷﺎرﻟﻮت ﺷح زﻧﺪﻰ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه را ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬در ﺣﻜﻳ‪ k‬ﺑﺎ ﻋﻨﻮان "زﻧ ﺣﻮاری در ﻛﺸﻮر اﻳﺮان" ) ‪A woman‬‬

‫‪١٢٤‬‬ ‫‪ (apostle in Persia‬او ﻃﺎﻫﺮه را زﻧ ﻳﺎﻏ ﻛﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻇﻠﻢ ﻣﺬﻫ‪ k‬ﻛﻪ در ﺣﻖ زﻧﺎن‬ ‫روا ﻣﺷﻮد ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﻛﺸﺪ‪ِ .‬دﺳﺮد ﻃﺎﻫﺮه را ﻣّﺴﻢ ﻣﺳﺎزد ﻛﻪ ﻣﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫"ﻣﻦ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺳ‪t‬ﺶ ﺑﻮدهام‪ .‬ﻫﻤﻴﺸﻪ از اﻳﻦ ﻛﻪ زن ﻫﺴﺘﻢ ﻧﺎراﺣﺖ ﺑﻮدم‬ ‫وﺑﺪﺗﺮ از آن اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺧﻮاﺳﺘﻢ در ﺑﺮاﺑﺮ ارادۀ اﷲ ﻛﻪ زﻧﺎن را‬ ‫زﻳﺮدﺳﺖ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد ﻛری ﻛﻨﻢ‪ .‬ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻋﻠﻴﻪ اﻳﻦ ﺗﻔﻜﺮ ﻛﻪ آزادی‬ ‫‪٣٨٤‬‬ ‫ﻓﻜﺮ ﻋﺒﺎرت از ﺷارﺗ در وﺟﻮد زن اﺳﺖ ﺟﻨﮕﻴﺪهام‪".‬‬

‫در ﻧﻈﺮ او ﺣﻀت ﺑﺎب ﭘﻴﺎﻣﺒ ﺻﻠ` اﺳﺖ ﻛﻪ زﻧﺎن را ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﺎﻧﺪ‪:‬‬

‫ارﺑﺎب وراﻫﺒ ﻣﺎ راه رأﺳﺖ وﺻﻠﺢ واﻏﻤﺎض را ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣآﻣﻮزد‪ ...‬زﻧﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﻓﻀﺎی ﺧﺎﻧﻪ را‬ ‫‪٣٨٥‬‬ ‫ﺗﺮک ﻛﻨﻨﺪ ودر ﻣﺎﻣﻊ ﻋﻤﻮﻣ درﺑﺎرۀ ﭘﻴﺎم ﺻﻠﺢ ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ‪".‬‬

‫ﺻﺪای آرام وﻟﻦ ﺷﻴﻳﻨ داﺷﺖ واز ﻧﻴوﺑ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد ﻛﻪ روح را ﻣﺸﺘﻌﻞ ﻣﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬ ‫اﻳﻦ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن ﺗﻐﻴﻴ ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﻪ آداب ورﺳﻮم ﻗﺪﻳﻤ ﻛﻪ ﺑﺮای ﻧﺴﻞﻫﺎ‪ Ì‬ﺧﻮب ﺑﻮدﻧﺪ‬ ‫ﻫﺎدم ﻧﺴﻞﻫﺎی ﺑﻌﺪی ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﻪ ﻫﺮ زن وﻫﺮ ﻣﺮدی – ﺑﺮ اﺳﺎس آﻧﻪ ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ‬ ‫وﺧﻮاﻫﺮش از ¶ﺸﺖ ﭘﺮده اﻇﻬﺎر ﻣداﺷﺘﻨﺪ – ﺣّﻖ داﺷﺘﻨﺪ ﻣﻮﺟﻮدا‪ ä‬آزاد ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﻨﺸﺄ‬ ‫ﻫﻤﻪ ادﻳﺎن اﻟﻬ اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﻪ اﺧّﻮت وﻣﺒﺖ واﻏﻤﺎض اﻗﻮام وﻣﻠﻞ را در ﻛﻨﺎر ﻫﻢ ﻧﺎه‬ ‫‪٣٨٦‬‬ ‫ﻣدارد‪"...‬‬

‫ﺗﻮﺻﻴﻔ ﻛﻪ ﺷﺎرﻟﻮت دﺳﭙﺎرد از ﻃﺎﻫﺮه اراﺋﻪ ﻣﻛﻨﺪ در واﻗﻊ ﺗﻮﺻﻴﻔ از ﺧﻮدش اﺳﺖ‪ :‬ﻳﮏ‬ ‫ً‬ ‫ﻓّﻌﺎِل ﺻﻠﺢ‪ ،‬دوﺳﺘﺪار ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻃﺮﻓﺪار ﺣﻖ رأی زﻧﺎن‪ ،‬ﺟﺎﻧﺒﺪار ﺻﺪق وﺻﻔﺎ وﻓﺮدی ﻋﻤﻴﻘﺎ‬ ‫ﻣﺬﻫ‪k‬؛ آﻧﻪ او از زﻧﺪﻰ ﻃﺎﻫﺮه ﻣداﻧﺴﺖ ﺑﺎ ﻧﻄﺮات ﺷﺨ‪ $‬او ﺑﺮای ﺑﻬﺒﻮد وﺿﻌﻴﺖ‬ ‫وﻣﻮﻗﻌﻴﺖ زﻧﺎن در ﺟﺎﻣﻌﻪ وﭘﻴﺸﺒد ﺻﻠﺢ در ﺟﻬﺎن ﻗﺒﻞ از ﺟﻨﮓ ﺟﻬﺎ‪ E‬اول ﻫﻢﺧﻮا‪E‬‬ ‫ّ‬ ‫داﺷﺖ‪ .‬ﺷﻜ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ او ﻣﻮﻗﻊ ﻧﻮﺷﺘ ﺟﻼت زﻳﺮ وﻧﺴﺒﺖ دادن آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ‬ ‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﻓﺮﻣﺎن ﻛﺸﻒ ﺣﺠﺎب ﻣدﻫﺪ‪ ،‬ﻫﺪف وﻣﻘﺼﺪ ﺧﻮد را در زﻧﺪﻰ روﺷﻦ ﻣﺳﺎزد‪:‬‬

‫‪١٢٥‬‬ ‫"ﻓﺮزﻧﺪ ﻋﺰﻳﺰ ودﻛﻨﺪم! اﻳﻦ ﻛر را ﻧﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺧﻮدت‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ‬ ‫دﻳﮕﺮ زﻧﻬﺎ‪ Ì‬اﻧﺎم ﺑﺪه ﻛﻪ در زﻧﺪان اﺳﻴﻧﺪ وآﻧﻬﺎ ﻛﻪ ﺟﺮأت ﺑﺮداﺷﺘ‬ ‫ﻫﻴﭻ ﻗﺪﻣ ﻧﺪارﻧﺪ ﺗﺎ زﻣﺎ‪ E‬ﻛﻪ ﻛ‪ n‬ﭘﻴﺪا ﺷﻮد وراه را ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﺸﺎن‬ ‫‪٣٨٧ ٥٥‬‬ ‫دﻫﺪ‪ .‬زﻳﺮا ﺟﺎن ﺗﻮ در آﻫﻦ ﺑﺴﺘﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪".‬‬

‫در دّوم ژاﻧﻮﻳﻪ ﺳﺎل ‪ ۱۹۱۳‬ﺣﻀت ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء در ﻣﻤﻊ آزادی زﻧﺎن ) ‪Women’s‬‬ ‫‪ (Freedom League‬درﺑﺎره "ﺑﺮاﺑﺮی زﻧﺎن" ﺳﺨﻨا‪ E‬ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ در ّ‬ ‫‪ D‬آن از ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ اّوﻟﻴ ﺑﺎری ﺑﻮد ﻛﻪ ﺷﺨ‪ $‬در ﻛﺸﻮر اﻧﻠﺴﺘﺎن درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه در ﻣﻤﻌ‬ ‫ﻋﻤﻮﻣ ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻛﺮد‪ .‬ﺳﺨﻨا‪ E‬ﺣﻀت ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء در روز ﺟﻌﻪ دﻫﻢ ژاﻧﻮﻳﻪ ﺳﺎل ‪۱۹۱۳‬‬ ‫در ﻧﺸﻳﻪ "‪ "Vote‬ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪ‪:‬‬

‫"در اﻳﻦ اﻳﺎم از ﺟﻠﻪء ﻧﺴﺎء ﻳﻜﻰ ﻗّﺮةاﻟﻌﻴ ﺑﻮد‪ ،‬ﺻﺒﻴﻪء ﻳﻜﻰ از ﻋﻠﻤﺎء اﺳﻼم‪ .‬در آﻟز‬ ‫ﻇﻬﻮر ﺣﻀت ﺑﺎب ﭼﻨﺎن آﺛﺎر ﻏﺮﻳﺐ وﻗﺪرت وﺷﺠﺎﻋ‪ k‬ﻋﺠﻴﺐ از او ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪ ﻛﻪ از‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﻨﻴﺪﻧﺶ ﻛ را ﺣﻴان ﻛﺮد وﺑﺮ ﺧﻼف ﺨدات ﻗﺪﻳﻤﻪء اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﺣﺠﺎب را ﺑﺮداﺷﺖ وﺑﻪ ﻛ‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﺸﻒ ﻧﻘﺎب ﻧﻤﻮد واﮔﺮ ﭼﻪ ﺗﻜﻠﻢ ﺑﺎ رﺟﺎل ﺧﺎرج از آداب ﻣﻠﺤﻮظ ﻣﺷﺪ ﻣﻊذﻟﮏ اﻳﻦ زن‬ ‫ﺑﻪ ﻗﺴﻤ ﺑﺎ ﺟﺮﺋﺖ ودﻟﻴ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ اﻋﻠﻢ ﻋﻠﻤﺎ ﻣﺒﺎﺣﺜﺎت ﻋﻠﻤﻴﻪ ﻣﻧﻤﻮد و در ﻫﺮ ﻣﻠ‪n‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻟﻟﺐ و ﻓﺎﺋﻖ ﺑﺮ ﻛ ﺑﻮد‪ .‬ﺣﻜﻮﻣﺖ اﻳﺮان او را ﻣﺴﺠﻮن ﻧﻤﻮد در ﻛﻮﭼﻪ وﺑﺎزار ﺳﻨﮕﺴﺎر ﺷﺪ‬ ‫ﺗﻜﻔﻴش ﻧﻤﻮدﻧﺪ واز ﺷﻬﺮ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﻣﻨﻔ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ وﺑﻪ ﻗﺘﻠﺶ ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻛﺮدﻧﺪ وﻟﻜﻦ در‬ ‫ً‬ ‫ﻋﺰﻣﺶ اﺑﺪا ﺗﻬﺎون وﻓﺘﻮری در ﺳﺒﻴﻞ ﺧﺪﻣﺖ وﻃﻠﺐ آزادی ﺧﻮاﻫﺮان ﺧﻮد ﺣﺎﺻﻞ ﻧﺸﺪ‪ .‬ﺑﻪ‬ ‫ﻛﻤﺎل ﺷﺠﺎﻋﺖ ﺗّﻤﻞ ﻫﺮ ﺑﻼ| وﺻﺪﻣﻪ واﻳﺬا| ﻧﻤﻮد ﺣ‪ k‬در ﺳﺠﻦ ﺟﻌ را ﺗﺒﻠﻴﻎ ﻛﺮد‪.‬‬

‫‪ .٥٥‬ﻋﺒﺎرت "زﻳﺮا ﺟﺎن ﺗﻮ در آﻫﻦ ﺑﺴﺘﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ" ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از داﺳﺘﺎن ﺣﻀت ﻳﻮﺳﻒ در ﻣﺰاﻣﻴ آل داود )ﻣﺰﻣﻮر ‪ ،١٠٥‬آﻳﻪ‬ ‫‪ (١٨‬اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺪ‪" ،‬وﻣﺮدی ﭘﻴﺶ روی اﻳﺸﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﻳﻮﺳﻒ را ﻛﻪ او را ﺑﻪ ﻏﻼﻣ ﻓﺮوﺧﺘﻨﺪ؛ ﭘﺎﻳﻬﺎی او را ﺑﻪ‬ ‫زﻧﻴﻫﺎ ﺧﺴﺘﻨﺪ وﺟﺎن او در آﻫﻦ ﺑﺴﺘﻪ ﺷﺪ‪ ".‬ﻣﻔّﺴﻳﻦ ﻣﺴﻴ` آن را اﺷﺎرﺗ ﺑﻪ ﺣﺒﺲ وزﻧﺪا‪ E‬ﺷﺪن ﺣﻀت ﻳﻮﺳﻒ ﺗﻌﺒﻴ‬ ‫ﻛﺮدهاﻧﺪ – م‬

‫‪١٢٦‬‬ ‫ً‬ ‫وﻗ‪ k‬ﻛﻪ در ﻣﻨل ﻳﻜﻰ از وزراء ﻣﺒﻮس ﺑﻮد ﻣﺎﻃﺒﺎ ﺑﻪ وزﻳﺮ ﮔﻔﺖ ا ّﻛﺘﻪ ﺑﻪ ﻛﻤﺎل ﺳﻬﻮﻟﺖ‬ ‫ّ‬ ‫ﻫﺮ وﻗﺖ اراده ﻛﻨﻴﺪ ﻣﺮا ﺑﻘﺘﻞ ﻣرﺳﺎﻧﻴﺪ؛ اﻣﺎ ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﺧﻼ‪ n‬وآزادی ﻧﺴﻮان را ﻣﻜﻦ‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ ﻣﻨﻊ ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ‪ .‬ﺑﺎری ﭼﻮن ﻣﻴﻘﺎت ﺣﻴﺎت ﺣﺰناﻧﮕﻴش ﺑﻪ ﺳ آﻣﺪ او را ﺑﻪ ﺑﺎﻏ ﺑﺮدﻧﺪ‬ ‫وﺧﻔﻪ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻗﺸﻨﮓﺗﺮﻳﻦ ﻛﺎس در آن ﻳﻮم در ﺑﺮ ﻧﻤﻮده ﺑﻮد ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺎ ﺑﻪ ﺟﺸﻦ زﻓﺎﻓ ﺨزم‬ ‫اﺳﺖ ودر ﻛﻤﺎل ﺣﺸﻤﺖ وﺷﺠﺎﻋﺖ ﺟﺎن راﻳﺎن ﻧﻤﻮد وﻧﻔﻮ‪ n‬ﻛﻪ او را دﻳﺪه ﺑﻮدﻧﺪ از ﺣﻴت‬ ‫ّ‬ ‫وﺗﺎﺛﺮ ﻣﺪﻫﻮش ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻓاﻟﻘﻴﻘﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺎ ﺟﺮﺋﺖ ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺮوز در اﻳﺮان ﺑﻴ ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن زﻧﺎ‪E‬‬ ‫ﻣﻮﺟﻮد ﻛﻪ ﺑﺪون ﭘﺮوا ﺑﻪ ﻛﻤﺎل ﺟﺮﺋﺖ ﺑﻪ اﻓﺼﺢ ﺑﻴﺎن در ﺑﻴ ﺟﻬﻮر و اﻋﻴﺎن ﺑﻪ ﻧﺜ و ﻧﻈﻢ‬ ‫‪٣٨٨ ٥٦‬‬ ‫ﻟﺴﺎن ﻧﻄﻖ ﺑﮕﺸﺎﻳﻨﺪ و در ﻣﺎﻟﺲ و ﻣﺎﻓﻞ ﺧﻄﺎﺑﻪ اﻟﻘﺎ ﻛﻨﻨﺪ‪" .‬‬

‫زﻧ از ﻛﺸﻮر اﻧﻠﺴﺘﺎن ﺑﻪ ﻧﺎم اﻟﻴاﺑﺖ ﻛﻨﺴﺘﺎﻧﺲ )‪(Elisabeth Maud Constance‬‬ ‫در زﻣﺮۀ ﻛﺴﺎ‪ E‬ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﻼﻗﺔ زﻳﺎدی ﺑﻪ ﻧﻬﻀﺖ اﺣﻘﺎق ﺣﻖ رأی ﺑﺮای زﻧﺎن داﺷﺖ‪ .‬او اﻳﻦ‬ ‫ﻣﻮﺿﻮع را در ﺳﺎل ‪ ۱۹۱۱‬در رﻣﺎ‪ E‬ﺑﺎ ﻋﻨﻮان "ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻧﺸﺪن" )‪ (No Surrender‬ﻣﻄﺮح‬ ‫ﻛﺮد‪ .‬اﻟﻴاﺑﺖ‪ ،‬در ﺳﻔﺮ ﺣﻀت ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪ ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ‪ ،‬ﺑﻪ اﻧﻠﺴﺘﺎن ﺑﺎ اﻳﺸﺎن‬ ‫ﻣﻼﻗﺎت ﻛﺮد‪ .‬او ﻣﻘﺎ"ای درﺑﺎرۀ اﻳﺸﺎن ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ٣٨٩.‬اﻟﻴاﺑﺖ‪ ،‬در ﻣﻘﺎ"ای دﻳﮕﺮ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان‬ ‫"اوﻟﻴ زن ﻓﻤﻴﻨﻴﺴﺖ اﻳﺮا‪ "E‬ﻛﻪ در ﻧﺸﻳﻪ ‪ The Fortnightly Review‬ﻣﻨﺘﺸ ﺷﺪ‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫ﻃﺎﻫﺮه را زﻧ ﻣﻌﺮ< ﻣﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺮای "ﺑﻴﺪاری" زﻧﻬﺎ از وﺿﻌﻴﺖ رﻗﺖﺑﺎرﺷﺎن ﺟﺎن ﺧﻮد را‬ ‫ﻓﺪا ﻛﺮد وﺑﻪ ﺷﻬﺎدت رﺳﻴﺪ‪ .‬او ﻃﺎﻫﺮه را زﻧ ﻣداﻧﺪ ﻛﻪ "ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ ﻣﻘﺎم اﺳﺖ" وﻓﻜﺮ‬ ‫وذﻫﻦ او "ﻫﺮﮔﺰ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ وﻣﺸﻜت ﺑﻴوﻧ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻧﺸﺪ" واﻳﻦ ﻛﻪ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻣﻌﻨﻮی‬ ‫او ﻗﺎدر ﺑﻮد ﻣﻮاﻧﻊ را ﺑﺮدارد‪ ،‬درﻳﭽﻪﻫﺎی ﺑﺴﺘﻪ را ﺑﮕﺸﺎﻳﺪ‪ ،‬از دﻳﻮارﻫﺎی ﺑﻠﻨﺪ وﻏﻴ ﻗﺎﺑﻞ‬ ‫ّ‬ ‫ﻋﺒﻮِر "ﻣﺬﻫﺐ وﺳﻨﺖ"‪ ،‬ﻛﻪ ﭼﻮن ﺣﺼﺎری ﭘﻴﭻ درﭘﻴﭻ او را در ﺑﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﮕﺬرد‪ .‬آﻧﻪ او را‬ ‫ﭼﻨﻴ ﻣﻨﻘﻠﺐ ﺳﺎﺧﺖ ﭘﻴﺎم ﻣﻌﻨﻮی ﺟﺪﻳﺪی ﺑﻮدﻛﻪ ﺧﺒ از "اﺧّﻮت ﺑﻴ اﻟﻠﻠ" و "ﺑﺮاﺑﺮی زن‬ ‫وﻣﺮد" ﻣداد واﻳﻦ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ادﻳﺎن ﺑﺮ ﻣﻮر ﺧﺪا‪ Ì‬واﺣﺪ ﻣﭼﺮﺧﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺟﺪﻳﺪ "روح‬

