This file is a plain text transformation of http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/sa_kalpadrumAvadAnamAlA.xml with a rudimentary header. For a more extensive header please refer to the source file.
## Data entry: Klaus Wille ## Contribution: Klaus Wille ## Date of this version: 2020-07-31
## Source: - Vaidya: the text appended to P.L. Vaidya's edition of the Avadanasataka (Darbhanga 1958, Buddhist Sanskrit Texts ; 19).
## Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen
## Licence: This e-text was provided to GRETIL in good faith that no copyright rights have been infringed. If anyone wishes to assert copyright over this file, please contact the GRETIL management at gretil(at)sub(dot)uni-goettingen(dot)de. The file will be immediately removed pending resolution of the claim. Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
## Structure of references: A reference is assembled consisting of - a pragmatic abbreviation of the title: Kalpadrumāvadānamālā = KDA, - the number of the in arabic numerals, - the number of the verse in arabic numerals.
## Notes: This file has been created by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus from klpdraau.htm. Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented in the note element below:
Kalpadrumavadanamala Based on the text appended to P.L. Vaidya's edition of the Avadanasataka (Darbhanga 1958, Buddhist Sanskrit Texts ; 19) Input by Klaus Wille, Göttingen TEXT WITH PADA MARKERS
## Revisions: - 2020-07-31: TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus
# Text
kalpadrumāvadānamālāyāṃ 10 subhūtyavadānam* ||
athāśoko mahārājaḥ sarvaśokavinoditaḥ upaguptaṃ guruṃ natvā kṛtāñjalipuṭo 'vadat* // KDA_1
bhadanta śrotum icchāmi punar anyat subhāṣitam* yad uktaṃ śākyasiṃhena tan me gaditum arhasi // KDA_2
iti pṛṣṭo nṛpeṇāsāv upagupto yatīśvaraḥ parṣadaṃ ca samālokya saṃbabhāṣa subhāṣitam* // KDA_3
śṛṇu rājan mahābāho sarvalokahitārthataḥ subhūter avadānaṃ yat tat pravakṣye yathāśrutam* // KDA_4
purā śrībhagavān buddho dharmarājas tathāgataḥ vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavijjinaḥ // KDA_5
śāstā devamanuṣyāṇāṃ samyaksaṃbodhideśakaḥ satkṛto mānitaḥ satvair gurukṛtaś ca pūjitaḥ // KDA_6
rājabhī rājamātraiś ca dhanibhiḥ puravāsibhiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhaiś ca nānādeśasamāgataiḥ // KDA_7
devāsuramahānāgair yakṣagandharvakinnaraiḥ guruḍaiś ca mahāsarpais tathānyasatvajātikaiḥ // KDA_8
susaṃjñāto mahāpuṇyo lābhī cīvaravāsasām* piṇḍapātāsanādīnāṃ śayyādīnāṃ tathaiva ca // KDA_9