‫‪ .٥٦‬ﻧﻘﻞ ﺗﺮﺟﻪ از ﻛﺘﺎب "ﺑﻬﺎءاﷲ وﻋﺼ ﺟﺪﻳﺪ‪ ،‬ﻃﺒﻊ ﺑﺮزﻳﻞ‪ ،‬ص‪١٦٧‬‬

‫‪١٢٧‬‬ ‫او را ﻣﺘﺤّﻮل" ﺳﺎﺧﺘﻪ او را از "آداب وﻗﻴﻮد ﻗﺪﻳﻤ رﻫﺎ ﺳﺎﺧﺖ‪ ".‬اﻟﻴاﺑﺖ ﻫﻤﭽﻨﻴ در ﺑﻴﻮﮔﺮاﻓ‬ ‫ﻛﻮﺗﺎﻫ ﻛﻪ درﺑﺎرۀ ﻃﺎﻫﺮه ﻧﻮﺷﺖ د•ﻞ اﺳﺘﻘﻼل او را ﻧﺸﺄت ﮔﺮﻓﺘﻪ از اﻳﻤﺎن راﺳﺨﺶ ﺑﻪ اﻳﻦ‬ ‫ﻧﻜﺘﻪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﺪای اﻟﻬ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ او ﺣﺮف ﻣ زﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺣﻜﻳ‪ k‬دﻗﻴﻖ‬ ‫اﺳﺖ؛ و‪ G‬ﺗﺎ ﺑﺪاﻧﺎ رواﻳﺖ ﻣﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺳاﻧﺎم ﻃﺎﻫﺮه را ﺑﻪ زﻧﺪان اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ ودر آﻧﺎ‪ ،‬ﺣّ‪k‬‬ ‫"اﻓﺮاد ﻗ‪n‬اﻟﻘﻠﺐ" ﻛﻪ ﺑﺮای ﺷﻜﻨﺠﻪ ﻛﺮدن او ﺑﻪ زﻧﺪان ﻓﺮﺳﺘﺎده ﻣﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎز ﻣﮔﺸﺘﻨﺪ‬ ‫ّ‬ ‫‪٣٩٠‬‬ ‫وﻣﮔﻔﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺷﻜﻨﺠﻪ ﻛﺮدن ﭼﻨﻴ ﻗﺪﻳ‪ n‬ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ﺗﻮﺻﻴﻔ ﻣﻮﺟﺰ از ﺣﻴﺎت ﻃﺎﻫﺮه از دﻳﺪﺎه ﺷﺨ‪ $‬ﺑﻬﺎ| در ﻛﺘﺎب ﺗﺎرﻳ‪" V‬ﻣﻄﺎﻟﻊاﻻﻧﻮار"‬ ‫)‪ ،(The Dawnbreakers‬اﺛﺮ ﻧﺒﻴﻞ زرﻧﺪی‪ ،‬ﻳﻜﻰ از ﭘﻴوان ﺑﺎب و ﺑﻬﺎءاﷲ‪ ،‬ﻧﺎﺷﺘﻪ‬ ‫ﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻪ اﻧﻠﻴ‪ n‬ﺗﺮﺟﻪ ﺷﺪ و در ﺳﺎل ‪ ١٩٣٢‬اﻧﺘﺸﺎر ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬ﻧﺒﻴﻞ ﻃﺎﻫﺮه را اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ‬ ‫ﺑﺎ ﭘﻴﻮﻧﺪ او ﺑﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ و ﺣﻀت ﺑﺎب‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﺖ روﺣﺎ‪ E‬و ﺷﻬﻮدی او‪ ،‬ﺷﻬﺎﻣﺖ و وﻓﺎی او‬ ‫ّ‬ ‫ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻛﺮده‪ ،‬ﭼﻨﻴ ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ "ﻧﻮری در وﺟﻮد ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺮاﻓﺮوﺧﺖ ﻛﻪ ﻣﻘﺪر ﺑﻮد‬ ‫ﺳزﻣﻴ اﻳﺮان را روﺷﻦ و ﻣﺸﺘﻌﻞ ﺳﺎزد‪ ٣٩١ ".‬او ﻣﻧﻮﻳﺴﺪ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺧﻴﻠ زود ﻧﻮری را ﻛﻪ‬ ‫از اﻓﻖ ﺷﻴاز ﻃﻠﻮع ﻛﺮده ﺑﻮد درﻳﺎﻓﺖ و ﺑﻪ ﺧّﻂ ﺧﻮد ﻧﺎﻣﻪای ﺑﻪ آورﻧﺪۀ آن ﻧﻮر اﻟﻬ درﺑﺎرۀ‬ ‫اﻳﻤﺎن و وﻓﺎی ﺧﻮد ﺑﻪ او ارﺳﺎل داﺷﺖ‪" ٣٩٢.‬اﻋﺘﻘﺎد راﺳﺨﺶ ﺑﻪ ﻓﺘﺢ و ﻇﻔﺮ ﻧﻬﺎ‪ Ì‬اﻣﺮ اﻟﻬ‬ ‫ﻛﻪ او ﺑﺪان اﻗﺒﺎل ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﺻﺪ ﭼﻨﺪان ﺷﻬﺎﻣﺖ ذا‪ ä‬و اﺳﺘﺤﻜم ﺷﺨﺼﻴﺘﺶ را ﻓﺰوﻧ‬ ‫ﺑﺸﻴﺪ؛" ‪ ٣٩٣‬و "ﻛﻤﺘ ﻛ‪ n‬ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻣﺎﻧﻊ از ﺳاﻳﺖ اﻳﻦ اﻳﻤﺎن ﻗﻮﻳﻢ ﮔﺮدد‪ ٣٩٤".‬در‬ ‫ً‬ ‫روزﻫﺎی آﺧﺮ ﺣﻴﺎت ﭘﺮﻣﺎﺟﺮا و آﻛﻨﺪه از ﻣﺼﺎﺋﺒﺶ‪ ،‬او آﻣﺎدۀ ﺷﻬﺎدت ﺑﻮد‪ " .‬ﺧﻮد را ﻛﻣﻼ‬ ‫آراﺳﺘﻪ وﻛﺎ‪ n‬از اﺑﺮﻳﺸﻢ ﺳﻔﻴﺪ در ﺑﺮ ﻧﻤﻮده ﺑﻮد؛ واﻃﺎﻗﺶ را ﺑﻮی ﺧﻮش ﻋﻄﺮﻫﺎی ﻣﺘﺎز‬ ‫ﻣﻌّﻄﺮ ﻛﺮده‪ ٣٩٥"...‬ﺑﻪ زوﺟﻪ ﻣﻤﻮدﺧﺎن ﻛﻧﺘ ﻣﮔﻮﻳﺪ‪" ،‬ﻣﻦ ﺧﻮد را ﺑﺮای ﻣﻼﻗﺎت ﻣﺒﻮﺑﻢ‬ ‫ﺣﺎﺿ ﻛﺮدم" ‪ ٣٩٦‬واز ﭘﻴﻮﻧﺪ ﺑﺎ ﻣﺒﻮب ﺧﻮد ﻣﮔﻮﻳﺪ‪" :‬ﻣﻦ اﻣﺮوز را ﻧﻴﺖ روزه دارم وﺗﺎ ﺑﻪ‬ ‫‪٣٩٧‬‬ ‫ﺣﻀﻮر ﻣﺒﻮب ﺧﻮد ﺑﺮﺳﻢ روزهء ﺧﻮد را ﻧﻮاﻫﻢ ﮔﺸﻮد‪".‬‬

‫‪١٢٨‬‬ ‫ﺿﻤﻴﻤﻪ ب‬

‫ﺗﺮﺟﻪ آﺛﺎر ﻃﺎﻫﺮه‬

‫اﻛﺜ ﺗﺮﺟﻪﻫﺎ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺗﻮﺳﻂ دو ﺗﻦ از اﺳﺘﺎدان ﺑﺮﮔﺰﻳﺪۀ داﻧﺸﺎه ﻛ•ﻔﺮﻧﻴﺎ‪ ،‬ﭘﺮوﻓﺴﻮر‬ ‫اﻣﻴ ﺑﻨﺎ‪ E‬وﭘﺮوﻓﺴﻮر ﺟﺎﺷﺎ ِﻛﺴﻠﺮ )‪ (Jascha Kessler‬اﻧﺎم ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻛر ﻣﺸﺘک‬ ‫اﻳﻦ دو ﻧﻔﺮ در ﻛﺘﺎﺑ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ‪ A portrait in poetry‬ﺑﻪ وﻳﺮاﺳﺘﺎری آﻧﺘﻮﻧ ﻟ‬ ‫)‪) (Anthony Lee‬ﻟﻮس آﻧﻠﺲ‪ ،‬ﻛ•ﻔﺮﻧﻴﺎ‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﻛﻤﺎت‪ (٢٠٠٤ ،‬ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪه‬ ‫اﺳﺖ ‪.‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ از ﺗﺮﺟﻪﻫﺎی دﻳﮕﺮ ﭘﺮوﻓﺴﻮر ﻛﺴﻠﺮ ﻛﻪ ﺑﻪ ﭼﺎپ ﻧﺮﺳﻴﺪه اﻧﺪ ﻧﻴ اﺳﺘﻔﺎده‬ ‫ﺷﺪه ا ﺳ ﺖ‪.‬‬

‫ﭘﺮوﻓﺴﻮر ﺑﻨﺎ‪ E‬ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬار ﭘﺮوژۀ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت اﻳﺮانﺷﻨﺎ‪ n‬در داﻧﺸﺎه ﻛ•ﻔﺮﻧﻴﺎ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﭘﺮوﻓﺴﻮر ﻓﻮن ﮔﺮوﻧﻦﺑﺎوم )‪ (Prof. Von Grunnenbaum‬از اﻳﺸﺎن ﺑﺮای راهاﻧﺪازی‬ ‫اﻳﻦ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ دﻋﻮت ﻛﺮد‪ .‬ﭘﺮوﻓﺴﻮر ﺑﻨﺎ‪ E‬در آﻧﺎ ﺗﺎرﻳﺦ وادﺑﻴﺎت ﻓﺎر‪ n‬ﺗﺪرﻳﺲ ﻣﻛﺮدﻧﺪ وﺑﺎ‬ ‫ﻛﻤﮏ اﻳﺸﺎن دورۀ ﺗﺼﻴﻠ ﻟﻴﺴﺎﻧﺲ ﻫﻨ در ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت اﻳﺮانﺷﻨﺎ‪ n‬ﻧﻴ ﺷوع ﺑﻪ ﻛر ﻛﺮد‪.‬‬ ‫از ﺟﻠﻪ آﺛﺎر ﻓﺮاوان اﻳﺸﺎن ﻣ ﺗﻮان ﺑﻪ ‪The Modernization of Iran‬؛ ‪Islam and‬‬ ‫‪Its Cultural Divergence‬؛ ‪Iran Faces the Seventies and‬‬ ‫‪ ،Individualism and Conformity in Classical Islam‬ووﻳﺮاﺳﺘﺎری‬ ‫وﻣﺸﺎر‪t‬ﺖ در ﻧﺸ ‪ The Epic of Kings‬اﺷﺎره ﻛﺮد‪.‬‬

‫ﭘﺮوﻓﺴﻮر ِﻛﺴﻠﺮ ﻧﻴ در داﻧﺸﺎه ﻛ•ﻔﺮﻧﻴﺎ زﺑﺎن وادﺑﻴﺎت ﻣﻌﺎﺻ اﻧﻠﻴ‪ ،n‬ﺷﺎﻣﻞ ﺷﻌﺮ‬ ‫وداﺳﺘﺎن وﻧﻤﺎﻳﺸﻨﺎﻣﻪ ﺗﺪرﻳﺲ ﻣﻛﺮد‪ .‬از اﻳﺸﺎن ﻫﺸﺖ اﺛﺮ ﺷﺎﻣﻞ اﺷﻌﺎری ﻛﻪ ﺧﻮد ﺳوده و‬ ‫داﺳﺘﺎنﻫﺎ‪ Ì‬ﻛﻪ ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺟﺪﻳﺪﺗﺮﻳﻦ آﺛﺎر اﻳﺸﺎن دو ﻛﺘﺎب ﺑﺎ‬ ‫ﻋﻨﺎوﻳﻦ '' ‪Siren Songs & Classical Illusions: ٦٠ Fables, Revised with‬‬ ‫‪ ''a Preface‬و''‪ '' King Solomon’s Seal: ٧٥+ fables‬اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺮوﻓﺴﻮر ﻛﺴﻠﺮ‪،‬‬

‫‪١٢٩‬‬ ‫ﻣﺘﺟﻢ زﺑﺮ دﺳﺖ‪ ،‬ﺷﺶ ﻣﻤﻮﻋﻪ ﻛﺘﺎب ﺷﺎﻣﻞ ﺗﺮﺟﻪ اﺷﻌﺎر وداﺳﺘﺎنﻫﺎ‪ Ì‬از زﺑﺎنﻫﺎی‬ ‫ﻣﺎری‪ ،‬ﺑﻠﻐﺎری وﻓﺎر‪ ،n‬ﺑﻪ اﻧﻠﻴ‪ n‬را اﻧﺎم داده ﻛﻪ ﺑﺮ‪ p‬از آﻧﻬﺎ ﺑﺮﻧﺪۀ ﺟﻮاﻳﺰ ﻣﻬّﻤ‬ ‫ﻫﻤﭽﻮن ﺟﺎﻳﺰۀ ﻣﺮ‪t‬ﺰ ﺗﺮﺟﻪ آﺛﺎر ادﺑ ﻓﻨﻼﻧﺪ ) ‪Finnish Literary Translation‬‬ ‫ّ‬ ‫‪ ،(Center Award‬ﺟﺎﻳﺰۀ ﻣﺮ‪t‬ﺰ ﻣﻠ ﺗﺮﺟﻪ )اﻧﺘﺸﺎرات ﻣﺎﻛﻮرو( ‪ ،‬ﺑﺮای ﺗﺮﺟﻪ ‪Sándor‬‬ ‫‪Rákos' Catullan Games‬در ﺳﺎل ‪ ١٩٨٩‬ﺷﺪ‪ .‬آﺛﺎر او ﺟﻮاﻳﺰی ﭼﻮن ﺟﺎﻳﺰۀ ‪NEA‬‬ ‫وﺟﺎﻳﺰۀ‬ ‫‪Senior‬‬ ‫‪Fullbright‬‬ ‫‪Awards‬‬ ‫ﺟﺎﻳﺰۀ‬ ‫دو‬ ‫‪،Fellowship‬‬ ‫ﺑﻨﻴﺎد ‪Rockefeller Fellowship‬را ﻧﻴ ﺑﻪ ﺧﻮد اﺧﺘﺼﺎص داده اﺳﺖ‪ .‬اﻳﺸﺎن ﻫﻤﭽﻨﻴ‬ ‫در ﺗﺮﺟﻪ ﻣﻤﻮﻋﻪ اﺷﻌﺎری از ﻓﺮوغ ﻓﺮﺧﺰاد ﺗﺖ ﻋﻨﻮان "ﻋﺮوس اﻗﺎﻗﻴﺎ" ) ‪Bride of‬‬ ‫‪ (Acacias: the Poetry of Forugh Farrokhzad‬ﺑﺎ ﭘﺮوﻓﺴﻮر ﺑﻨﺎ‪ E‬ﻫﻤﻜری‬ ‫داﺷﺖ‪.‬‬

‫او ﺗﻼش ﺧﻮد ﺑﺮای اﺣﻴﺎء ﺧﺎﻃﺮۀ ﻃﺎﻫﺮه در دﻧﻴﺎی ﻣﺎ ودر ﻋﻴ ﺣﺎل ﺣﻔﻆ وﺟﻮﻫ از زﻣﻴﻨﻪ‬ ‫اﺻﻠ ﺣﻴﺎت او را اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫"ﺑﺮای ﺣﻔﻆ اﺻﺎﻟﺖ اﺷﻌﺎر ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻢ ﻛﻪ ﻫﻢ ﻣﺘﻮی وﻫﻢ ﻗﺎﻟﺐ ﺗﺮﺟﻪ اﺷﻌﺎر ﺑﻪ اﻧﻠﻴ‪n‬‬ ‫ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻣﺘﻮ ٰی وﻗﺎﻟﺐ ﺷﻌﺮ ﻓﺎر‪ n‬آن ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣداﻧﺴﺘﻢ اﻧﺘﺨﺎب اﻳﻦ ﺷﻴﻮه ﻏﻴ ﻣﻌﻤﻮل‪،‬‬ ‫ّ‬ ‫اﺳﺘﻘﺒﺎل از ﺧﻄﺮ ﻏﻴﺨدی ﺑﻮدن وﭘﺬﻳﺮﻓﺘ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻧﺎﻣﻌﻠﻮم ﻳﺎ ﻣﺸﻜﻮک اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ از ﻃﺮف‬ ‫دﻳﮕﺮ ﻣﻄﻤﺌ ﺑﻮدم ﺑﺎ ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘ ﺳﺒﮏ وﺷﻜ ﺷﻌﺮ ﻓﺎر‪ n‬ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ وﺗﺮﺟﻪ آزاد اﺷﻌﺎر‬ ‫او ﻧﻴ‪ ،‬ﻳﻌﻨ ﻛری ﻛﻪ ﻣﻌﻤﻮل اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻴی ﻧﺼﻴﺒﻤﺎن ﻧﻤ ﺷﻮد‪ .‬ﻓﺮاﻣﻮش ﻧﻜﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه‬ ‫ﻗﺒﻞ از ﻫﺮ ﭼﻴ ﺷﺎﻋﺮ ﺑﻮد‪ .‬او ﺷﻌﺮ ﻣﮔﻔﺖ‪ ،‬ادﻋﻴﻪ وﻣﻨﺎﺟﺎت ﻣﺳود واﺣﺴﺎﺳﺎت ُﭘﺮﻧﺸﺌﻪ‬ ‫وﺧﻠﺴﻪوار ﺧﻮد را در ﻗﺎﻟﺐ اﺑﻴﺎت رﺳﻤ ادﺑ ﻣﻧﻮﺷﺖ‪ .‬ﻛﻮﺗﺎه ﺳﺨﻦ آن ﻛﻪ‪ ،‬ﺑﻴﺎن او ﺑﻪ‬ ‫ﻧﻮﻋ ﻫﻨﻣﻨﺪاﻧﻪ ﻛﻨﺎر ﻫﻢ ﭼﻴﺪه ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴ د•ﻞ ﺳﻌ ﻛﺮدم او را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺷﺎﻋﺮ‬ ‫ﺑﺸﻨﺎﺳﺎﻧﻢ‪ ،‬ﻧﻪ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﺬﻫ‪ k‬ﻛﻪ ﺗﺮاوﺷﺎت ذﻫﻨ ﺧﻮد را در ﻟﻈﺎت ﺧﻠﺴﻪ وﻧﺸﺌﻪ ﺑﺮ ﻛﻏﺬ‬ ‫ﻣﻧﺎرد؛ ﻫﺮﭼﻨﺪ اﺷﻌﺎر او ﺑﻪ وﺿﻮح وﺑﻪ ﻧﻮی ﻃﺒﻴﻌ ﺣﺎﻛ از اﻧﺬاب روﺣﺎ‪ E‬اوﺳﺖ‪.‬‬

‫‪١٣٠‬‬ ‫اﮔﺮ ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺗﺮﺟﻪ ﻣﻦ از اﺷﻌﺎر ﻃﺎﻫﺮه‪ ،‬او را ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ در زﻣﺎن ﺧﻮدش‬ ‫در اﻳﺮان ﺳﺨﻦ ﻣﮔﻔﺖ ﺑﻴﺎﺑﺪ‪ ،‬ﻣﺗﻮاﻧﻢ ﺑﮕﻮﻳﻢ در ﻛر ﺗﺮﺟﻪ ﻣّﻮﻓﻖ ﺑﻮدهام؛ ﻳﻌﻨ ﻣّﻮﻓﻖ ﺷﺪهام‬ ‫او را ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑﻮده ودر اﻳﻦ اﺷﻌﺎر ﻫﺴﺖ‪ ،‬ﻧﻪ آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻓﺮدی اﻣﺮﻳﻜﺎ‪ Ì‬او را ﺗﺼّﻮر‬ ‫ﻣﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺸﻨﺎﺳﺎﻧﻢ‪ .‬اﻣﻴﺪوارم ﻫﻤﻜرم اﻣﻴ ﺑﻨﺎ‪ ،E‬ﻛﻪ اﺟﺮای اﻳﻦ ﭘﺮوژه را ﺑﻪ ﻣﻦ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد‬ ‫ﻛﺮد وﻣﺘ را در اﺧﺘﻴﺎر ﻣﻦ ﮔﺬاﺷﺖ‪ ،‬وﺧﻮاﻧﻨﺪﺎن ﺑﻬﺎ| اﻧﻠﻴ‪ n‬زﺑﺎن ﺑﺎ اﻳﻦ اﻳﺪه وروش‬ ‫ّ‬ ‫اﻧﺘﺨﺎﺑ ﻣﻦ ﻣﻮاﻓﻖ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬اﻛﺘﻪ ﺑﺮ اﻳﻦ روش ﻫﻢ ﻧﻤﺗﻮان ﺑﻴﺶ از ﺣﺪ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻛﺮد؛ زﻳﺮا آﺛﺎر‬ ‫و اﺷﻌﺎر ﻃﺎﻫﺮه آﻧﻨﺎن رﻳﺸﻪ در زﻣﺎن و ﻣﻜن و ُﺳﻨ زﻣﺎن او دارد ﻛﻪ اﻳﻦ روش ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎ‪Ì‬‬ ‫ﻛﻓ ﻧﻴﺴﺖ و ﺑﺎﻳﺪ او را ﺑﺎ ﺧﻴه ﺷﺪن و ﻧﮕﺮﻳﺴﺘ ﺑﻪ ﺗﺸﻌﺸﻊ اﻧﻮاری ﻛﻪ از وﺟﻮدش ﺳﺎﻃﻊ‬ ‫‪٣٩٨‬‬ ‫ﻣﻴﺸﻮد ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ‪".‬‬

‫ودرﺑﺎرۀ ﻧﻮۀ ﻛر وﻣﺮاﺣﻞ ﺗﺮﺟﻪ آﺛﺎر ﻃﺎﻫﺮه ﭼﻨﻴ ﻣ ﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫اﻣﻴ ﺑﻨﺎ‪ E‬اﺑﻴﺎت ﺷﻌﺮ را ﺑﺮای ﻣﻦ ﻣﺸﺨﺺ ﻛﺮد واﺷﻌﺎر ﻓﺎر‪ n‬را ﺑﺎ ﺣﺮوف ﻻﺗﻴ ﺑﺮای‬ ‫ً‬ ‫ﻣﻦ ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬ﻋﺒﺎرتﻫﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن زﺑﺎن ﻓﺎر‪ n‬اﻣﺎ ﺑﺎ ﺣﺮوف اﻧﻠﻴ‪ n‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ؛ ﻳﻌﻨ دﻗﻴﻘﺎ‬ ‫ﻫﻤﺎن ﻧﻈﻢ ﺷﻌﺮ ﻓﺎر‪ n‬را داﺷﺘﻨﺪ ‪.‬ﻛر "ﺗﺮﺟﻪ" ﻗﺪم ﺑﻌﺪی ﺑﻮد وﻣﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺟﺎی ﻛﻤﺎت‬ ‫ﻓﺎر‪ ،n‬ﻛﻤﺎت اﻧﻠﻴ‪ n‬ﻣﮔﺬاﺷﺘﻢ‪ .‬در اﻳﻨﺠﺎ ﻧﻤﻮﻧﻪای از اﺟﺮای ﻛر را ﻣﺑﻴﻨﻴﺪ‪ .‬در ﻣﺮﺣﻠﻪ‬ ‫اول اﺑﻴﺎت در ﻫﻤﺎن ﻗﺎﻟﺐ وﺷﻜ زﺑﺎن اﺻﻠ ﺑﺎ ﺣﺮوف اﻧﻠﻴ‪ n‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﺷﻮﻧﺪ‪:٣٩٩‬‬

‫‪“Agar be bád daham zolf-e anbar ásá rá‬‬ ‫‪Aseer-e khish konam áhuán-e sahrá rá”٤٠٠‬‬ ‫وﺑﺎ ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪن اﻳﻦ اﺑﻴﺎت ﺑﻪ زﺑﺎن اﻧﻠﻴ‪ n‬ﻣﺎ اﻳﻦ ﺟﻠﻪ ﺑﻨﺪی را ﺧﻮاﻫﻴﻢ داﺷﺖ‪:‬‬

‫‪“if / to / wind / I give / hair of / amber / scent‬‬ ‫‪Captive of / mine/ I would make / deer of‬‬ ‫‪/wilderness”٤٠١‬‬

‫‪١٣١‬‬ ‫ ﺑﻪ‬n‫ ﻣﺮﺣﻠﻪ آﺧﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺟﻪ ﻟﻐﺖ ﺑﻪ ﻟﻐﺖ را در ﻗﺎﻟﺐ ﺷﻌﺮ اﻧﻠﻴ‬،‫ﺲ‬E‫ﺳ‬ :‫ﻧﻮی ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﺣﺴﺎس ﺷﺎﻋﺮ در زﺑﺎن اﺻﻠ را ﻣﻨﺘﻘﻞ ﻧﻤﺎﻳﺪ‬

“Just let the wind untie my perfumed hair, My net would capture every wild gazelle. Just let me paint my flashing eyes with black, And I would turn the day as dark as hell.”٤٠٢

‫ﻰ ﻧﻮﺷﺖ ﻫﺎ‬

‫‪ . ١‬ﺣﺴﻦ ﻣﻮﻗﺮ ﺑﺎ•ﻮزی‪) ،The Bab ،‬آﻛﺴﻔﻮرد‪ ،‬اﻧﻠﺴﺘﺎن ‪ :‬ﻧﺸ ﺟﻮرج روﻧﺎ> ‪٢٧ (١٩٧۳ ،‬؛ ﻣﺎزﻧﺪرا‪, Zuhúr al-، E‬‬ ‫‪ ۳١١ ، Haqq‬؛ﺣﺴﻴﻨ ‪ ٣٠٩‬؛ﻣﻮﻣﻦ ‪٣٢۷ ، " Usuli , Akhbari , Shaykhi , Babi " ،‬‬

‫‪ . ٢‬ﻣﺎزﻧﺪرا‪٣٣١ ،E‬؛ ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی‪) God Passes By ،‬وﻳﻠﻤﺖ‪ ،‬اﻳﻠﻴﻨﻮﻳﺰ‪ :‬ﻧﺸ ﺑﻬﺎ|‪ ،٧۳ (١٩٧٩ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﻮ> را ‪١٢۳۳‬‬ ‫ﻫﺠﺮی ‪ ١٨١٧/‬ﻣﻴﻼدی آورده‪.‬‬

‫‪ . ٣‬روت‪) ، The Pure،Tahiri ،‬ﻟﻮس آﻧﻠﺲ‪ ،‬ﻛ•ﻔﺮﻧﻴﺎ‪ :‬ﻧﺸ ﻛﻤﺎت‪۴٩(١٩۸١ ،‬‬

‫ّ‬ ‫‪ . ٤‬ﺣﺴﻴﻨ‪ .١۴١، Hadrat-i-Tahirih،‬ﻣﺎدر ﻃﺎﻫﺮه اﻣﻴﻨﻪ ﻧﺎم داﺷﺖ‪ .‬او ﺧﻴﻠ از ﻫﻤﺴش ﻣﻼ ﺻﺎﻟﺢ ﺟﻮاﻧﺘ ﺑﻮد و‬ ‫ّ‬ ‫اّوﻟﻴ و ﺗﻨﻬﺎ زن ﻣﻼ ﺻﺎﻟﺢ ﻧﺒﻮد )ﻣﻮﻣﻦ‪Babi: The Tribulations of a ، Shaykhi، Akhbari،Usuli ،‬‬ ‫‪ ، Iranian Studies ،Qazvin Family‬ﺟﺘ ‪ ، ۳۶‬ﺷﻤﺎره ‪ ، ۳‬ﺳ‪E‬ﺘﺎﻣﺒ ‪ .(۳٢٧ ، ٢٠٠۳‬ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺎ ﻧﺸﺎن دادن ﺗّﺒﺤﺮ‬ ‫ﺧﻮد در ﻣﺘﻮن اﺳﻼﻣ وﺑﺎﻃﺮ ادب واﺧﻼق ¶ﺴﻨﺪﻳﺪه ﺑﻪ اﺧﺬ ﻧﺎﻣﻪ وﮔﻮاﻫ از ﭘﺪر‪ ،‬ﺑﺮادر وﺷﻴﺦ اﺣﺪ ﺧﻮد ﺷﺪ‪) .‬ﺣﺴﻴﻨ‪،‬‬ ‫‪ ١۴۳ ، Hadrat-i-Tahirih‬؛ ﻣﻮﻣﻦ ‪(۳٢٧ ، Usuli ,،‬‬

‫‪ . ٥‬ﻣﺪرﺳﻪ ﭘﺪر ﻃﺎﻫﺮه "ﺻﺎﻟﻴﻪ" ﻧﺎم داﺷﺖ )ﻣﻮﻣﻦ‪(۳٢١،۳٢٨،… ، Usuli ،‬‬

‫‪ .٦‬ﻣﺆﻣﻦ‪،۳٢۶-٨،Usuli ,… ،‬ﭘﺎور‪۶۶ Ê‬‬

‫‪ .٧‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‪ ،‬ص ‪ ۳٢۶‬ﭘﺎور‪ ، ۶۶ Ê‬ﻧﻴﻜس ‪ ،Seyyed Ali Mohammed dit le Bab.،‬در ﺗﺎرﻳﺦ ﭘﻨﺠﻢ ﺳ‪E‬ﺘﺎﻣﺒ ‪٢٠١۳‬‬ ‫در وﺑﺴﺎﻳﺖ ‪ https://www.h-net.org/~bahai/diglib/books/K-O/N/LeBab/LeBab.htm‬؛ ﻧﺒﻴﻞ‬ ‫زرﻧﺪی ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﺒﻴﻞ ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻪ ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی )وﻳﻠﻤﺖ ‪ ،‬اﻳﻠﻴﻨﻮﻳﺰ ‪ :‬ﻧﺸ ﺑﻬﺎ| ‪( ١٩۳٢،‬ص ‪ ، ٨۴‬ﭘﺎور‪.٢٧۳ ، ١ Ê‬‬

‫‪ .٨‬اﻓﺴﺎﻧﻪ ﻧﻢ آﺑﺎدی‪، “EDUCATION xxv. WOMEN’S EDUCATION IN THE QAJAR PERIOD”،‬‬ ‫در ﺗﺎرﻳﺦ ﻫﻴﺠﺪﻫﻢ اﻛﺘﺒ ‪ ٢٠١۳‬در وﺑﺴﺎﻳﺖ ‪http://www.iranicaonline.org/articles/education-xxv-‬‬ ‫‪womens-education-in-the-qajar-period‬‬

‫ﻣﻴزا اﺳﺪاﻟ ﻓﺎﺿﻞ ﻣﺎزﻧﺪرا‪ ، Zuhúr al-Haqq ،E‬ج ‪ )١-۴‬ﻃﻬﺮان ‪ ،‬اﻳﺮان ‪ :‬ﻧﺸ ﺑﻬﺎ|‪۳٠٨(١٩٧۳،‬‬

‫‪ .٩‬ﻣﺎزﻧﺪرا‪۳٠۸، E‬‬

‫‪١٣٣‬‬ ، ‫ ﻧﺸ داﻧﺸﺎه ﻫﺎروارد‬: ‫ ﻣﺎﺳﺎﭼﻮﺳﺖ‬، ‫ )ﻛﻤﺒﻳﺞ‬، Shi’ism, A religion of Protest ، n‫ دادا‬. ١٠ ۴۴(٢٠١١

٨۶ ، Shi’ism, A religion of Protest ، n‫ ﺣﻴﺪ دادا‬. ١١

١۶۵، ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ١٢

‫ﺘﺎﻣﺒ‬E‫ در ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻴﺴﺖ و ﻳﻜﻢ ﺳ‬، Economy viii. in the Qajar period ، ‫ ﺣﺴﻦ ﺣﻜﻴﻤﻴﺎن‬. ١٣ ‫ از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬٢٠١۳

www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajar-period

١٧١-٢ ، Shi’ism, A religion of Protest ، n‫ ﺣﻴﺪ دادا‬. ١٤

‫ داﻧﺸﺎه‬، ‫ﭘﺎﻳﺎن ﻧﺎﻣﻪ دﻛﺘا‬، The Development of Shaykhi Thought in Shi’i Islam ، k‫ وﺣﻴﺪ رأﻓ‬. ١٥ ٩ (‫ ﻣﺘ ﭼﺎپ ﻧﺸﺪه‬، ١٩٧٩ ، ‫ ﻛ•ﻔﺮﻧﻴﺎ‬،‫ﻟﻮس آﻧﻠﺲ‬

۴١ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ١٦

۴٢ ‫ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ١٧

۵٢ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ١٨

٣٠ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ١٩

‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‬. ٢٠

١٠۶-١٢٢ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢١

۳٢۴ ، ، E‫ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت اﻳﺮا‬، Usuli ,… ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٢٢

۳٢٢-۳،Usuli ,… ، ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢٣

١١۴، Hadrat-i-Tahirih ، ‫ ﻧﺼت اﷲ ﻣﻤﺪ ﺣﺴﻴﻨ‬. ٢٤

١٢۴ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢٥

۳٢٠-٢١،Usuli ,… ، ‫ ﻣﺆﻣﻦ‬. ٢٦

Resurrection and Renewal, the Making of the Babi Iran, ١٨٤٤-١٨٥٠ ، ‫ ﻋﺒﺎس اﻣﺎﻧﺖ‬. ٢٧ ۳١٨ (١٩٨٩ ، ‫ ﻧﺸ ﻛﻮرﻧﻞ‬: ‫ ﻧﻴﻮﻳﻮرک‬، ‫)اﻳﺘﺎﻛ‬، Movement in

‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢٨

‫ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢٩

١٢٩، Hadrat-i-Tahirih ، ‫ ﺣﺴﻴﻨ‬. ٣٠

۳٢۵،Usuli ,… ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٣١

“BARAḠĀNĪ, MOḤAMMAD-TAQĪ QAZVĪNĪ, ŠAHĪD-E ṮĀLEṮ, ، ‫ ﻣﮏ ﻛﻮﻳﻦ‬.‫ ام‬.‫ دی‬. ٣٢ ٢٠١۳ ‫ﺘﺎﻣﺒ‬E‫ﻣﺎه ﺳ‬٢۴ ‫در ﺗﺎرﻳﺦ‬ālem of Qazvīn (d. ١٨٤٧)”. importantShiʿite MOLLĀ, an http://www.iranicaonline.org/articles/baragani-molla-mohammad-taqi-qazvini-‫در‬ sahid-eale-an-important-shiite-alem-of-qazvin-d

۳٢۳،Usuli ,… ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٣٣

۳٢۴،Usuli ,… ، ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٤

۳٢١، ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٥

‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٦

٣٠۶، Zuhúr al-Haqq ،E‫ ﻣﺎزﻧﺪرا‬. ٣٧

۳٢۴،Usuli ,… ،‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٣٨

٣١١ ،E‫ ﻣﺎزﻧﺪرا‬. ٣٩

‫ در ﺗﺎرﻳﺦ‬، "Iranian Marriage Ceremony, Its History & Symbolism”. ،‫ ﻣﻌﺼﻮﻣﻪ ﭘﺮاﻳﺲ‬. ٤٠ ‫ از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬٢٠١۳ ‫ﺘﺎﻣﺒ‬E‫ﺳ‬٢١ www.iranchamber.com/culture/articles/iranian_marriage_ceremony.php

., Tahirih in history: ، ‫ﻳﺮاﺳﺘﺎر‬. ، ‫“ از ﻛﺘﺎب ﺻﺎﺑﺮ آﻓﺎﻗ‬Qurrat al-‘Ayn” ،‫ ﻋﺒﺎس اﻣﺎﻧﺖ‬. ٤١ ‫ ﻛ•ﻔﺮﻧﻴﺎ‬، ‫ﻟﻮس آﻧﻠﺲ‬: ‫)ﻧﺸ ﻛﻤﺎت‬، ‘Ayn from East and West Perspectives on Qurrat al ١١۵(٢٠٠۴،

‫ از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬٢٠١۳ ‫ ﻧﻮاﻣﺒ‬١١ ‫ در ﺗﺎرﻳﺦ‬،“The Qajar-period household”،‫ ﺷﻴﻳﻦ ﻣﻬﺪوی‬. ٤٢

www.iranicaonline.org/articles/qajars-period-household

‫ از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬٢٠١۳ ‫ در ﺗﺎرﻳﺦ اّول اﻛﺘﺒ‬،“Bathhouses” ، ‫ﻛﻳﺲ‬.‫ ﻓﻠﻮر ؛ و‬.‫ و‬. ٤٣ www.iranicaonline.org/articles/bathhouses#pt١

‫ در وﺑﺴﺎﻳﺖ‬۲۰۱۳ ‫ اﻛﺘﺒ‬۲۶ ‫ در ﺗﺎرﻳﺦ‬، (‫ " )ُﻣﺘﻌﻪ‬Motʿ a " ،‫ ﺷﻬﻼ ﺣﺎﺋﺮی‬. ٤٤ www.iranicaonline.org/articles/mota

‫ در‬۲۰۱۳ ‫ ﻧﻮاﻣﺒ‬۷ ‫ در ﺗﺎرﻳﺦ‬، “Women's Worlds in Qajar Iran” ،‫ ﻣﻤﺪ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن اﻋﺘﻤﺎداﻟﺴﻠﻄﻨﻪ‬. ٤٥ www.qajarwomen.org/en/items/٩٠١D٤.html ‫وﺑﺴﺎﻳﺖ‬

‫ در وﺑﺴﺎﻳﺖ‬۲۰۱۳ ‫ ﻧﻮاﻣﺒ‬۱۱‫ در ﺗﺎرﻳﺦ‬، “Harem ii. in the Qajar period” ،‫ آﻧﺎ واﻧﺰان‬. ٤٦ www.iranicaonline.org/articles/harem-ii

١۷٢ (٢٠٠۸، ‫ ﻧﺸ ﺗﺎروس‬: ‫ اﻧﻠﺴﺘﺎن‬، ‫)ﺠﺪن‬، Pivot of the universe ،‫ اﻣﺎﻧﺖ‬. ٤٧

‫ در وﺑﺴﺎﻳﺖ‬۲۰۱۳ ‫ اﻛﺘﺒ‬۲۴ ‫ در ﺗﺎرﻳﺦ‬، “Mahd-e-Olia” ، ‫ﻗﺎﺟﺎر‬-‫ ﻣﻨﻮﭼﻬﺮ اﺳﻜﻨﺪری‬. ٤٨٤٨ www.qajarpages.org/mahdeolia.html

‫‪ . ٤٩‬ﺟﻮآن ﻛﻮل و ﻣﻮژان ﻣﻮﻣﻦ‪"Mafia, Mob and Shiism in Iraq: The Rebellion T Ottoman ،‬‬ ‫‪١٩٨۶ ، Karbala ١٨٢٤-١٨٤٣", Past & Present.‬ﺷﻤﺎرۀ ‪١١٢-١۴۳ : ١١٢‬‬

‫‪ . ٥٠‬ﻣﻮﻣﻦ ‪۳۲۸، Usuli ،‬‬

‫‪ . ٥١‬ﺣﺴﻴﻨ ‪ ۳۱۲ ، Hadrat-i-Tahirih ،‬؛ ﻣﺎزﻧﺪرا‪ ، E‬ﻇﻬﻮراﻟﻖ ‪۳۱۱،‬؛ ﻣﻮﻣﻦ ‪ ۳۲۸-۳۲۹ ، Usuli ... ،‬؛ ﺑﻌ‪A‬‬ ‫ﻣﻨﺎﺑﻊ دﻳﮕﺮذﻛﺮ ﻣﻴﻜﻨﻨﺪ ﻛﻪ وﻗ‪ k‬ﺑﻪ ﻗﺰوﻳﻦ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻨﺪ ﻓﺮزﻧﺪ ﭼﻬﺎرﻣ ﻛﻪ ﻳﮏ ¶ﺴ ﺑﻮد ﺑﺪﻧﻴﺎ آﻣﺪ‪ .‬ﻣﻮﻣﻦ ‪، Usuli... ،‬‬ ‫‪۳۲۹‬‬

‫‪ . ٥٢‬اﻣﺎﻧﺖ ‪ ، ۴۸، “Qurrat al-‘Ayn” ،‬ﭘﺎور‪۱۳ Ê‬‬

‫‪ . ٥٣‬ﻣﺆﻣﻦ ‪۳٢٩،Usuli ,… ،‬‬

‫‪ . ٥٤‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪ ،۳٢۶ ،‬ﭘﺎور‪۵١ Ê‬‬

‫‪ . ٥٥‬ﻣﺆﻣﻦ ‪۳٢٩،Usuli ,… ،‬‬

‫‪ . ٥٦‬در ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺑﻬﺎ| ﺑﻪ ﻣﻼﻗﺎت او ﺑﺎ ﺳّﻴﺪ ﻛﻇﻢ اﺷﺎره ای ﻧﺸﺪه ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﻜﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎ زﻣﺎن ﺑﺎزﮔﺸﺖ از ﻛﺮﺑﻼ‬ ‫درﺑﺎرۀ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻫﺎی ﺷﻴﺨّﻴﻪ اﻃﻼﻋ ﻧﺪاﺷﺖ ‪ ،‬زﻳﺮا در ﻏﻴ اﻳﻨﺼﻮرت درﺻﺪد ﻣ آﻣﺪ در ﺟﺴﺘﺠﻮی ﺳّﻴﺪ ﻛﻇﻢ ﻛﻪ‬ ‫ﻓﻌﺎﻻﻧﻪ در ﻛﺮﺑﻼ ﺗﺪرﻳﺲ ﻣ ﻛﺮد ﺑﺎﺷﺪ )ﻣﺆﻣﻦ ‪ .(۳٢٩،Usuli ,… ،‬ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺘﻌﺪدی )ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء ‪١٩١ ، Memorials ،‬‬ ‫؛ زرﻧﺪی ‪، ۵۵، The Dawn-Breakers, ،‬ﭘﺎور‪ (١ Ê‬اﺷﺎره ﺑﻪ آن دارﻧﺪ ﻛﻪ در ﻛﺘﺎﺑﺎنۀ ¶ﺴ ﻋﻤﻮﻳﺶ ﻣﻼ ﺟﻮاد‬ ‫و•ﺎ‪ E‬ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺮای اّوﻟﻴ ﺑﺎر ﺑﺎ آﺛﺎر ﺷﻴﺦ اﺣﺪ آﺷﻨﺎ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ .٥٧‬درﺻﻔﺤﻪ ‪ ۳٢٩‬ﻛﺘﺎب …‪ Usuli ,‬ﻣﻮﻣﻦ آﻣﺪه ﻛﻪ او ﻣﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﻴﺸﺘ اﻃﻼﺨت ﺧﻮد درﺑﺎره ﺷﻴﺨﻴﻪ از دا| ﺧﻮد‬ ‫ﻣﻼ ﻋﺒﺪاﻟﻮﻫﺎب و ¶ﺴ دا| اش ﻣﻼ ﺟﻮاد و•ﺎ‪ E‬ﻛﺴﺐ ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ‬