auṣadhādipariṣkāravastūnāṃ sarvataḥ sadā sārdhaṃ saśrāvakaiḥ saṃghair bhikṣubhiś ca jitendriyaiḥ // KDA_10
bhikṣuṇyupāsikābhiś ca celakopāsakais tathā bodhisatvamahāsatvaiḥ satvārthabodhivāñchibhiḥ // KDA_11
śrāvastyāṃ rājadhānyāṃ vai jetavane manorame vihāre vyaharad dharmaṃ deśayañ chubhayas sadā // KDA_12
tadā bhagavatā satvavinayānugrahārthinā āmantrya bhikṣavaḥ sarve samyagājñāpitā iti // KDA_13
gacchata bhikṣavo yūyaṃ satvānāṃ vinayārthataḥ deśān pratyabhigacchantaḥ prakāśayata saṃvṛtim* // KDA_14
tathety eva pratiśrutya śāstuḥ pādau praṇamya ca śrāvakā bhikṣavaś caiva pratasthus te niyoginaḥ // KDA_15
guro ājñāṃ vahantas te kecit prācīṃ diśaṃ gatāḥ deśayanti sma saddharmaṃ pratideśānupāsthitāḥ // KDA_16
dakṣiṇasyāṃ tathā kecit kecic ca paścimāṃ diśam* tathottarāṃ diśaṃ gatvā vidikṣu cāpi sarvataḥ // KDA_17
teṣāṃ dhyānaratā ye vai te viviktasukhaiṣiṇaḥ meror upariṣaṇḍāyām adhyūṣur dhyānatatparāḥ // KDA_18
tadābdher garuḍenaiko nāgapotaḥ samuddhṛtaḥ tam āśramam upānīya bhakṣitum upacakrame // KDA_19
tatrasthās tena nāgena bhikṣavo dhyānasaṃratāḥ dṛṣṭvaiva suprasannena manasā praṇidhir dadhe // KDA_20
dhanyās te bhikṣavo hy ete saddharmasukhacāriṇaḥ aham api ca bhūyāsaṃ tādṛgdharmasamāhitaḥ // KDA_21
iti praṇidhiṃ kurvāṇo jīvitād vyavaropitaḥ tatraiva garuḍenaivaṃ bhakṣito 'bhūt sa nāgakaḥ // KDA_22
tataḥ kālagatas tatra śrāvastyāṃ puri + + + bhūtināmnā dvijasyāsau bhāryāyā garbham āviśat* // KDA_23
tataś ca kramatas tasyā garbhaḥ samanuvardhitaḥ tatas tatsamaye prāpte dārakaḥ samajāyata // KDA_24
tataḥ pitā ca taṃ dṛṣṭā dārakaṃ saṃprasādikam* darśanīyaṃ subhadrāṅgaṃ muhuḥ paśyann ananda saḥ // KDA_25
tato jātimahaṃ kṛtvā jñānīnāhūya cādarāt* bhavanto 'sya nu kiṃ nāma kriyatām iti so 'bravīt* // KDA_26
jñātayo 'pi tathā śrutvā dṛṣṭvā cainaṃ ca bālakam* sarve harṣasamāpannā bhūtiṃ tam abruvaṃs tathā // KDA_27
yasmād bhūter ayaṃ putraṃ sujāto lakṣaṇānvitaḥ tasmāt subhūtir ity eva nāmnā bhavatu viśrutaḥ // KDA_28
tathā kramād vivṛddho 'sau subhūtir bālasundaraḥ kumāratvaṃ kramāt prāpto rarāma sa vayonvitaḥ // KDA_29
pūrvakarmabalādhānāt krodhanaḥ krūrabhāṣaṇaḥ kiṃcin nimittasaṃruṣṭo vigrahe nirato 'bhavat // KDA_30
paruṣībhūtacittatvān na tasya ko 'py abhūt suhṛt* sarvajñātiviruddhatvāt pitṛbhyām apy upekṣitaḥ // KDA_31
bandhubhiś ca parityakto naiva kasyāpy abhūt priyaḥ viśrambhapraṇayaṃ tasmin naiva kaścid abhāṣata // KDA_32
sthātuṃ gantuṃ tathā bhoktuṃ śayituṃ vābhilāpitum* tenaiva krodhinā sārdhaṃ samutsehur na kecana // KDA_33
tadā pitrā niyukto 'sau lipiśālām upāgamat* subhūtiś ca guruṃ natvā lipim anvagrahīt kramāt* // KDA_34