‫‪.٥٨‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‬

‫‪ . ٥٩‬اﻣﺎﻧﺖ ‪١۲۶ ،Qurrat al-Ayn ،‬‬

‫‪ . ٦٠‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪ ،١٢۶‬ﻫﻤﻪ ﻧﻘﻞ ﻗﻮﻟﺎ ی ﭘﺎراﮔﺮاف‬

‫‪١٣٧‬‬ ‫‪ . ٦١‬ﺑﻨﺎ‪، E‬ﻛﺴﻠﺮ ‪۵٣ ،‬‬

‫‪ . ٦٢‬ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء ‪١٩۴، Memorials... ،‬‬

‫‪ . ٦٣‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‬

‫‪ . ٦٤‬اﻣﺎﻧﺖ ‪ ، ١٢۵-۶،Qurrat al-Ayn،‬ﭘﺎور‪٨۶ Ê‬‬

‫‪ . ٦٥‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪١٢۶‬‬

‫‪ . ٦٦‬ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء ‪١٩۴، Memorials... ،‬‬

‫‪ . ٦٧‬روت ‪۶١،Tahirih،‬‬

‫‪ . ٦٨‬ﻛﺴﻠﺮ ‪)، Tahirih, A Persian Mystical Poet ،‬دﺳﺘﻨﻮﺷﺘﻪ ﭼﺎپ ﻧﺸﺪه ‪ :‬ﺳﺎﻧﺖ ﻣﻮﻧﻴﻜ ‪ ،‬ﻛ•ﻔﺮﻧﻴﺎ ‪١٠(١٩٩١،‬‬

‫‪ . ٦٩‬ﺑﺎ•ﻮزی ‪۱۶٢، TheBab،‬‬

‫‪ . ٧٠‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪١۶۳،‬؛ ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء ‪١٩۳، Memorials... ،‬‬

‫‪ . ٧١‬اﻣﺎﻧﺖ ‪١٢٧،Qurrat al-Ayn،‬‬

‫‪ . ٧٢‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‬

‫‪ . ٧٣‬ﺑﺎ•ﻮزی‪ ، TheBab،‬ﻓﺼﻞ‪۴‬؛ﻣﻮژان ﻣﻮﻣﻦ‪"Mulla Ali Bastami, Letter of the Living"،‬‬

‫‪ . ٧٤‬اﻣﺎﻧﺖ ‪١٢٧،Qurrat al-Ayn،‬‬

‫‪ . ٧٥‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪١٢۸‬‬

‫ّ‬ ‫‪ ٧٦‬ﻣﻘﺎ" "اﻧﺴﺎن ﻛﻣﻞ در ﻋﺮﻓﺎن ﻣﻮﻻﻧﺎ و ﺗﻄﺒﻴﻖ آن ﺑﺎ اﺑﻦ ﻋﺮ½‪ ،‬اﺛﺮ ﺳﻬﻴﻼ ذو‪ Ê‬و ﻟﻣّﻤﺪ ﻣﺆذ‪.E‬‬

‫‪١٣٨‬‬ ‫‪ ٧٧‬ﻛﺘﺎب "اﻧﺴﺎن ﻛﻣﻞ" ﺗﺄ•ﻒ ﻋﺰﻳﺰا ّ>ﻳﻦ ﻧﺴﻔ‪ ،‬ص‪.١٠‬‬

‫‪ . ٧٨‬ﺷﻴﺦ ﻛﻇﻢ ﺳﻤﻨﺪر ؛ اﺑﻮﻟﻘﺎﺳﻢ اﻓﻨﺎن ‪ ،‬وﻳﺮاﺳﺘﺎر ‪ ، “Biography of Tahirih”, ،‬ﭼﻬﺎر رواﻳﺖ ﺗﺎرﻳ‪ V‬از ﻃﺎﻫﺮه ‪،‬‬ ‫ﺳﻮﻣﻴ ﻛﻨﻔﺮاﻧﺲ ﻫﻨو ﻓﺮﻫﻨﮓ ‪) ،‬ﻻﻧﺪگ ‪ ،‬ﺳﻮﺋﻴﺲ ‪ :‬ﻧﺸ داﻧﺸﺎه ﻻﻧﺪگ ‪ ،‬ﺳ‪E‬ﺘﺎﻣﺒ ‪۳۴٨-٩(١٩٩١‬‬

‫‪ . ٧٩‬ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء ‪١٩۵ ، Memorials... ،‬‬

‫‪ . ٨٠‬ﺣﺴﻦ ﻣﻮﻗﺮ ﺑﺎ•ﻮزی ‪١۶۳ ، The Bab ،‬‬

‫‪ . ٨١‬ﻣﺎزﻧﺪرا‪ ، Zuhúr al-Haqq ، E‬ج‪۳٠۴ ، ۳ .‬‬

‫‪ . ٨٢‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‬

‫‪ . ٨٣‬ﻋﺒﻮد ﺻﺎﻟ` ﻧﻘﻞ از ﻛﺘﺎب اﻣﺎﻧﺖ ‪ ١٢٩ ،‬؛ ﻧﻴﻜس ‪٢۷۴-۶ ،Seyyed Ali Mohammed dit le Bab ،‬‬

‫‪ . ٨٤‬اﻣﺎﻧﺖ ‪١۳٠،Qurrat al-Ayn،‬‬

‫‪ . ٨٥‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‬

‫‪ . ٨٦‬روت ‪۶۴،Tahirih،‬‬

‫‪ . ٨٧‬اﻣﺎﻧﺖ ‪١۳٠،Qurrat al-Ayn،‬‬

‫‪ . ٨٨‬زرﻧﺪی ‪١٩۴ ،‬‬

‫‪ . ٨٩‬اﻣﺎﻧﺖ ‪ ١٣٠،Qurrat al-Ayn،‬؛ ﺑﻐﺪادی ‪١١١-۳ ، Al-Risalah al-Amriyyah ،‬‬

‫‪ . ٩٠‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‬

‫‪ . ٩١‬ﺑﺎ•ﻮزی ‪١۶۴ ، The Bab ،‬؛ ﺣﺴﻴﻨ ‪٢١٧ ، Hadrat-i-Tahirih ،‬‬

‫‪ . ٩٢‬روت ‪۶۴،Tahirih،‬‬

‫‪١٣٩‬‬ ۶۴ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٩٣

۳٠٩ ، ۳ .‫ ج‬، Zuhúr al-Haqq ، E‫ ﻣﺎزﻧﺪرا‬. ٩٤

۳١٠ ، ۳ .‫ ج‬، Zuhúr al-Haqq ، E‫ ﻣﺎزﻧﺪرا‬. ٩٥

Jewish Identities in Iran: Resistance and Conversion to Baha’i Faith ، ‫ ﻣﻬﺮداد اﻣﺎﻧﺖ‬. ٩٦ ١٠۵ (٢٠١١ ، ‫ ﻧﻴﻮﻳﻮرک‬: ‫ )ﻧﺸ ﺗﺎوروس‬، Islam and the

١٧۵-۶ ، ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٩٧

٩۵ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٩٨

٢٨ ‫ ﻳﺎدداﺷﺖ‬، ٢۳۵ ‫ ص‬. ٩٩

۱٠۵ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ١٠٠

٢٨ ‫ ﻳﺎدداﺷﺖ‬، ٢۳۵ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ١٠١

٢٧۳ ،The Dawn-Breakers ، ‫ ؛ زرﻧﺪی‬١۶۳ ، The Bab ، ‫ ﺑﺎ•ﻮزی‬. ١٠٢

١۶۵ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ١٠٣

‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ١٠٤

١١٧ ، Ar-Risalah al-Amriyyah ، ‫ ؛ ﺑﻐﺪادی‬١۳۳ ، “Qurrat al-‘Ayn” ، ‫ اﻣﺎﻧﺖ‬. ١٠٥

١۳۴ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ١٠٦

١۳۳ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ١٠٧

۳۵٠ ، Resurrection ، ‫ اﻣﺎﻧﺖ‬. ١٠٨

٩۵-۶ ، ۳ .‫ ج‬، Zuhúr al-Haqq ، E‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ ؛ ﻣﺎزﻧﺪرا‬. ١٠٩

٢۳٠ ، Hadrat-i-Tahirih، ‫ ﺣﺴﻴﻨ‬. ١١٠

The World Order of Bahá'u'lláh: Selected Letters, "The Bahá'u'lláh" ، ‫ اﻓﻨﺪی‬Ê‫ ﺷﻮ‬. ١١١ ١٢۶، Dispensation of

۳۴٧ -٨، ۳ .‫ ج‬، Zuhúr al-Haqq ، E‫ ﻣﺎزﻧﺪرا‬. ١١٢

۳٧۴ ، ۳ .‫ ج‬، Zuhúr al-Haqq ، E‫؛ ﻣﺎزﻧﺪرا‬۳۵٠ ، Resurrection ، ‫ اﻣﺎﻧﺖ‬. ١١٣

۳۴٨-۳۴٩ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ١١٤

١٩٧ ، Memorials... ، ‫ ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء‬. ١١٥

٢٧۶ ، Seyyed Ali Mohammed ، ‫ ؛ ﻧﻴﻜس‬۶٩ ،Táhirih ، ‫ روت‬. ١١٦

٩۶، The Dawn-Breakers ، ‫ زرﻧﺪی‬. ١١٧

۳٠۴ ، ۳ .‫ ج‬، Zuhúr al-Haqq ، E‫ ﻣﺎزﻧﺪرا‬. ١١٨

۳٠٩-۳١٠ ، ۳ .‫ ج‬، ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ١١٩

٢٧۶ ، Seyyed Ali Mohammed ، ‫؛ ﻧﻴﻜس‬٧٠ ،Táhirih ، ‫ روت‬. ١٢٠

١۳۴، “Qurrat al-‘Ayn"، ‫ اﻣﺎﻧﺖ‬. ١٢١

١٩٧ ، Memorials... ، ‫ ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء‬. ١٢٢

٢٧۶-٧ ، Seyyed Ali Mohammed ، ‫ ﻧﻴﻜس‬. ١٢٣

١٩۵، The Dawn-Breakers ، ‫؛ زرﻧﺪی‬٧٠ ،Táhirih ، ‫ روت‬. ١٢٤

١٩۶، The Dawn-Breakers ، ‫؛ زرﻧﺪی‬١۳۶، “Qurrat al-‘Ayn"، ‫ اﻣﺎﻧﺖ‬. ١٢٥

١٩۶، The Dawn-Breakers ، ‫ زرﻧﺪی‬. ١٢٦

۳۳۳ ،Usuli... ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ١٢٧

١٩۶، The Dawn-Breakers ، ‫؛ زرﻧﺪی‬١۳۶، “Qurrat al-‘Ayn"، ‫ اﻣﺎﻧﺖ‬. ١٢٨

‫؛ ﺷح ﻛﺸﺘ‬١٩٧، The Dawn-Breakers ، ‫؛ زرﻧﺪی‬٢٧٨ ، Seyyed Ali Mohammed ، ‫ ﻧﻴﻜس‬. ١٢٩ ٧۳، Táhirih ، ‫ روت‬، ‫ﻃﺎﻫﺮه‬

١٩٧، The Dawn-Breakers ، ‫ زرﻧﺪی‬. ١٣٠

١٩٨ ، Memorials... ، ‫ ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء‬. ١٣١

١٩٧ ، The Dawn-Breakers ، ‫ زرﻧﺪی‬. ١٣٢

١۳١ ، ‫ ﺳﻤﻨﺪر‬. ١٣٣

١۳٧، Qurrat al-‘Ayn، ‫ اﻣﺎﻧﺖ‬. ١٣٤

۵۴ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ ؛ ﺳﻤﻨﺪر‬. ١٣٥

۳۵٠ ، Resurrection and Renewal ، ‫ اﻣﺎﻧﺖ‬. ١٣٦

۵۴ ‫ ﺳﻤﻨﺪر‬. ١٣٧

٢۳٨ ، Hadrat-i-Tahirih، ‫ ﺣﺴﻴﻨ‬. ١٣٨

٧۴-٧۵ ، ‫ ﻣﺎرﺗﺎ روت‬، Táhirih ‫ ﻧﻘﻞ از ﻛﺘﺎب‬، ‫ ﺳﻤﻨﺪر‬. ١٣٩

١۶۶ ، The Bab ، ‫ ﺑﺎ•ﻮزی‬. ١٤٠

‫‪ . ١٤١‬اﻣﺎﻧﺖ ‪١۳٨، “Qurrat al-‘Ayn"،‬‬

‫‪ . ١٤٢‬زرﻧﺪی ‪٢٠۳ ، The Dawn-Breakers ،‬‬

‫‪ . ١٤٣‬روت ‪ ٧۵ ،Táhirih ،‬؛ ﺑﺎ•ﻮزی ‪١۶٧ ، The Bab ،‬‬

‫‪ . ١٤٤‬ﺳﻤﻨﺪر ‪ ۵٨ ، Biography of Tahirih،‬؛ زرﻧﺪی ‪٢٠۳، The Dawn-Breakers ،‬؛ ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﻧﻮﺷﺘﻪ‬ ‫ﻣﺎزﻧﺪرا‪ E‬در ﻛﺘﺎب ﻇﻬﻮر اﻟﻖ ‪ (۳٧۶ ،‬ﻫﻤﺴ ﻣﻴزا ﻫﺎدی ﺑﻌﻨﻮان زن رﺧﺘﺸﻮر ﺑﻪ آﻧﺎ رﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪ . ١٤٥‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪ ۵٨‬؛ روت ‪٧۶ ،Táhirih ،‬‬

‫‪. ١٤٦‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‬

‫‪ . ١٤٧‬اﻳﻦ ﺧﺪﻣﺘﻜر وﻓﺎدار ﻗﻠ ﻧﺎم داﺷﺖ‪ .‬ﻧﻴﻜس ‪٢٧٨، Seyyed Ali Mohammed dit le Bab،‬دروازۀ ﺷﺎﻫﺰاده‬ ‫ﺣﺴﻴ ) اﻓﻨﺎن ‪،‬ﺳﻤﻨﺪر‪ ، ۵٨، Biography of Tahirih،‬از ﻃﺮﻳﻖ ﺷﻜﻓ در دﻳﻮار )ﻧﻴﻜس ‪Seyyed Ali ،‬‬ ‫‪ ٢٧٨،Mohammed dit le Bab‬؛ روت ‪(٧۶ ، Táhirih،‬‬

‫‪ . ١٤٨‬ﺳﻤﻨﺪر ‪۵٨ ، Biography of Tahirih،‬؛ روت ‪ ،٧۶، Táhirih،‬از ﻗﻮل ﻳﻜﻰ از ﻫﻤﺮاﻫﺎن ﻃﺎﻫﺮه در اﻳﻦ ﺳﻔﺮ ‪،‬‬ ‫ﺑﻪ ﻧﺎم ﻧﺎﻳﺐ ﻗﻠ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺾ آﻧﻜﻪ از ﺷﻬﺮ ﺧﺎرج ﺷﺪﻧﺪ ﻣﺴﻴ ﺧﻮد را از ﺟﺎدۀ اﺻﻠ ﺗﻐﻴﻴ دادﻧﺪ و ﺑﻪ ﺟﺎده‬ ‫ای ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﻮﺋﻴ زﻫﺮا درﻗﺰوﻳﻦ ﻣﻴﻓﺖ ﺣﺮ‪t‬ﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪) .‬ﻧﻴﻜس ‪Seyyed Ali Mohammed dit le ،‬‬ ‫‪ (٢٧٨،Bab‬؛ ﺳﻤﻨﺪر ‪ ،‬ﻧﻘﻞ از روت ‪.٧۶ ، Táhirih،‬‬

‫‪ . ١٤٩‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪ ۵٨ ،‬؛ در ﺻﻔﺢۀ ‪٢٧٨‬ﻛﺘﺎب ﻧﻴﻜس ‪ Seyyed Ali Mohammed dit le Bab‬آﻣﺪه ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﻠ‬ ‫ﺑﻪ ﻧﺎم "اﻧﺪرﻣﺎن" در ﻧﺰدﻳﻜﻰ ﺷﺎﻫﺰاده ﻋﺒﺪاﻟﻌﻈﻴﻢ وارد ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬روت ‪٧۶ ، Táhirih،‬‬

‫‪ . ١٥٠‬ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء ‪٢٠٠ ، Memorials... ،‬‬

‫‪ . ١٥١‬ﺳﻤﻨﺪر ‪۵٨ ، Biography of Tahirih،‬‬

‫‪ . ١٥٢‬زرﻧﺪی ‪٢٠٤ ،‬‬

‫‪ . ١٥٣‬ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء‪ ،‬ﺗﺬﻛﺮةاﻟﻮﻓﺎ‪ ،‬ص‪.٣٠٦‬‬

‫‪١٤٣‬‬ ‫‪ . ١٥٤‬زرﻧﺪی ‪١٧٧، The Dawn-Breakers ،‬‬

‫‪ . ١٥٥‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪١٧٠-١‬‬

‫‪ . ١٥٦‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪١٨١‬‬

‫‪١٧۳- ۴ . ١٥٧‬‬

‫‪ . ١٥٨‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪١٧٢‬‬

‫‪ . ١٥٩‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪١٧۶‬‬

‫‪١٧٢ . ١٦٠‬‬

‫‪ . ١٦١‬ﺑﺎ•ﻮزی ‪١۳٢ ، The Bab ،‬‬

‫‪ . ١٦٢‬زرﻧﺪی ‪٢١٩-٢٢١، The Dawn-Breakers ،‬‬

‫‪ . ١٦٣‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪٢٢۶- ۷‬‬

‫‪ . ١٦٤‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪٢٢٩‬‬

‫‪ . ١٦٥‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪٢۳٠‬‬

‫‪ . ١٦٦‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪٢۳١‬‬

‫‪ . ١٦٧‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪٢۳٢- ۳۳‬‬

‫‪ . ١٦٨‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪٢٠۴-۵‬‬

‫‪ . ١٦٩‬ﻛﺴﻠﺮ ‪١۴-١۵ ،‬‬

‫‪ . ١٧٠‬زرﻧﺪی ‪٢٠۵ ، The Dawn-Breakers ،‬‬ ‫‪١٤٤‬‬ ‫‪ . ١٧١‬در ﺻﻔﺤﻪ ‪ ١۳٨‬ﻛﺘﺎب ‪) Qurrat al-‘Ayn‬اﻣﺎﻧﺖ( آﻣﺪه ﻛﻪ او ﺑﺮای ﭼﻨﺪ ﻣﺎه در ﻃﻬﺮان و ﻳﺎ ﺧﺎرج از ﻃﻬﺮان‬ ‫ﺑﺴ ﺑﺮد ؛ در ﺻﻔﺢۀ ‪ ٢٠۵‬ﻛﺘﺎب ‪ The Dawn-Breakers‬آﻣﺪه ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد " ﺑﻌﺪ از ﭼﻨﺪ روز"‬ ‫او را ﺑﻪ ﺧﺮاﺳﺎن رواﻧﻪ ﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ . ١٧٢‬دﻳﻮﻳﺪ روح ‪Robe of Light, the Prophetic Years of the Supreme Prophet ، ،‬‬ ‫‪) ، Baha’u’llah ١٩١٧-١٨٥٢‬آﻛﺴﻔﻮرد ‪ ،‬اﻧﻠﺴﺘﺎن‪:‬ﻧﺸ ﺟﻮرج روﻧﺎ> ‪۸٢، (۱۹۹۴،‬‬

‫‪ . ١٧٣‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪۸۳‬‬

‫‪ . ١٧٤‬ﺳﻌﻴﺪ اﻣﻴ ارﺟﻨﺪ ‪ , "Islam in Iran vi., the Concept of Mahdi in Sunni Islam" ،‬داﻳﺮة اﻟﻌﺎرف‬ ‫اﻳﺮاﻧﻴﻜ ‪،‬ﺟﺘ دﻫﻢ ‪ ،‬دﺳﺎﻣﺒ ‪١۳۴-٢٠٠۴،١۳۶‬‬

‫‪ . ١٧٥‬زرﻧﺪی ‪٢۵۳ ، The Dawn-Breakers ،‬‬

‫‪ . ١٧٦‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪٢٠٨-٢١٠‬‬

‫‪ . ١٧٧‬ﻣﻮژان ﻣﻮﻣﻦ ‪The Social Basis of the Babi Upheavals in Iran (١٨٤٨-١٨٥٣): A Analysis،‬‬ ‫‪ ، Int. J. Middle East Studies، Preliminary‬ﺷﻤﺎره ‪١۶١ (١۵٧-١٨۳ ،١٩٨۳ ،١۵‬‬

‫‪ . ١٧٨‬اﻣﺎﻧﺖ ‪١۳٨، Qurrat al-‘Ayn ،‬‬

‫‪ . ١٧٩‬روح ‪٨۳-۴ ، Robe،‬‬

‫‪ . ١٨٠‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪٨۴‬‬

‫‪ . ١٨١‬روت ‪٨١ ، Táhirih،‬‬

‫‪ . ١٨٢‬ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء ‪٢٠٠، Memorials ،‬؛ ﻧﺒﻴﻞ زرﻧﺪی ‪ ، The Dawn-Breakers،‬؛‪ ٢١١‬ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﺑﻴﺎﻧﺎت ﺣﻀت‬ ‫ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء )ﻣﻤﻮﻋﻪ اﻟﻮاح‪ ،‬ج ‪ ١۶ ، ۴‬و ‪ (٢٠‬ﺗﻌﺪاد ﺑﺎﻏﻬﺎ دو ﻋﺪد ﺑﻮد و ﺧﻴﻢۀ ﺣﻀت ﺑﻬﺎاﷲ در ﻣﻴﺪا‪ E‬ﻛﻪ ﺧﻴﻢۀ ﺑﺎﺑ ﻫﺎ‬ ‫در آﻧﺎ ﺑﻮد ﻗﺮار داﺷﺖ‪.‬‬

‫‪ . ١٨٣‬ﺑﺎ•ﻮزی ‪١۶٨ ،The Bab ،‬ﻣﻠ ﻛﻪ اﻛﺜﻳﺖ ﺑﺎﺑﻴﺎن در آن ﺳﺎﻛﻦ ﺑﻮدﻧﺪ رو ﺑﻪ ﺳﻪ ﺑﺎغ ﺑﻮد ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﺧﻴﻤﻪ ﻫﺎی ﺧﻮد را‬ ‫در وﺳﻂ ﻣﻴﺪان ﻧﺼﺐ ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫‪١٤٥‬‬ ‫‪ . ١٨٤‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‬

‫‪ . ١٨٥‬روح ‪٨۴ ، Robe،‬‬

‫‪ . ١٨٦‬ﻣﺎزﻧﺪرا‪ ،١١١، Zuhúr al-Haqq ، E‬از ﻗﻮل ﺷﻴﺦ اﺑﻮﺗﺮاب در ﻛﺘﺎب ﻧﺒﻴﻞ زرﻧﺪی ‪The Dawn-،،‬‬ ‫‪٢١١،Breakers‬‬

‫‪ . ١٨٧‬ﻧﺒﻴﻞ زرﻧﺪی ‪٢٠٧،The Dawn-Breakers،،‬‬

‫‪ . ١٨٨‬روح ‪٨۵ ، Robe،‬‬

‫‪ . ١٨٩‬اﻣﺎﻧﺖ ‪١۳٨، Qurrat al-‘Ayn ،‬‬

‫‪ . ١٩٠‬ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی ‪۳١ ،God Passes By ،‬‬

‫‪ . ١٩١‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‬

‫‪ . ١٩٢‬ﻗﺮآن ‪ ،‬ﺳﻮرۀ‪ ۷ ۴‬آﻳﻪ ‪ ۸‬و ﺳﻮره ‪ ۶‬آﻳﻪ ‪ ۷۳‬ﻧﻘﻞ از ‪ ، Memorials‬ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎ‪٢٠١ ،‬‬

‫‪ . ١٩٣‬ﻧﻘﻞ از ﺷﻴﺦ اﺑﻮﺗﺮاب در ﻛﺘﺎب ﻧﺒﻴﻞ زرﻧﺪی ‪ ٢١۳ ، The Dawn-Breakers ،‬؛ ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء ‪٢٠، Memorials ،‬‬ ‫؛ ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی ‪۳۳-۴ ،God Passes By ،‬‬

‫‪ . ١٩٤‬ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی ‪۳٢ ،God Passes By ،‬‬

‫‪ . ١٩٥‬ﻃﺒﻖ ﮔﻔﺖۀ ﺷﻴﺦ اﺑﻮﺗﺮاب ﻧﻘﻞ در ﻛﺘﺎب ﻧﺒﻴﻞ زرﻧﺪی ‪٢١٣، The Dawn-Breakers ،‬؛ ﻧﺎم ﺷﺨﺺ ﺑﺎﺑ ﻛﻪ‬ ‫ﻠﻮی ﺧﻮد را ﺑﺮﻳﺪ ﻋﺒﺪاﻟﺎﻟﻖ اﺻﻔﻬﺎ‪ E‬ﺑﻮد ؛ ﺣﻀت ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎ او را "اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ " ﻟﻘﺐ دادﻧﺪ‪ ، .‬اﻟﻮاح ﺣﻀت ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎ ‪،‬‬ ‫ج‪ ۱۷ ، ۴ .‬و ‪٢۱‬‬

‫‪ . ١٩٦‬ﻗﺮآن ﻣﻴﺪ ‪ ،‬ﺳﻮرۀ ‪ ،۵۶‬ﻧﻘﻞ از ﻛﺘﺎب ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء ‪٢٠١، Memorials ،‬؛ ؛ ﺑﺎ•ﻮزی ‪١۶۸The Bab ،‬‬

‫‪ . ١٩٧‬ﻛﺴﻠﺮ‪ ،‬ﺑﻨﺎ‪٧٧، Tahirih: A Portrait in Poetry. ، E‬‬

‫‪ . ١٩٨‬ﻗﺮآن ‪ ،۵۵ ، ۵۴:۵۴‬ﻧﻘﻞ در ﻛﺘﺎب زرﻧﺪی ‪٢۱٣‬‬ ‫‪١٤٦‬‬ ‫‪ . ١٩٩‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‪٢١۳‬؛ ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی ‪۳٢-۳، God Passes By ،‬‬

‫‪ . ٢٠٠‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪٢١۴‬‬

‫‪ . ٢٠١‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪ ٢١۵‬؛ ؛ ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء ‪٢٠١، Memorials ،‬‬

‫‪ . ٢٠٢‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪٢١۴‬‬

‫ّ‬ ‫‪ . ٢٠٣‬در ﻧﺴﺨﻪ ای ﻛﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﺸﺎﻫﺪات ﻳﮏ ﺷﺎﻫﺪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه آﻣﺪه ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﻫﻨﺎﻣ ﻛﻪ ﻓﺪوس ﻣﺸﻐﻮل دﺨ و ﻧﻤﺎز‬ ‫ﺑﻮد ﻃﺎﻫﺮه ﺷﻤﺸﻴ ﺑﺪﺳﺖ وارد ﺷﺪ و ﺑﺎ ﺻﺪای ﺑﻠﻨﺪ از اوﺧﻮاﺳﺖ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻋﻠﻤﺎء ﺷﻬﺮ ﺧﻮد ﻛﻪ ﺑﺮ ﻋﻠﻴﻪ او ﺑﻮدﻧﺪ ﻗﻴﺎم‬ ‫ﻛﻨﺪ زﻳﺮا ﻛﻪ زﻣﺎن ﺷﻬﺎدت رﺳﻴﺪه ﺑﻮد )ﻣﺎزﻧﺪرا‪ ، Zuhúr al-Haqq ، E‬ج‪(۳٢۵-٢۶ ،۳ .‬‬

‫‪ . ٢٠٤‬ﻃﺒﻖ ﮔﻔﺖۀ ﺷﻴﺦ اﺑﻮﺗﺮاب ﻧﻘﻞ در ﻛﺘﺎب ﻧﺒﻴﻞ زرﻧﺪی ‪٢١١، The Dawn-Breakers ،‬؛ ﻣﺎزﻧﺪرا‪Zuhúr ، E‬‬ ‫‪ ، al-Haqq‬ج‪١١١ ، ۳ .‬‬

‫‪ . ٢٠٥‬ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی ‪ ۳١-٢ ، God Passes By ،‬ﻣ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﺮﺧﻮرد ﺑﻴ دو ﻧﻔﺮ از ﺣﺮوف ّ‬ ‫‪ p‬از ﻗﺒﻞ ﺗﺪارک‬ ‫دﻳﺪه ﺷﺪه ﺑﻮد ﺗﺎ از ﻣﻴان ﺗﺮس و ﻫﺮا‪ n‬ﻛﻪ اﻓﺮاد ﺑﺮای ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘ ﺗﻌﺎ•ﻢ اﺳﻼم ﻣﻜﻦ ﺑﻮد ﺑﻪ آن دﭼﺎر ﺷﻮﻧﺪ را‬ ‫ﻛﺳﺘﻪ ﺷﻮد‪ .‬زرﻧﺪی در ﺻﻔﺤﻪ ‪ ٢۱٢‬آورده ﻛﻪ ﻗﺪوس ﻣﺎﻓﻈﻪ ﻛراﻧﻪ ﻃﺒﻖ ﻧﻘﺸﻪ ای ﻗﺒﻠ ﻗﺮار ﺑﻮد ﺗﺎ ﺑﺎ ﻧﻈﺮات و ﺳﺨﻨﺎن‬ ‫ﺻﻳﺢ و اﻓﺮا‪ D‬ﻃﺎﻫﺮه ﻣﺎﻟﻔﺖ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﻛﺘﺎب "ﻛﺸﻒ اﻟﻐﻄﺎ" )‪ ، The Dawn Breakers‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(۱٨٧‬‬ ‫ﻗﺪوس و ﻃﺎﻫﺮه ﻗﺒﻼ ﺑﺮ ﺳ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﻮاﻓﻖ ﻛﺮده و ﺗﺼﻤﻴﻤ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﺮﻃﺒﻖ اﻳﻦ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻗﺮار ﺑﻮد ﻃﺎﻫﺮه در‬ ‫ﺣﻀﻮر ﺟﻊ اﺳﺘﻘﻼل دﻳﺎﻧﺖ ﺑﺎﺑ و ﻧﺴﺦ اﺣﻜم و ﻗﻮاﻧﻴ وﺳﻨ دﻳﺎﻧﺖ ﻗﺒﻞ را اﻋﻼم ﻛﻨﺪ‪ .‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﻗﺪوس ﻗﺮار‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﻮد ﻧﻘﺶ ﻣﺎﻟﻒ او را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﺣﺮﻓﻬﺎی او را رد ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﻗﺪام ﺑﺮای ﺗﻘﻴﻒ اﺛﺮات اﻳﻦ اﻋﻼن ﭘﺮ ﻫﻴﻤﻨﻪ و‬ ‫ﭼﻠﻮﮔﻴی از ﺧﻄﺮات و ﺻﺪﻣﺎ‪ ä‬ﻛﻪ ﭼﻨﻴ ﻛری ﺑﺪﻧﺒﺎل داﺷﺖ ﺗﺪارک دﻳﺪه ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻨﻈﺮ ﻣ رﺳﺪ ﺣﻀت ﺑﻬﺎءاﷲ‬ ‫در اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن ﺑﻴﻄﺮف ﺑﻮده و ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻫﺪاﻳﺖ اﻣﻮر در اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن ﺑﻴﺎدﻣﺎﻧﺪ‪ E‬ﭘﺮداﺧﺘﻪ‪.‬‬

‫‪ . ٢٠٦‬ﺣﺴﻴﻨ ‪١٧۶ ،‬‬

‫‪ . ٢٠٧‬ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی ‪ ۳۳ ، God Passes By ،‬؛ ﻧﻴﻜس ‪ ٢۸٠ ، Seyyed Ali Mohammed ،‬؛ روح ‪، Robe ،‬‬ ‫‪۸۵‬‬

‫‪ .‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪ ۳٢،‬؛ ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻴﺦ اﺑﻮﺗﺮاب ﻧﻘﻞ در ﻛﺘﺎب زرﻧﺪی ‪٢١١٢٠٨ ،‬‬

‫‪١٤٧‬‬ ۳۳-۳۴ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢٠٩

٢١۵ ، The Dawn-Breakers، ‫ زرﻧﺪی‬. ٢١٠

۳،١١١ .‫ ج‬، Zuhúr al-Haqq ، E‫ ﻣﺎزﻧﺪرا‬.٤٨٣

٩٠ ، Robe، ‫ روح‬. ٢١٢

۴۹، ‫ﻛﺴﻠﺮ‬،E‫ ﺑﻨﺎ‬. ٢١٣

٩۱ ، Robe، ‫ روح‬. ٢١٤

٢٠٢، Memorials ، ‫ ؛ ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء‬٢١۵-١۶، The Dawn-Breakers، ‫ زرﻧﺪی‬. ٢١٥

ّ ‫ اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﻣﻼ ﻣّﻤﺪ ﺣﺰه‬.١۴۳، Qurrat al ‘Ayn ، ‫ ؛ اﻣﺎﻧﺖ‬۳٢۶-۳٢٧ Zuhúr al-Haqq، E‫ ﻣﺎزﻧﺪرا‬. ٢١٦ .‫ﺷﻳﻌﺘﻤﺪار ﻧﺎم داﺷﺖ‬

٩۵، Tahirih: A Portrait in Poetry، ‫ﻛﺴﻠﺮ‬،E‫ ﺑﻨﺎ‬. ٢١٧

۴٠-١ ، Robe، ‫ روح‬. ٢١٨

١۶١ ، The Social Basis ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٢١٩

٢۳۵- ٧ ، The Dawn-Breakers، ‫ زرﻧﺪی‬. ٢٢٠

١۶١، The Social Basis ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٢٢١

١۶٢-۶، ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢٢٢

٢۳٧-٢۴٨، The Dawn-Breakers، ‫ زرﻧﺪی‬. ٢٢٣

٢۵٠-٢۵٧ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢٢٤

‫‪ . ٢٢٥‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪٢۵٩-٢٩٨‬‬

‫‪ . ٢٢٦‬ﻣﺎزﻧﺪرا‪۳٢٧ ، Zuhúr al-Haqq، ، , E‬‬

‫‪ . ٢٢٧‬روت ‪ ٨٨، Táhirih،‬؛ در ﺻﻔﺤﻪ ‪ ۳٢٧‬ﻛﺘﺎب ﻣﺎزﻧﺪرا‪ ، Zuhúr al-Haqq، ، , E‬آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﺗﻼش‬ ‫ﻛﺮد ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻗﻠﻌﻪ ﺷﻴﺦ ﻃﺒ‪ n‬ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ اﻣﺎ در ﺑﻴ راه او را دﺳﺘﮕﻴ ﻛﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ ﻃﻬﺮان ﺑﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪه ﻣﺆﻟﻔﻴ اﻳﻦ‬ ‫ّ‬ ‫ﻛﺘﺎب روﻧﺪ ﺟﺮﻳﺎﻧﺎت آن ﻃﻮر ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب آﻣﺪه ﺻﺤﻴﺢ ﺗﺮ ﺑﻨﻈﺮ ﻣ آﻳﺪ زﻳﺮا ﺑﺎ ﺳﻴ زﻣﺎ‪ E‬ﻛ وﻗﺎﻳﻊ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺗﺮ‬ ‫اﺳﺖ در ﺻﻮرﺗ ﻛﻪ آﻧﻪ در ﻛﺘﺎب ﻣﺎزﻧﺪرا‪ E‬آﻣﺪه ﺑﺎ ﺳﺎﻳﺮ ﺟﺮﻳﺎﻧﺎت ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ زﻣﺎ‪ E‬ﻧﺪارد‪.‬‬

‫‪ . ٢٢٨‬ﻣﺎزﻧﺪرا‪۳٢٧ ، Zuhúr al-Haqq، ، , E‬؛ اﻣﺎﻧﺖ ‪ ، ١۴۳ Qurrat al-‘Ayn ،‬ﺑﺮ ﻃﺒﻖ اﻳﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺎﻫﺮه در آﻧﺎ‬ ‫ﻣﻴﻬﻤﺎن ﻣﻨل آﻗﺎ ﻧﺼا ﷲ ﮔﻴﻼردی ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪ . ٢٢٩‬اﻣﺎﻧﺖ ‪ ١۵٧، , Qurrat al-‘Ayn ,،‬ﭘﺎور‪١٧٩ Ê‬‬

‫‪ . ٢٣٠‬روح ‪ ۵٠-٢ ,٢۴ , Robe، ,‬؛ ﻫﻤﺎ اﻳﺮا‪ E‬ﺑﻬﺒﻬﺎ‪ , E‬؛ﻓﺨﺮی ﺧﺴوی ‪ , ،‬ﻓﻮق ﻟﻴﺴﺎﻧﺲ ‪Place of ,،‬‬ ‫‪City-Nature-Landscape Case Study:‬‬ ‫‪Iranian Garden: A Century Coexistence‬‬ ‫‪http://www.academia.edu/‬‬ ‫‪٧٢, Tehran Gardens in ١٩th‬‬

‫‪ . ٢٣١‬اﻣﺎﻧﺖ ‪١۴٣ Qurrat al-‘Ayn ،‬؛ ﻗﺰوﻳﻨ ‪ , ،‬ﺳﻤﻨﺪر ‪ ۳۶٨ ،‬؛ ﺣﺴﻴﻨ ‪۳١۵,‬؛ روت‪٩۵-٩۶ ،‬‬

‫‪ . ٢٣٢‬ﻫﭽﺮ ‪ ،‬ﻫﻤﺖ ‪ ١٨۴ ، The Poetry of Tahirih،‬ﭘﺎور‪٢٨٧ Ê‬‬

‫‪ . ٢٣٣‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪١٠٨-٩‬‬

‫‪ . ٢٣٤‬ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی ‪٧۴, God Passes By ،‬؛ زرﻧﺪی ‪۴۵۵، , The Dawn-Breakers،,‬‬

‫‪ . ٢٣٥‬روح ‪، , Robe، ,‬ﭘﺎور‪ Ê‬ص ‪١١١‬؛ ﺑﺎ•ﻮزی ‪۶۳-۴, Bahá'u'lláh: The King of Glory,‬‬

‫‪ . ٢٣٦‬ﺳﻤﻨﺪر‪۳۶٨ ،‬‬

‫‪ . ٢٣٧‬ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء ‪ ٢٠٢,، Memorials... ،‬؛ زرﻧﺪی ‪۴۵۵، , The Dawn-Breakers، ,‬‬

‫‪ . ٢٣٨‬ﻧﻴﻜس ‪۴۴۶، Seyyed Ali Mohammed..،‬‬ ‫‪١٤٩‬‬ ‫‪ . ٢٣٩‬اﻣﺎﻧﺖ ‪ ١۴۳، Qurrat al-‘Ayn ,،‬ﭘﺎور‪١٧٩ Ê‬‬

‫‪ ،Star of the West ، Jinab-i-Avarih . ٢٤٠‬ج‪ , ١۴ .‬آﭘﺮﻳﻞ ‪۳۵٩-۶٠، ١٩٢۳‬‬

‫‪ . ٢٤١‬ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء ‪٢٠٢ Memorials... ،‬؛ ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی ‪٧۴ ,God Passes By ،‬‬

‫‪ . ٢٤٢‬ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی ‪۶٩, God Passes By ،‬‬

‫‪ . ٢٤٣‬ﺣﻀت ﺑﺎب ‪) ،Selections from the Writings of the Bab ،‬ﺣﻴﻔﺎ ‪ ,‬اﺳاﺋﻴﻞ ‪:‬ﻣﺮ‪t‬ﺰ ﺟﻬﺎ‪ E‬ﺑﻬﺎ| ‪,‬‬ ‫‪٧۴ (١٩٨٢‬؛ ﻣﻨﺘﺨﺒﺎت آﻳﺎت از آﺛﺎر ﺣﻀت ﻧﻘﻄﻪ او‪ ،G‬ﺻﻔﺤﻪ ‪.٥٠-٤٩‬‬

‫‪ . ٢٤٤‬ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی ‪ / ١٢١،Dispensation ،‬دور ﺑﻬﺎ|‪ ،‬ص‪٤١‬‬

‫‪ . ٢٤٥‬ﺑﻨﺎ‪، E‬ﻛﺴﻠﺮ ‪٩٢- ٩۳، Tahirih: A Portrait in Poetry،‬‬

‫‪ . ٢٤٦‬روح ‪١٢٨ ، Robe، ،‬‬

‫‪ . ٢٤٧‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪١۴۶-٧،‬‬

‫‪ . ٢٤٨‬اﻣﺎﻧﺖ ‪١۴۳ ،“Qurrat al-‘Ayn” ،‬؛ ﻣﺎزﻧﺪرا‪۳٢٨ ، Zuhúr al-Haqq، ، , E‬‬

‫‪ . ٢٤٩‬روح ‪١۵٠, Robe، ,‬؛ ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی ‪ ٧۴, God Passes By ،‬ﻫﻔﺖ ﺟﻠﺴﻪ ﮔﻔﺘﮕﻮ ﺻﺤﺒﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪ ؛ ﻣﺎرﺗﺎ روت ‪,،‬‬ ‫‪ ١۴۵ , Táhirih‬ﭘﺎور‪ ۳٩ Ê‬آورده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻮۀ ﻃﺎﻫﺮه ﻛﻪ در ﻃﻬﺮان زﻧﺪﻰ ﻣ ﻛﻨﺪ در ﻣﺎه ﻣﺎرچ ‪ ١٩۳٠‬ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺖ ‪" :‬از‬ ‫ﭘﺪر ﺧﻮدم ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻧﺎﺻا>ﻳﻨﺸﺎه از ﺳﻪ ﺗﻦ از ﻋﻠﻤﺎی ﻣﻌﺮوف ﺧﻮاﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮای ﻣﻨﺎﻇﺮه ﺑﺎ ﻃﺎﻫﺮه ﺑﺮوﻧﺪ‪ .‬در اﻳﻦ‬ ‫ﻣﻨﺎﻇﺮه آﻧﻬﺎ از ﻃﺎﻫﺮه ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ " ﺑﺎ ﭼﻪ دﻻﺋﻠ دﻳﻦ ﺧﻮد را اﺛﺒﺎت ﻣﻴﻜﻨﻴﺪ ؟" و او از آﻳﺎت ﻗﺮان ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺟﻮاب داد‪ .‬اﻳﻦ‬ ‫ﻋﻠﻤﺎ ﺳﻌ ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ او روﺑﺮو ﺷﻮﻧﺪ و‪ G‬ﻗﺎدر ﺑﻪ ﭘﺎﺳﺦ دادن ﺑﻪ ﺳﺌﻮﻻت ﻃﺎﻫﺮه ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺪﺳﺘﻮر ﺷﺎه‬ ‫ﺟﻠﺲۀ دﻳﮕﺮی ﺗﺮﺗﻴﺐ داده ﺷﺪ و‪ G‬اﻳﻦ ﺑﺎر ﻋﻠﻤﺎ ﺑﻪ ﻃﺎﻫﺮه اﺟﺎزۀ ﺣﻀﻮر ﻧﺪادﻧﺪ و ﺑﺎ ﻋﺠﻠﻪ از ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ‬ ‫ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻗﺘﻞ او را ﺑﺪﻫﺪ‪ .‬ﻧﺎﺻا>ﻳﻨﺸﺎه ﺑﺎ ﻧﻘﺶۀ ﻗﺘﻞ ﻃﺎﻫﺮه ﻣﻮاﻓﻖ ﻧﺒﻮد‪".‬‬

‫‪ . ٢٥٠‬ﺷﻮ‪ Ê‬اﻓﻨﺪی ‪٧۴, God Passes By ،‬از اﻳﻦ ﻋﻠﻤﺎ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان " ‪ "deputies o f the Grand Vazir‬ﻧﺎم ﺑﺮده‬ ‫ّ‬ ‫ّ‬ ‫ﺷﺪه؛ اﻳﻦ دو ﻧﻔﺮ ﻣﻼ ﻟ ﻛﻨ و ﻣﻼ ﻣﻤﺪ اﻧﺪرﻣﺎ‪ E‬ﻧﺎم داﺷﺘﻨﺪ‬

‫‪١٥٠‬‬ ١٨۵ Ê‫ ﭘﺎور‬١۵٨ ،١۴۳, “Qurrat al-‘Ayn” ، ‫ اﻣﺎﻧﺖ‬. ٢٥١

۱٢٠-۱، Tahirih: A Portrait in Poetry، ،‫ﻛﺴﻠﺮ‬، E‫ ﺑﻨﺎ‬. ٢٥٢

۶٩ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢٥٣

۳١۵ ، Hadrat-i-Tahirih ، ‫ ﺣﺴﻴﻨ‬. ٢٥٤

Dawn-Breakers، ‫؛ زرﻧﺪی‬٧۵,God Passes By ، ‫ اﻓﻨﺪی‬Ê‫؛ ﺷﻮ‬٢٠۳-٢٠۴,، Memorials... ، ‫ ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء‬. ٢٥٥ ۴۵۵-۵٩، , The

٧۶-٧,God Passes By ، ‫ اﻓﻨﺪی‬Ê‫ ﺷﻮ‬. ٢٥٦

۴۵٨-٩، , The Dawn-Breakers، ‫ زرﻧﺪی‬. ٢٥٧

٧۳ ، Tahirih: A Portrait in Poetry، ،‫ﻛﺴﻠﺮ‬، E‫ ﺑﻨﺎ‬. ٢٥٨

۴٩، Táhirih، ‫ روت‬. ٢٥٩

|‫اﻧﺘﺸﺎرت ﺑﻬﺎ‬: ‫اﻳﻠﻴﻨﻮﻳﺰ‬، ‫)وﻳﻠﻤﺖ‬، Martha Root: Lioness at the Threshold، ‫ ﻣ ﺑﻞ ﮔﺮﻳﺲ‬. ٢٦٠ ۳۴۱(۱۹۸۳،

‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢٦١

۲۰۱۳ ‫ﺘﺎﻣﺒ‬E‫ ﭘﺎﻧﺰدﻫﻢ ﺳ‬، ‫ﺸﺎ‬t‫ ﭘﺮوﻓﺴﻮر دوﻣﻴﻨﻴﮏ ﺑﺮو‬. ٢٦٢

۱۳۵، The Babi and Baha’i Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٢٦٣

١۴٣ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢٦٤

Debunking the Myths: Conspiracy Theories on the Genesis and ، ‫ ادﻳﺐ ﻣﻌﺼﻮﻣﻴﺎن‬. ٢٦٥ ‫ در وﺑﺴﺎﻳﺖ‬۲۰۱۳ ‫ در ﺗﺎرﻳﺦ ﺳّﻮم اﻛﺘﺒ‬Mission ofthe Bahá'í Faith http://www.academia.edu/٣٤٣٣٨٣/Debunking_the_Myths_Conspiracy_Theories_on_t ۲۱-۲۳he_Genesis_and_Mission_of_the_Bahai_Faith

The Babi and Bahá’í Religions ‫ ﻛﺘﺎب ﻣﻮﻣﻦ‬۱۳۲ ‫ ﻧﻘﻞ از ﺻﻔﺢۀ‬، ۱۸۵۲ ‫ اﻛﺘﺒ‬۱۳ ‫ ﺷﻤﺎرۀ‬، ‫ ﻧﺸیۀ ﺗﺎﻳﻤﺰ‬. ٢٦٦

Words, Veils and ‫ ﻧﻘﻞ در ﻛﺘﺎب‬،Glimpses of life and manners in Persia ،‫ •ﺪی ﻣﺮی ِﺷﻞ‬. ٢٦٧ ‫ اﻧﺘﺸﺎرات‬:‫ ﻧﻴﻮﻳﻮرک‬،‫ )ﺳﻴاﻛﻴﻮز‬E‫ ﻓﺮزاﻧﻪ ﻣﻴﻼ‬،The emerging voices of Iranian women writers ٩۷ (١٩٩٢، ‫داﻧﺸﺎه ﺳﻴاﻛﻴﻮز‬

۴٠٩ (۱۸۶۶، ‫ اﺳﻤﻴﺖ و ا>ر‬: ‫اﻧﻠﺴﺘﺎن‬، ‫)ﺠﺪن‬، A History of Persia ، ‫ راﺑﺮت واﺗﺴﻦ‬. ٢٦٨

Tahirih in History: ، ‫وﻳﺮاﺳﺘﺎر‬، ‫ ﺻﺎﺑﺮ آﻓﺎﻗ‬، “Tahirih on the Russian stage” ، ‫ ﺟﻦ ﺟﻴﺴﻦ‬. ٢٦٩ ۲۳۲( ۲۰۰۴ ‫ﻟﻮس اﻧﻠﺲ‬، ‫اﻧﺘﺸﺎرات ﻛﻤﺎت‬، ‫ﻛ•ﻔﺮﻧﻴﺎ‬، ‫)ﻟﻮس اﻧﻠﺲ‬،

‫ ( در ﺗﺎرﻳﺦ‬n‫ ؛ اﻟﻜﺴﺎﻧﺪر ﻛﻇﻢ ﺑﮏ )ﺷق ﺷﻨﺎس رو‬٢۶-۷ ، The Babi and Baha’i Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٢٧٠ Orientalist ) ‫ از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬٢٠١۳ ‫ﻧﻬﻢ اﻛﺘﺒ‬ http://netlibrary.net/articles/Alexander_Kazembek_(Russian_

١۴۴ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢٧١

۱۶۸، Religions and Philosophies ، ‫ ﮔﻮﺑﻴﻨﻮ‬. ٢٧٢

‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢٧٣

١۶٩ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢٧٤

١۸٢ ‫ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢٧٥

Journal des Savants, ، ‫ ؛آدوﻟﻒ ﻓﺮاﻧﮏ‬٢۳-٢۴ ، The Babi and Baha’i Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٢٧٦ Dec, ١٨٦٥ ٧٧٦-٧٧٧، "Deuxième et Dernier Article".

۲۰ ‫ و‬۱۹، ۱۴ ‫ ﺷﻤﺎره ﻫﺎی‬، Le Temps (Paris) ‫ در روزﻧﺎمۀ‬، “Le Babysme” ، ‫؛ ﻣﻴﺸﻞ ﻧﻴﻜس‬٢۴ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٢٧٧ ۳:۳: ۳، ۱۸۶۸ ‫آﮔﺴﺖ‬

٢٢-٢۳ ، The Babi and Baha’i Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٢٧٨

۳۷۷(۱۸۶۶ ، ‫ اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﺮادران ﻣﻴﺸﻞ ﻟ ِﻮی‬: ‫ ﻓﺮاﻧﺴﻪ‬، ‫ )ﭘﺎرﻳﺲ‬، Les Apotres ، ‫ ﺟﻮزف ِرﻧﺎن‬. ٢٧٩

٢۷، The Babi and Baha’i Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٢٨٠

‫در وﺑﺴﺎﻳﺖ‬٢٠١٣ ‫ اﻛﺘﺒ‬١ ‫ در ﺗﺎرﻳﺦ‬، “Dictionnaire biographie de Lot-et-Garonne” . ٢٨١

genealogie-en-٤٧.fr/Articles/Dossiers/Dictionnaire_biographique_٠١.html

، “La belle Kourret ou l’Hain reformatrice persanne” ، ‫اورﺳﻼ ﺑﻠﻜﻮﻣﺐ‬-‫ آﻧﺪره‬. ٢٨٢ ۱۶۱(۱۸۷۰ ، ‫ ﻓﺮاﻧﺴﻪ‬، ‫ﭘﺎرﻳﺲ‬: ‫)ﻣﺆﺳﺲۀ ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﺮاﻧﺴﻪ‬L’Investigateur, ١٨٧٠, Tome X

‫ در‬٢٠١٣ ‫ ﻧﻮاﻣﺒ‬٤ ، ‫ راﻫﻨﻤﺎی ﻫﻨ‬،“Elizabeth Blackwell Counterslip ١٨٢١-Schottland ١٩١٠,” . ٢٨٣ www.elizabeth-blackwell.com ‫وﺑﺴﺎﻳﺖ‬

۴٠، The Babi and Baha’i Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٢٨٤

۲۳‫ درﺑﺘﺎرﻳﺦ‬، ‫ وﻳﺮاﻳﺶ اﺣﺴﺎن ﻳﺎر ﺷﺎﻃﺮ‬، ‫ درداﻳﺮة اﻟﻌﺎرف اﻳﺮاﻧﻴﻜ‬، “HUART, CLÉMENT” ، ‫ ژان ﻛﻟﺎرد‬. ٢٨٥ http://www.iranicaonline.org/articles/huart-clment ‫ از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬۲۰۱۳‫اﻛﺘﺒ‬

(۱۸۸۹، ‫ ﻓﺮاﻧﺴﻪ‬، ‫ ﭘﺎرﻳﺲ‬: ‫ )ﺳدﺑﻴ ارﻧﺴﺖ ﻟ ِﺮو‬، La Religion du Bab ، ‫ ﻛﻤﻨﺖ ﻫﻮارت‬. ٢٨٦

٢۵، The Babi and Baha’i Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٢٨٧

: ‫ ﻧﻴﻮﻳﻮرک‬، ‫ )ﻧﻴﻮﻳﻮرک‬۷ ‫ ﺟﺘ‬، ۱۸۸۶ ‫آﭘﺮﻳﻞ‬-‫ ژاﻧﻮﻳﻪ‬، The Library ،"Story of the Bab" ، ‫ ﻣﺮی وﻳﻠﺴﻮن‬. ٢٨٨ ۸۱۳(۱۸۸۶ ، ‫اﻧﺘﺸﺎرات ﺟﺎن آ>ن‬

۴۷، The Babi and Baha’i Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٢٨٩

‫ ﭼﺎپ اﺻﻠ در ﺳﺎل‬، (A picture from the Persian modern times in ٦ Songs)”‫ ﻣﺎری ﻧﺎﻳﻤﺎﻳﺮ‬. ٢٩٠ ( ١٩۸١، ‫ﭼﺎپ ﻣﺪد ) ﻣﻔﻞ ﻣﻠ اﻃﺮﻳﺶ‬، ‫ دروﻳﻦ‬۱٨۷۴

۶، Táhirih ، ‫در ﻛﺘﺎب ﻣﺎرﺗﺎ‬، “With Martha” ، ‫ ﻣﺮﺿﻴﻪ ﮔﻴﻞ‬. ٢٩١

"An Italian Scientist Extols ، ‫؛ ﻳﻮﮔﻮ ﺟﻴﺎﮔﺮی‬٢۷، The Babi and Baha’i Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٢٩٢ ۹۰۰(۱۹۵۶ ، |‫ اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻬﺎ‬، ‫ اﻳﻠﻴﻨﻮﻳﺰ‬، ‫)وﻳﻠﻤﺖ‬۱۹۵۰-۱۹۵۲، ۱۲ ‫ ﺟﺘ‬، The Bahá’í World ‫ ﻧﺸیۀ‬، the Bab"

‫ از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬۲۰۱۳ ‫ ﺑﺘﺎرﻳﺦ دوم اﻛﺘﺒ‬hItaly: History of the Baha'i Fait ، ‫ ﺟﻮ•ﻮ ﺳﺎوی‬. ٢٩٣

http://bahai-library.com/savi_encyclopedia_italy

۹۰۲، "An Italian Scientist Extols the Bab" ، ‫ ﺟﻴﺎﮔﺮی‬. ٢٩٤

٢۸، The Babi and Baha’i Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٢٩٥

(۱۸۸۳ ، ‫ اﻧﺘﺸﺎرات ﺷﺎرﭘﻨﺘﻴﻪ‬: ‫ ﻓﺮاﻧﺴﻪ‬، ‫)ﭘﺎرﻳﺲ‬، Hommes et choses en Perse ، ‫ﺳﻧﺎ‬ ِ ِ ‫ ﻛرﻻ‬.

‫ از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬۲۰۱۳ ‫ ﻧﻮاﻣﺒ‬۲۹ ‫ ﺑﺘﺎرﻳﺦ‬، "Carla Serena” ، ‫ ﻣﻮﻧﻴﻜ دی ﺑﺎرﺑﺎرا‬. ٢٩٧

http://www.enciclopediadelledonne.it/index.php?azione=pagina&id=٩٠٤

، ‫ اﻧﺘﺸﺎرات ﺳﻮآن زوﻧﻦ ﺷﺎﻳﻦ‬: ‫ )ﺠﺪن‬، Dictionary of Indian Biography ، ‫ ﺑﻮ?ﻧﺪ‬.‫ ای‬. n . ٢٩٨ ۳۸۲(۱۹۰۶

‫ اﻧﺘﺸﺎرات اﻧﻤﻦ‬: ‫)ﺠﺪن‬The Babis The Church Missionary Intelligencer, ٤٧:٢١, ، ‫ ادوارد ِﺳﻞ‬. ٢٩٩ ۳۲۴-۳۳۵ ( ۱۸۹۶ -۰۵ ، ‫ﻣﻴﺴﻴﻮﻧﺮی ﻛﻴﺴﺎ‬

، ‫ ﻣﺎرﺷﺎل‬، ‫ اﻧﺘﺸﺎرات ﺳﻴﻤﭙﻜﻴ‬: ‫ درﺑﺎرۀ اﺳﻼم )ﺠﺪن‬ä‫ ﻣﻘﺎﻻ‬، “The Bab and the Babis ، ‫ ادوارد ﺳﻞ‬. ٣٠٠ ۴۶-۹۸ ( ۱۹۰۱، ‫ ﻛﻨﺖ‬، ‫ﻫﻤﻴﻠﺘﻮن‬

(۱۹۱۲ ، ‫ اﻧﻤﻦ ادﺑ ﻣﺴﻴ` در ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن‬: ‫ اﻧﻠﺴﺘﺎن‬، ‫)ﺠﺪن‬، “Bahaism” ، ‫ ادوارد ِﺳﻞ‬. ٣٠١

۶۶، “The Bab and the Babis ، ‫ ِﺳﻞ‬. ٣٠٢

۵٢، The Babi and Baha’i Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٣٠٣

PDF, EBOOK، The Reconciliation of Races and Religions ، ‫ ﺗﻮﻣﺎس ﭼﻴ‬. ٣٠٤ http://www.gutenberg.org/cache/epub/٧٩٩٥/pg٧٩٩٥.html

‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٠٥

ُ ‫ آﻳ‬. . ٣٠٦ self-evaluation of women during the ottoman modernization and in "، ‫ ﺳن‬، ‫ﻞ‬ ‫ رﺳﺎلۀ ﻓﻮق ﻟﻴﺴﺎﻧﺲ در‬،“Change in the status of turkish women : kadinlar dünyasi of ١٩١٣ ۵۱ ، ۲۰۱۰ ‫ در ﺗﺎرﻳﺦ اﻛﺘﺒ‬، ‫آﻳﮕﻮل‬، Ê‫داﻧﺸﻜﺪۀ ﻋﻠﻮم اﺟﺘﻤﺎﻋ درﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺧﺎور ﻣﻴﺎﻧﻪ در داﻧﺸﺎه ﺗﻜﻨﻴﻜل ﺷ‬ http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/١٢٦١٢٣٣١/index.pdf ‫از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬

۵٢ ‫ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٠٧

۵۴ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٠٨

۵۶ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٠٩

۵۷-۵۸، ۵۵ ‫ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣١٠

۵۷-۵۸ ‫ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣١١

۸۴ ‫ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣١٢

۸۷ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣١٣

۷١-۷٢ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣١٤

۲۴، The Bábí and Bahá’í Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٣١٥

.‫ اچ‬. ‫ اﻧﺘﺸﺎرات ﺟ‬: ‫ )ﻧﻴﻮﻳﻮرک‬، “A New Religion”, The Nation" ، ‫ وﻳﺮاﺳﺘﺎر‬، ‫ وﻧﺪل ﻓﻴﻠﻴﭗ ﺎرﻳﺴﻦ‬. ٣١٦ ۷۹۳(۱۸۶۶، ‫رﻳﭽﺎردز‬

۷۹۴ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣١٧

۷۹۵ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣١٨

۷۹۵ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣١٩

٢۴-۵، The Bábí and Bahá’í Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٣٢٠

، ‫ دﻓﺘ داﻳﺮة اﻟﻌﺎرف‬، ‫ )ﭘﺎرﻳﺲ‬، L'Annuaire encyclopédique VIII, .، “Babysme" ، ‫ ﺑﻮن او‬، ‫ ِا‬. ٣٢١ The ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬http://gallica.bnf.fr/ark:/١٢١٤٨/bpt٦k٥٧٣٨٥٥٦٣/f١٣٦.image ‫ از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬۲۵۵(۱۸۶۹ ٢۴-۵، Bábí and Bahá’í Religions

The ، ۱ ‫ ﺟﺘ‬،"Shelley's Life and Writings, Two Lectures" ، k‫ وﻳﻠﻴﺎم ﻣﺎﻳﻜﻞ روﺳ‬. ٣٢٢ ٢۶۴ (۱۸۷۸ ) Review University, A Literary and Philosophic

‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٢٣

The Other Empire: British Romantic Writings about the Ottoman ، ‫ ﻓﻴﻠﻴ ﺗﻮرﻫﺎن‬. ٣٢٤ ۸۲(۲۰۰۳، ‫ اﻧﺘﺸﺎرات روﺗﻠﺞ‬: ‫ )ﻧﻴﻮﻳﻮرک‬، Empire

۲۹،Tahirih in History ،“Qurratu’l-‘Ayn Tahirih in Urdu literature”، ‫ ﺻﺎﺑﺮ آﻓﺎﻗ‬. ٣٢٥

۴۵۴ ،۳ ‫ ﺟﺘ‬، ‫ ﻇﻬﻮراﻟﻖ‬، E‫ ﻣﺎزﻧﺪرا‬. ٣٢٦

‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٢٧

۲۹، “Qurratu’l-‘Ayn Tahirih in Urdu literature” ، ‫ ﺻﺎﺑﺮ آﻓﺎﻗ‬. ٣٢٨

٢٩-٣٠ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٢٩

۳٠-۳١ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٣٠

۴۷-۸ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٣١

٣١ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٣٢

‫ در وﺑﺴﺎﻳﺖ‬n‫ )اﺻﻞ ﺷﻌﺮ ﻓﺎر‬۴۸-۹ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٣٣ http://www.nosokhan.com/Library/Topic/٠١٠٦?Query=%D٨٪B٧٪D٨٪A٧٪D٩٪٨٧٪D٨٪B١ (‫ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‬%D٩٪٨٧#٠MIV

۴۶۴، ۴۶٢ ، Martha Root: Lioness at the Threshold ، ‫ ﮔﺮﻳﺲ‬.٣٣٤

۳۲،“Qurratu’l-‘Ayn Tahirih in Urdu literature” ، ‫ ﺻﺎﺑﺮ آﻓﺎﻗ‬. ٣٣٥

۴۶۴، ، Martha Root: Lioness at the Threshold ، ‫ ﮔﺮﻳﺲ‬. ٣٣٦

http://pu.edu.pk/page ‫ از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬۲۰۱۳ ‫ ﻧﻮاﻣﺒ‬۱ ‫ ﺑﺘﺎرﻳﺦ‬، “University of the Punjab” . ٣٣٧

۳۶،“Qurratu’l-‘Ayn Tahirih in Urdu literature” ‫ﺘﺎب ﺻﺎﺑﺮ آﻓﺎﻗ‬t‫ ﭘﺮوﻓﺴﻮر ﺟﺎﺎﻧﺎت آزاد در‬. ٣٣٨

۳۴،“Qurratu’l-‘Ayn Tahirih in Urdu literature” ، ‫ ﺻﺎﺑﺮ آﻓﺎﻗ‬. ٣٣٩

۳٢-۳۴ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٤٠

۳۸-٩ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٤١

۳۵-۳۶ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٤٢

٣۷ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٤٣

۳۳ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٤٤

۴٠-۴١ ‫ ؛‬۳۵ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٤٥ ‫ از‬٢٠١۳‫ﻧﻮاﻣﺒ‬٢۶ ‫ در ﺗﺎرﻳﺦ‬، “History of First Parish of Norwell Unitarian Universalist” . ٣٤٦ ‫وﺑﺴﺎﻳﺖ‬

www.firstparishnorwell.org/history.htm#tunis

)۶ ‫ ﺷﻤﺎرۀ‬،۱۵ ‫ ﺟﺘ‬، Unity ‫ ﻧﺸﻳﻪ‬، "Woman in the Ministry: An Appeal to Fact" ، ‫ ﺟﺎن ﺗﻮﻧﻴﺲ‬. ٣٤٧ ٩٢-٩۴ (۱۸۸۵

٩٢ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٤٨

٩۳ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٤٩

٩۳ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٥٠

٩۴ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٥١

، “Jane Henriette Magre Dieulafoy”، ‫ ؛‬۴٩٩، The Bábí and Bahá’í Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٣٥٢ ‫ از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬۲۰۱۳ ‫ اﻛﺘﺒ‬۱۹ ‫ درﺗﺎرﻳﺦ‬، ‫ وﻳﺮاﺳﺘﺎر اﺣﺴﺎن ﻳﺎر ﺷﺎﻃﺮ‬، ‫داﻳﺮةاﻟﻌﺎرف اﻳﺮاﻧﻴﻜ‬ www.iranicaonline.org/articles/dieulafoy-١

٢۸ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٥٣

٣۴ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٥٤

http://bahai- (١٩٩۵) Ì‫ ﻛﺘﺎﺑﺎﻧﻪ آﻧﻼﻳﻦ ﺑﻬﺎ‬، ”Browne, Edward Granville "، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬.٣٥٥ library.com/momen_encyclopedia_browne

‫ از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬٢٠١٣ ‫ﺘﺎﻣﺒ‬E‫ ﺳ‬١٠ ‫ در ﺗﺎرﻳﺦ‬، “A Year Amongst the Persians”,، ‫ ﻧﻴﻜس ﺟﻴﻤﺰ ﺑﺮﻳﺞ واﺗﺮ‬. ٣٥٦ librivox.org/a-year-amongst-the-persians-by-edward-granville-brown/

‫ از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬۲۰۱۳‫ﻧﻮاﻣﺒ‬۲۴ ‫ ﺑﺘﺎرﻳﺦ‬، “Browne’s Life and Academic Career” ، ‫ ﺟ ﻣﺎﻳﻜﻞ وﻳﻜﻨﺲ‬. ٣٥٧ www.iranicaonline.org/articles/browne-edward-granville

”Browne, Edward Granville "، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٣٥٨

، ‫ اﻧﻠﺴﺘﺎن‬، ‫)ﻛﻤﺒﻳﺞ‬، ‫ ﺣﻀت ﻋﺒﺪاﻛﻬﺎء‬، A Traveller’s Narrative ، ‫ ﻣﺘﺟﻢ‬، ‫ ادوارد ﮔﺮﻧﻮﻳﻞ ﺑﺮاون‬. ٣٥٩ ۳۰۹(۱۸۹۱، ‫اﻧﺘﺸﺎرات داﻧﺸﺎه ﻛﻤﺒﻳﺞ‬

“Art. XII.—The Bábís of Persia. II. Their Doctrines "، (۱۸۸۹)، ‫ ادوارد ﮔﺮﻧﻮﻳﻞ ﺑﺮاون‬. ٣٦٠ ۵۴-۵۶، ۱۸۸۹‫ اﻛﺘﺒ‬،۴ ‫ ﺷﻤﺎرۀ‬،۲۱ ‫ ﺟﺘ‬،‫ آﺳﻴﺎی ﺑﺮﻳﺘﺎﻧﻴﺎی ﻛﺒﻴ‬k‫ ﻧﺸﻳﻪ اﻧﻤﻦ ﺳﻠﻄﻨ‬، Literature and

”Browne, Edward Granville "، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٣٦١

۴۵-۷، The Bábí and Bahá’í Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٣٦٢

‫ ﮔﺮﻳﻦ‬،‫اﻧﺘﺸﺎرات ﻻﻧﮕﻤﻦ‬:‫اﻧﻠﺴﺘﺎن‬،‫)ﺠﺪن‬، Persia and the Persia question، ‫ ﺟﻮرج ﻛﺮوزن‬. ٣٦٣ ۴٩۷(۱۸۹۲،

(١۸٩٢،‫اﻧﺘﺸﺎرات ﻧﻴﻮﻳﻮرک ﺗﺎﻳﻤﺰ‬: ‫)ﻧﻴﻮﻳﻮرک‬۱۸۹۲،۴ ‫ ﺟﻮن‬۵ ، ‫ ﻧﻴﻮﻳﻮرک ﺗﺎﻳﻤﺰ‬،.“A New Religion” . ٣٦٤

‫ از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬٢٠١۳ ‫ درﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻴﺴﺖ و ﭘﻨﺠﻢ ﺟﻮن‬، “Sir Francis Younghusband (١٨٦٣-١٩٤٢)” . ٣٦٥

http://www.britannica.com/biography/Francis-Edward-Younghusband https://bahaitributes.wordpress.com/category/bab/

۲۰۲-۲۰۳(۱۹۲۳ ‫ اﻧﺘﺸﺎرات ﺟﺎن ﻣﻮری‬:‫ اﻧﻠﺴﺘﺎن‬، ‫ )ﺠﺪن‬، The Gleam ، ‫ ِﺳ ﻓﺮاﻧﺴﻴﺲ ﻳﺎﻧﮓ ﻫﺎزﺑﻨﺪ‬. ٣٦٦

۵۷-٨، The Bábí and Bahá’í Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٣٦٧

‫ از وﺑﺴﺎﻳﺖ‬٢٠١۵ ‫ درﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻴﺴﺖ و ﭘﻨﺠﻢ ﺟﻮن‬،“Ignatius Valentine Chirol (١٨٥٢-١٩٢٩) . ٣٦٨ https://bahaitributes.wordpress.com/category/bab/

، “Tahirih on the Russian stage”, Tahirih in History ‫ وﻳﺮاﺳﺘﺎر‬، ‫ ﺻﺎﺑﺮ آﻓﺎﻗ‬، ‫ ﺟﻦ ﺟﻴﺴﻦ‬. ٣٦٩ ۲۳۲(۲۰۰۴ ‫ ﻟﻮس آﻧﻠﺲ‬، ‫ اﻧﺘﺸﺎرات ﻛﻤﺎت‬، ‫ ﻛ•ﻔﺮﻧﻴﺎ‬، ‫)ﻟﻮس آﻧﻠﺲ‬

Bahá’í World ۶.‫ ج‬، Russia’s cultural contribution to the Bahá’í Faith، ‫ ﻣﺎرﺗﺎ روت‬. ٣٧٠ ۷٠٨(١٩۳۷ ، |‫ ﻧﺸ ﺑﻬﺎ‬: ‫ اﻳﻠﻴﻨﻮﻳﺰ‬، ‫)وﻳﻠﻤﺖ‬،

، ‫ اوراق ﭘﺮاﻛﻨﺪه درﺑﺎرۀ ﺷﻴﺨّﻴﻪ‬، "Chapter Four - The Bahá’í Faith in Turkey"، ‫ ﺟﺎن واﻟﺒﻳﺞ‬. ٣٧١ www.h-net.org/~bahai/bhpapers.htm (٢٠١٣) ٢١ ، |‫ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺑﻬﺎ‬

، Lev Tolstoi and the Bábí and Bahá’í Faiths A Bibliography ، ‫ وﻳﻠﻴﺎم ﻛﻮ•ﻨ و ﺟﻦ ﺟﻴﺴﻦ‬. ٣٧٢ www.bahai- ۳،۱۹۹۱ ‫ ﺷﻤﺎرۀ‬،۳ ‫ﻧﺸﻳﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺑﻬﺎ| ﺟﺘ‬ studies.ca/journal/files/jbs/٣.٣٪٢٠Collins&Jasion.pdf

٩ ۷٠٨ ، Russia’s cultural contribution to the Bahá’í Faith، ‫ ﻣﺎرﺗﺎ روت‬. ٣٧٣

۳۶-۴٠، The Bábí and Bahá’í Religions ، ‫ ﻣﻮﻣﻦ‬. ٣٧٤

٣۷ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٧٥

٣۶ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٧٦

۲۱۰-۲۱۱، Seyyed Ali Mohammed dit le Bab، ‫ ﻧﻴﻜس‬. ٣٧٧

۴۴۶ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٧٨

،.“A Glimpse into the Life of Laura Clifford-Barney” ، ‫ ﻣﻮﻧﺎ ﺧﺎدﻣ‬. ٣٧٩ irfancolloquia.org/pdf/lights١٠_khademi.pdf

۲۰۱۰ ‫ دﺳﺎﻣﺒ‬،.“The Luminous Years، ‫ ﻛرﮔﺮدان‬، ‫ ِﭘﺮی ﻣﻴﻠﺮ آداﺗﻮ‬. ٣٨٠ www.pbs.org/programs/paris/

۸۵، “A Glimpse into the Life of Laura Clifford-Barney” ، ‫ ﺧﺎدﻣ‬. ٣٨١

‫) ﭘﺎﻳﺎن ﻧﺎﻣﻪ در‬، Shaping Women’s Role in Early Baha’i Culture ١٨٩٨-١٩٤٠، ‫ ﺳﻠﻨﺎ ﻛﺮوﺳﻮن‬. ٣٨٢ ۵۹،( ‫ ﻛﻧﺎدا‬، ‫ داﻧﺸﺎه ﺳﺎﺳﻜﭼﻮان‬، ‫رﺷﺘﻪ ﺗﺎرﻳﺦ‬

،۱۹۱٣ ‫ ژاﻧﻮﻳﻪ‬١۰ ،١۶۸‫ ﺷﻤﺎرۀ‬،۷ . ‫ ج‬، The Vote،.“A woman apostle in Persia”، ‫ ﺷﺎرﻟﻮت ِدﺳﭙﺎرد‬. ٣٨٣ http://news.google.com/newspapers?nid=O٣NaXMp٠MMsC&dat=١٩١١٠٩٣٠&printsec١۸١ =frontpage&hl=en

،۱۹۱۱ ‫ﺘﺎﻣﺒ‬E‫ ﺳ‬۳۰ ،١٠١‫ ﺷﻤﺎرۀ‬،۴ . ‫ ج‬، The Vote، “A woman apostle in Persia”، ‫ ﺷﺎرﻟﻮت ِدﺳﭙﺎرد‬. ٣٨٤ ۲۸۰-۲۸۱ http://news.google.com/newspapers?nid=O٣NaXMp٠MMsC&dat=١٩١١٠٩٣٠&printsec=fr ontpage&hl=en

‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٨٥

‫ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٨٦

٢۹١ ، “A woman apostle in Persia”، ‫ ﺷﺎرﻟﻮت ِدﺳﭙﺎرد‬. ٣٨٧

۱۸۱ ، “An Eastern Prophet’s Message,”، ‫ ﺷﺎرﻟﻮت ِدﺳﭙﺎرد‬. ٣٨٨

The Fortnightly ‫ در ﻧﺸﻳﻪ‬،"Abdul Baha(Servant of the Glory)" ،‫اﻟﻴاﺑﺖ ﻣﺎود‬،‫ ﻛﻨﺴﺘﺎﻧﺲ‬. ٣٨٩ ۱۹۱۲‫ آﭘﺮﻳﻞ‬،۹۷ ‫ﺟﺘ‬، Review

‫ ﺟﻮن‬، " The First Persian Feminist, The Fortnightly Review" ، ‫ اﻟﻴاﺑﺖ ﻣﺎود‬، ‫ ﻛﻨﺴﺘﺎﻧﺲ‬. ٣٩٠ ۱۱۷۵-۱۱۸۲ ،٢٠۱۳

١٩١، The Dawn-Breakers، ‫ زرﻧﺪی‬. ٣٩١

١٩٢ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٩٢

‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬. ٣٩٣

‫ﻫﻤﺎﻧﺎ‬.٣٩٤

۴۵۵ ‫ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬.٣٩٥

‫‪ .٣٩٦‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‬

‫‪ . ٣٩٧‬زرﻧﺪی ‪۴۵۵-۶، The Dawn-Breakers،‬‬

‫‪.٣٩٨‬ﺑﻨﺎ‪ ، E‬ﻛﺴﻠﺮ ‪۱٣۶-۷ ،‬‬

‫‪.٣٩٩‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪٣۸‬‬

‫‪.٤٠٠‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ‪۴۱‬‬

‫‪.٤٠١‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‬

‫‪.٤٠٢‬ﻫﻤﺎﻧﺎ‬

‫‪١٦٢‬‬ ‫ﻣ ﻨﺎﺑﻊ‬

Books ‘Abdu’l-Baha, Memorials of the Faithful, (Wilmette, IL: Baha’i publishing Trust, 1971)

Sabir Afaqi, Ed., Tahirih in History, Jan T. Jasion, “Tahirih on the Russian stage”, (LA, CA: Kalimat Press, LA 2004)

Sabir Afaqi, “Qurratu’l- ‘Ayn Tahirih in Urdu literature”, Tahirih in History, LA, CA: Kalimat Press, LA 2004)

Shaykh Kazim Samandar; A.Q. Afnan, ed., “Biography of Tahirih”, Four historical narratives about Tahirih, Third Conference of Alt and Culture, (Landegg, Switzerland: Landegg University, September 1991)

Abbas Amanat, Resurrection and Renewal, the making of the Babi Movement in Iran, 1844-1850, (Ithaca, NY: Cornell U. Press, 1989)

-“Qurrat al-‘Ayn: The Remover of the Veil”, Sabir Afaqi, ed., Tahirih in history: Perspectives on Qurrat al-‘Ayn from East and West, (Kalimat Press: LA, CA 2004)

-Pivot of the Universe, (London UK: I. B. Tauris 2008)

Mehrdad Amanat, Jewish Identities in Iran: Resistance and Conversion to Islam and the Baha’i Faith, (I.B. Taurus: NY, NY 2011) Said Amir Arjomand, (Dec. 2007). &quot; Islam in Iran vi., the Concept of Mahdi in Sunni Islam&quot;. Encyclopaedia Iranica XIV (Fasc. 2): 134–136.)

‘Abdu’l-Husayn Avarih, Kawakibu’d-Durriyih (Cairo, Egypt: Bahá’í Publishing Trust, 1914)

Nabíl-i-Zarandi, The Dawn-Breakers, Translated by Shoghi Effendi, (London, UK: Bahá’í Publishing Trust, 1953)

-The Dawn-Breakers: Nabil&#39; s Narrative of the Early Days of the Bahá&#39;í Revelation, Translated by Shoghi Effendi, (Wilmette, IL: Baha&#39;i Publishing Trust, 1932)

The Bab, Qayyum al-asmāʾ, ms. dated 1261, in Afnan Library, Tonbridge, UK

-Selections from the Writings of the Bab, (Haifa, Israel: Bahá’í World Centre, 1982)

Baghdadi, Muhammad Mustafa. Ar-Risalah al-Amriyyah. (Treatise on the Cause). Appended to Ahmad Suhrab. Ar-Risalah at-Tis` `Ashariyyih. Cairo: Matba`at as-Sa`adah, 1919/1338. Pages 102-128. Digitally republished, East Lansing, Mi.: H-Bahai, 1998.

Baha’u’llah, Epistle to the Son of the Wolf, (Wilmette IL: Baha’i Publishing Trust 1988)

-Kitab Iqan, (Wilmette IL: Baha’i Publishing Trust 1989) -Epistle to the Son of the Wolf, (Wilmette IL: Baha’i Publishing Trust 1988)

Amin Banani; Jascha Kessler; Anthony A. Lee, A portrait in poetry, (LA, CA: Kalimat Press, 2004)

H. M. Balyuzi, The Bab, (Oxford, UK: George Ronald, 1973)

- Bahá&#39;u&#39;lláh: The King of Glory, (Oxford, UK: George Ronald 1980)

- Khadijih Bagum, (Oxford, UK: George Ronald 1981)

Alessandro Bausani, Religion in Iran, (NY, NY: Bibliotheica Persica Press 2000)

Bijan Bayzadeea need biblio info

Andre-Ursule de Bellecombe, “La belle Kourret ou l’Hain reformatrice persanneí, “’L’Investigateur”, 1870, Tome X, (Paris, France: L’Institut Historique de France 1870)

Virginia Bernhard Ed., Elizabeth Fox-Genovese Ed. The Birth of American Feminism: The Seneca Falls Woman&#39; s Convention of 1848, (St. James, NY: Brandywine Press, 1995)

L. Bogdanov, “The Home and Life in Persia,” Islamic Culture 5, 1931, pp. 407-21; 6, 1932, pp. 290- 306, 468-85 A. Bonneau, “Babysme&quot; L&#39; Annuaire encyclopédique VIII, (Paris: Bureau de L’Encyclopedie 1869) 255 http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k57385563/f136.image

Edward Granville Browne, (1889). “Art. XII. —The Bábís of Persia. II. Their Literature and Doctrines”, Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain, v. 21, Issue 4, October 1889

C. E. Buckland, Dictionary of Indian Biography, (London, England: Swan Sonnenschein &amp; Co. Lim., 1906)

Stanwood Cobb, &quot; The Worldwide Influence of Qurratu&#39;i- Ayn&quot;, (Wilmette, IL: Baha&#39;i Publishing Trust, 1980)

Juan Cole, Modernity and the Millenium, (NY, NY: Columbia U. Press, 1998)

- ii. Browne on Babism and Bahaism”. Retrieved 10/2/13 from www.iranicaonline.org/articles/browne-edward-granville

-and Moojan Momen. 1986. &quot; Mafia, Mob and Shiism in Iraq: The Rebellion of Ottoman Karbala 1824-1843.&quot; Past &amp; Present, No 112: 112-143.

George Curzon, Persia and the Persian question, (London UK: Longmans, Green and Co 1892) 497 http://bahailibrary.com/curzon_persia_persian_question

Hamid Dabashi, Shi’ism, A religion of Protest, (Cambridge, MA: Harvard University Press 2011) DeMause, L., Ed., The history of childhood, (NY, NY: Harper &amp; Row 1974)

Charlotte Despard, “A woman apostle in Persia”, The Vote, vol. IV, Nos. 101-103; “A woman apostle in Persia” Vol. IV, n. 102, October 7, 1911; “An Eastern Prophet’s Message” vol. VII, n. 168 http://news.google.com/newspapers?nid=O3NaXMp0MMsC&amp;dat =19110930&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en

Derek Dureka, “Elaw, Zilpha” http://pabook.libraries.psu.edu/palitmap/bios/Elaw_Zilpha.html

Edward B. Eastwick, Journal of a Diplomat&#39; s Three Years Residence in Persia -Vol I, (London, UK: Kessinger Publishing, LLC, 2007)

Clara Edge, Tahirih, self-published, 1964

Shoghi Effendi, God Passes By, (Wilmette, Il: Bahá’í Publishing Trust, 1979)

-Citadel of Faith, (Wilmette, IL: US Bahá’í Publishing Trust 1980)

-The Dispensation of Baha’u’llah, (Wilmette, Il: Bahá’í Publishing Trust, 1983)

Asghar Fathi, Women and the Family in Iran, “Tahirih: an early Iranian feminist”, (Boston, MA: Brill Publishing, 1997) Joseph P. Ferrier, “Situation de la Perse en 1851”, Revue Orientale et Algeriennce, vol 1, Paris, 1852

William Bayne Fisher, Peter Avery, Gavin Hambly, C. P. Melville, editors, The Cambridge History of Iran: From Nadir Shah to the Islamic Republic, (Cambridge, UK: Cambridge U. Press, 1991)

Carol Lee Flinders, Enduring Grace, Living portraits of seven women mystics, (San Fransisco, CA: Harper, 1993)

Marzieh Gail, &quot;Stanza from Tahirih&quot;, The journal of Baha&#39;i Studies, vol.7, Ottawa: Association for Baha&#39;i Studies, 1980-&quot;The White Silk Dress&quot;, Baha&#39;i World, v. 9 (Wilmette, IL: Baha&#39;i Publishing Trust, 1980)

-The Sheltering Branch, (Oxford UK: George Ronald 1959)

-Dawn over Mount Hira, (Oxford UK: George Ronald 1976)

Mabel R. Garis, Martha Root: Lioness at the Threshold, (Wilmette IL: Baha’i Publishing Trust 1983)

Wendell Phillips Garrison, ed., “A New Religion”, The Nation, (NY, NY: J.H. Richards Pub. 1866)

Ugo R. Giachery, &quot; An Italian Scientist Extols the Bab&quot;, The Baha&#39;i World, v. 12, 1950-1952, (Wilmette, IL: Baha’i Publishing Trust 1956) Mirza Husayn Hamadani, Tarikh-i Jadid, trans. into English by E.G. Browne, The Tarikh-i-Jadid or New History of Mirza `Ali Muhammad the Bab , (Cambridge: Cambridge University Press, 1893). This manuscript facsimile is University of Michigan Microfilm, British Manuscript Project, 1321 https://www.hnet.org/~bahai/arabic/vol2/jadid/jadid.htm

Hatcher, Hemmat, Adam’s Wish, Unknown Poetry of Tahirih, (Oxford, UK: George Ronald, 2008)

- The Poetry of Tahirih, (Oxford, UK: George Ronald, 2002)

Elinor Rice Hays, Morning Star: A Biography of Lucy Stone 1818–1893 , (NY, NY: Harcourt, Brace &amp; World 1961)

Clement Huart, La Religion du Bab, (Ernest Leroux Editeur: Paris, France 1889)

M. E. Hume-Griffith, Behind the Veil in Persia and Turkish Arabia, (Philadelphia, PA: J.B. Lippincott and Co., 1909)

Nosratollah Mohammad Hoseini, Hadrat-i-Tahirih, (Dundas, Ontario, Canada: Association for Baha&#39; i Studies in Persian 2000)

M. Ishaque, Four Eminent Poetesses of Iran, (The Rian Society: Calcutta 1950)

Abdu&#39; l-Hamid Ishraq-Khavari, Kitab Muhadhirat, (Germany: Baha&#39; i -Verlag ,142BE/1987) George R. Knight, Millenial Fever and the End of the World, (Boise, Idaho: Pacific Press Pub. Association 1993)

Dr. Todd Lawson, The Authority of the Feminine and Fatima&#39; s Place in an Early Work by the Bab, (Toronto, CA: U. of Toronto, Institute of Islamic Studies) OJBS: Online Journal of Bahá’í Studies Volume 1 (2007), 137-170 URL: http://www.ojbs.org ISSN 1177-8547

Brian Lepard, In the Glory of the Father, (Wilmette, IL: Bahá’í Publishing Trust, 2008)

Ivan Lloyd, Tahirih, “A poetic vision”, (Eloy, AZ: Desert Rose Publishing, 1999)

Baharieh Rouhani Ma&#39; ani, Leaves Of The Twin Divine Trees, (London, UK: George Ronald Pub Ltd, 2008)

Judy Mabro, Veiled half-truths: Western travellers&#39; perceptions of Middle Eastern women, (London, UK: I.B. Tauris, 1991)

Denis MacEoin, From Shaykhism to Babism: a study in charismatic renewal in Shīʻī Islam, (Indiana University: King&#39; s College, 1979)

Susan Stiles Maneck, Táhirih: A Religious Paradigm of Womanhood, (Journal of Bahá’í Studies Vol. 2, number 2, 1989) (Association for Bahá’í Studies 1989)

Mírzá Asadu’lláh Fádil-i Mázandarání, Zuhúr al-Haqq, Volumes 1–4. Tihrán, Iran: Bahá’í Publishing Trust, 1973. University Press, 2008) Farzaneh Milani, Veils and Words, The emerging voices of Iranian women writers, (Syracuse, NY: Syracuse Moojan Momen, The Babi and Baha’i Religions, 1844-1944, Some contemporary Western accounts, (Oxford, UK: George Ronald, 1981)

- “Usuli, Akhbari, Shaykhi, Babi: The Tribulations of a Qazvin family”, Iranian Studies, volume 36, number 3, September 2003

- The Social Basis of the Babi Upheavals in Iran (1848-1853): A P reliminary Analysis, Int. J.

Middle East Stud. 15 (1983), 157-183 Printed in the United States of America

- “Mulla `Ali Bastami, Letter of the Living”, http://www.momen.org/relstud/alibast.htm

- “WOMEN iv. in the works of the Bab and in the Babi Movement”. Retrieved 10/13/13

http://www.iranicaonline.org/articles/women-babi

Afsaneh Najmabadi, Women with Mustaches and Men without Beards, (U. of California Press: Berkeley CA 2005)

Marie von Najmájer “Gurret-ül-Eyn. (A picture from the Persian modern times in 6 Songs)”, Originalausg. ersch Vienna 1874 Photomechan Nachdr. d Originalausg, ext, erg and with biography, FWD and hist demolition. [With portraits. fig u]). - Vienna: National Spiritual Assembly of Baha&#39; is d in Austria, 1981. ANL-1202994 B. Neu Mag

Bahiyyih Nakhjavani, La femme qui lisait trop, (France: Actes Sud, 2007)

Francis D. Nichol, Ellen White and Her Critics, (Hagerstown, MD: Review and Herald 1951)

Julia Older, Tahirih Unveiled, Turning Point, (Cincinati, OH: WordTech Communications, 2007)

Nell Irvin Painter, ed., The Narrative of Sojourner Truth, (Penguin Books: NY, NY 1998)

Robert Peel, Mary Baker Eddy: The Years of Discovery 1821-1875, (Boston, MA; The Christian Science Publishing Society 1966)

Vahid Rafati, The Development of Shaykhi Thought in Shi’i Islam, (PhD Dissertation, UCLA, 1979, unpublished)

Joseph Renan, Les Apotres, (Paris, France: Michel Levy Freres, 1866)

Martha Root, Táhirih, the pure, (LA, CA: Kalimat Press, 1981)

- “Russia’s cultural contribution to the Baha’i Faith”, Baha’i World VI, (Wilmette, IL: Baha’I Publishing Trust 1937)

David S. Ruhe, Robe of Light, the Prophetic Years of the Supreme Prophet Baha’u’llah 1917-1852, (Oxford, UK: George Ronald, 1994) Nader Saiedi, Gate of the Heart: Understanding the Writings of the Bāb, (Waterloo, Ontario: Wilfrid Laurier University Press 2008)

Janet Ruhe-Schoen, Rejoice in my gladness, the Life of Tahirih, (Wilmette, IL: Baha’i Publishing Trust 2011)

Benjamin Schwartz, Ed., Letters from Persia written by Charles and Edward Burgess, 1828-1855, (NY, NY: The New York public library, 1942)

Edward Sell, “The Babis”, The Church Missionary Intelligencer, 47:21, (London: Church Missionary Society, 1896-05) 324-335

- “The Bab and the Babis”, Essays on Islam, (London: Simpkin, Marshall, Hamilton, Kent &amp; Co., 1901)

- “Bahaism”, (London, UK: Christian Literature Society for India 1912)

Carla Serena, Hommes et choses en Perse, (Paris, France: Charpentier et C o 1883)

Soli Shahvar, The Forgotten Schools: The Baha’is and Modern Education in Iran, 1899-1934, (NY, NY: IB Tauris and Co Ltd, 2009)

Lady Mary Sheil, Glimpses of life and manners in Persia, (London: John Murray, Albemarle Street 1856) 281 http://digital.library.upenn.edu/women/sheil/persia/persia.html#XV III Nagendra Kr Singh, Abdul Mabud Khan, editors, Encyclopaedia of the World Muslims: Tribes, Castes and Communities, (Delhi, India: Global Vision Publishing House, 2004)

Gail K. Smith, &quot; The Sentimental Novel: The Example of Harriet Beecher Stowe&quot;, The Cambridge Companion to Adib Taherzadeh, The Revelation of Baha’u’llah, vol. 4, vol. 8, (Oxford, UK: George Ronald, 1987)

Robert Grant Watson, A History of Persia, (London, UK: Smith, Elder and Co., 1866)

https://play.google.com/books/reader?id=DB0PAAAAYAAJ&amp;prin tsec=frontcover&amp;output=reader&amp;authuser=0&amp;hl=en& amp;pg=GBS.PR1

C. J. Wills, MD, In the Land of the Lion and the Sun, (London: MacMillan and Co., 1883)

Mary Wilson, &quot; Story of the Bab&quot; The Library, Jan-April 1886, v. 7, (NY, NY: John B. Alden Publisher,1886)

Nabil-i-Zarandi, The Dawnbreakers, (London, UK: Baha’i Publishing Trust, 1953)

No author listed, Tahirih Qurratu&#39; l-Ayn Bi-yad-i-Sadumin Sali-Shahadat-i-Qurratu&#39; l-Ayn Nabighih-i-

Duwran Tahirih Centennial Volume, (Nabighih-i-Duwran, Tihran: Iran 1949) No author given, “A New Religion”, New York Times, June 5, 1892, 4 (NY, NY: NY Times 1892) NY: http://www.newspapers.com/clip/20855/coutts_trotter_in_scottish_re view_is/

Web sites- No author given

Juan R.I. Cole, Series Editor, Malik-Khusravi, Muhammad `Ali, Brief Biography , https://www.h-net.org/~bahai/index/diglib/arapub.htm

“Bahá’í Faith in Pakistan”, www.bahai.pk/eng/history/historyPak.html#detail2

“Baha’i Faith in Pakistan”. Retrieved 10/5/13 from http://www.bahai.pk/eng/history/historyPak.html#detail5

Kasravi, Ahmad. Baha&#39; ism. Tehran, 1944. Iran Chamber Society: 2001-2006.

PDF files located at www.iranchamber.com.

Muhammad Hasan Khan Iʿtimad al-Saltanah. “Women&#39; s Worlds in Qajar Iran”. Retrieved 11/7/13 http://www.qajarwomen.org/en/items/901D4.html

Ceren Aygül “Change in the status of turkish women during the ottoman modernization and self-evaluation of women in kadinlar dünyasi of 1913”, a thesis submitted to the graduate school of social sciences of middle east technical university in partial fulfillment of the requirements for the degree of master of arts in the department of history, (Ankara, Turkey: Middle East Technical University, Dept. of History 2010) Retrieved 10/15/13 from http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12612331/index.pdf

Homa Irani Behbahani, Ph. D; Fakhri Khosravi, M. Sc. Iranian Garden: A Place of Coexistence: City-Nature-Landscape Case study: Tehran Gardens in 19th Century. Retrieved 10/1/13 from http://www.academia.edu

Andre-Ursule de Bellecombe, “La belle Kourret ou l’Hain reformatrice persanne”, L’Investigateur, 1870, Tome X, (L’Institut Historique de France: Paris, France 1870) 161 http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k115610.image.langEN.r=L&#39;Instit ut%20Historique%201870%20Bellecombe.swf

- “Jane Henriette Magre Dieulafoy”. Retrieved 10/19/13 www.iranicaonline.org/articles/dieulafoy-1

Juan Cole. “ii. Browne on Babism and Bahaism”. Retrieved 11/4/13 from http:// www.iranicaonline.org/articles/browne-edwardgranville

William P. Collins and Jan T. Jasion. Lev Tolstoi and the Bábí and Bahá’í Faiths A Bibliography. Journal of Bahá’í Studies Vol. 3, number 3, 1991. Retrieved 11/2/13 from http://www.bahaistudies.ca/journal/files/jbs/3.3%20Collins&amp;Jasion.pdf Nicholas James Bridgewater. “A Year Amongst the Persians”. Retrieved 10/2/13 from librivox.org/a-year-amongst-the-persiansby-edward-granville-brown/

Layla S. Diba. CLOTHING x. In the Safavid and Qajar periods. Retrieved 10/4/13 from http://www.iranicaonline.org/articles/clothing-x

Prof. Manoutchehr M. Eskandari-Qajar. “Mahd-e-Olia”. Retrieved 10/24/13 from http://www.qajarpages.org/mahdeolia.html

W. Floor, W. Kleiss. “BATHHOUSES”. Retrieved 10/1/13 from http://www.iranicaonline.org/articles/bathhouses#pt1

Adolphe Franck. Journal des Savants, &quot; Deuxième et Dernier Article&quot; Dec 1865 776-777 Retrieved 11/10/13 http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54673t/f777.image

Artur de Gobineau. Religions and Philosophies of Central Asia. Retrieved 11/20/13 from https://play.google.com/books/reader?id=kH0GAAAAQAAJ&amp;pri ntsec=frontcover&amp;output=reader&amp;authuser=0&amp;hl=en &amp;pg=GBS.PA167

Hassan Hakimian. “ECONOMY viii. IN THE QAJAR PERIOD”. Retrieved 9/21/13 from http://www.iranicaonline.org/articles/economy-viii-in-the-qajarperiod Kaveh Hemmat. “Baha&#39;i Schools in Iran”, presented at Iranian Constitutional Revolution Centennial Conference, 2006, Oxfordmore . Retrieved 9/1/13 from www.academia.edu/3501283/Bahai_Schools_in_Iran_presented_at_Ira rian_Constitutional_Revolution_Centennial_Conference_2006_Oxford

Naw Diana Htoo. Persian Dress through the Ages. Retrieved 11/22/13 from http://www.irandokht.com/editorial/index4.php?area=per&amp;sect ionID=3&amp;editorialID=958

Mona Khademi. “A Glimpse into the Life of Laura Clifford-Barney”. Retrieved 11/25/13 from http://irfancolloquia.org/pdf/lights10_khademi.pdf

Sadat A. Khan. “Unveiling the Veil: Garment of Modesty – In different ages and cultures”, Islam, Women and Feminism. Retrieved 10/20/13 from http://www.newageislam.com/islam,- women-and-feminism/unveiling-the-veil--garment-of-modesty- %E2%80%93-in-different-ages-and-cultures/d/4363

D. M. MacEoin. “Baraḡānī, Moḥammad-Taqī”. Retrieved 9/24/13 from http:// www.iranicaonline.org/articles/baragani-molla-mohammadtaqi-qazvini-sahid-e-ale-an-important-shiite-alem-of-qazvin-d

Shireen Mahdavi. THE QAJAR-PERIOD HOUSEHOLD. Retrieved 11/11/13 from http://www.iranicaonline.org/articles/qajars-periodhousehold Adib Masumian. Debunking the Myths: Conspiracy Theories on the Genesis and Mission of the Bahá&#39; í Faith. Retrieved 10/3/13 from http://www.academia.edu/343383/Debunking_the_Myths_Conspiracy_ Theories_on_the_Genesis_and_Mission_of_the_Bahai_Faith

- “A Brief History Of Women&#39; s Movements In Iran 1850 – 2000”. Retrieved 9/23/13 from http://www.iranchamber.com/society/articles/history_women_mov ements.php

Constance Elizabeth Maud. &quot; Abdul Baha (Servant of the Glory)&quot; in The Fortnightly Review, vol. 97, April 1912; “The First Persian Feminist”, January 1, 1913, 1175-1182 (London, England). Retrieved 11/11/13 from books.google.com/books?id=OUQjAQAAMAAJ&amp;pg=PA1182&amp; lpg=PA1182&amp;dq=Elizabeth+Maud+Constance+%22The+first+persia n+feminist%22&amp;source=bl&amp;ots=_8KXt1iQ_O&amp;sig=ELo0T rit1L5TX3sahQDaxSTa6c&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=tYkTUoe- K4OBygGeoICICg&amp;ved=0CEwQ6AEwBA#v=onepage&amp;q&am p;f=true

Moojan Momen. “WOMEN iv. in the works of the Bab and in the Babi Movement”. Retrieved 11/13/13 from http://www.iranicaonline.org/articles/women-babi

Afsaneh Najmabadi. “EDUCATION xxv. WOMEN’S EDUCATION IN THE QAJAR PERIOD”. Retrieved 10/18/13 from http://www.iranicaonline.org/articles/education-xxv- womenseducation-in-the-qajar-period

Michel Nicolas. “Le Babysme” in Le Temps (Paris) (14, 19, 20 August, 1868): 3, 3, 3 Retrieved 11/22/13 from http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k223594v

A. L. M Nicolas. Seyyed Ali Mohammed dit le Bab. Retrieved 9/5/13 from http://www.h- net.org/~bahai/diglib/books/K- O/N/LeBab/LeBab.htm.

Paula I. Nielson. A History of the Veil in Mesopotamia and Persia. Retrieved 9/23/13 from http://suite101.com/a/a-history-of-the-veil-inmesopotamia-and-persia-a183203

Massoume Price. “Iranian Birthdays and Rituals of Birth: A Brief History”. Retrieved 9/21/13 from www.cultureofiran.com/iranian_birthday.html

- “Iranian Marriage Ceremony, Its History &amp; Symbolism” www.iranchamber.com/culture/articles/iranian_marriage_ceremon y.php

Martha Root. “Táhirih, the pure, Irán&#39; s greatest woman”. Retrieved 10/30/13 from www.paintdrawer.co.uk/david/folders/Spirituality/Research/Bahai/ Tahirih/Life%20of%20Tahirih%20(Martha%20Root).pdf William Michael Rossetti, Lecture II, The University, A Literary and Philosophic Review, vol. 1, &quot; Shelley&#39;s Life and Writings, Two Lectures,&quot; (London, UK: Hurst and Blackett 1878) 264 Retrieved 11/25/13 from http://books.google.com/books?id=3EswAQAAMAAJ&amp;pg=PA264 #v=onepage&amp;q&amp;f=true

Julio Savi. Italy: History of the Baha&#39; i Faith. Retrieved 10/2/13 from http://bahai-library.com/savi_encyclopedia_italy

Ahmad Shahvary. “Iran’s Birth Customs: welcoming the newborn with Joy and color”. Retrieved 10/2/13 from http://apceiu.org/bbs/files/pdf/2006/sangsaeng/060529_ss_vol15_p44- 45.pdf

Anna Vanzan, “Harem ii. in the Qajar period”. Retrieved 11/11/13 from www.iranicaonline.org/articles/harem-ii

John Walbridge. &quot; Chapter Four - The Baha’i Faith in Turkey&quot; Occasional Papers in Shaykhi, Babi and Baha&#39; i Studies (March 2002) Retrieved 11/21/13 from http://www.hnet.org/~bahai/bhpapers.htm

Christoph Werner. “POLAK, Jakob Eduard, (1818-1891)”. Retrieved 10/1/13 http://www.iranicaonline.org/articles/polak-jakob-eduard G. Michael Wickens, Juan Cole, Kamran Ekbal. “iii. Browne and the Persian Constitutional Movement”. Retrieved 10/1/13 from http://www.iranicaonline.org/articles/browne-edward-granville

Donald K. Yeomans. &quot; Great Comets in History&quot; Jet Propulsion Laboratory/California Institute of Technology (Solar System Dynamics) (April 2007) Retrieved 10/25/13 from ssd.jpl.nasa.gov/?great_comets Retrieved 2011-02-02.

Anna Vanzan. “HAREM ii. IN THE QAJAR PERIOD”. Retrieved 11/10/13 from http://www.iranicaonline.org/articles/harem-ii