tato vyākaraṇādīni sarvaśāstrāṇy anukramāt* so 'dhītyaiṣāṃ suśīghreṇa pāraṃ prāpa subuddhimān* // KDA_35
tathā vedān adhītyaivaṃ sāṅgopāṅgān yathākramam* atharvam apy adhītuṃ sa prārabhat tīkṣṇamānasaḥ // KDA_36
tatra pitā dvijo bhūtir atharvādhītasaṃratam* subhūtiṃ svātmajaṃ putraṃ dṛṣṭvaivaṃ samacintayat* // KDA_37
subhūtir mama putro 'yam agnikalpaḥ sutīkṣṇadhīḥ kadācit kupito roṣāl loke 'narthaṃ kariṣyati // KDA_38
tad anvāharitavyo 'yam ātharvaṇāt prayatnataḥ ṛṣiṣu preṣayitvainaṃ yojayiṣye ca saṃyame // KDA_39
iti matvā pitā bhūtiḥ subhūtiṃ svātmajaṃ tathā ātharvaṇād vinirhṛtya prabodhayaṃs tam abravīt* // KDA_40
śṛṇu putra mayā proktaṃ hitārthaṃ tava saṃmatam* tvaṃ hi vidvān mahāvijñaḥ sarvaśāstrāṅgapāragaḥ // KDA_41
kiṃ tavātharvavedena māyākleśārthasādhinā viramya tadadhiṣṭhānād ṛṣicaryāṃ samācara // KDA_42
munīnām upadeśāni pratilabhya jitendriyaḥ śāntātmā sukham āsthāya carasva vratam uttamam* // KDA_43
dhanyās te vītarāgā ye gurubhaktāś ca nirmadāḥ viviktāraṇyavāseṣu vasanti dhyāyinaḥ sadā // KDA_44
ye 'pi parigrahāṃs tyaktvā bhavanti brahmacāriṇaḥ devānām api te mānyā vandanīyāḥ sadā khalu // KDA_45
ye pravrajyāṃ samāgṛhya śāntātmāno jitendriyāḥ avasanti puṇyatīrtheṣu te 'pi hi paramarṣayaḥ // KDA_46
kāmabhogyāni ye hitvā sādhayante tapovane phalamūlodakais tuṣṭās te 'pi dhanyā dvijottamāḥ // KDA_47
ye 'pi kleśān vinirjitya caturbrahmavihāriṇaḥ bhikṣāśinaḥ samādhisthās te hi brahmavidāṃ varāḥ // KDA_48
ye cāparigrahītāro nirlobhāḥ satyavādinaḥ nirmadā nirahaṃkārās ta eva brāhmaṇottamāḥ // KDA_49
yasya dātuṃ mano nāsti matsarākrāntacetasaḥ vedaśāstrāgamais tasya kim eva svātmapoṣiṇaḥ // KDA_50
yasya cittaṃ hy aviśuddhaṃ śīlasaṃvaravarjitam* kiṃ bhāti muniveṣeṇa sa naṭarṣir ivonmadaḥ // KDA_51
yasya loke dayā nāsti bālavṛddhādiduḥkhite kiṃ tasya brahmavṛttena citte{na} parimohite // KDA_52
yasya na kuśalotsāhaṃ citte lokārthaṃ sādhitum* tasya kiṃ tapasā siddhe kevalaṃ pāpahetubhiḥ // KDA_53
yasya cittaṃ pravikṣiptaṃ kleśād yair asamāhitam* sa kiṃ guhāniviṣṭo 'pi na sādhur duṣṭajantuvat* // KDA_54
yasya prajñā viśuddhā na saddharmaguṇasādhane tasya kiṃ brahmacaryeṇa kevalaṃ duḥkhahetunā // KDA_55
yaś ca dātā viśuddhātmā sarvasatvān upālakaḥ nīco 'pi sa dvijakalpo yato dātā prajāpatiḥ // KDA_56
yena saṃrakṣitaṃ nityaṃ śīlaṃ saṃyamasaṃvṛttam* sa eva brāhmaṇaḥ śuddhaḥ śrotriyo vedanān yatiḥ // KDA_57
yasya cittaṃ dayāśūlaṃ sarvasatvahiteṣitam* caṇḍālo 'pi sa vipraḥ syāl lokeśo hi kṣamākaraḥ // KDA_58
yenaiva duṣkaraṃ karma sādhitaṃ satvahetunā sa eva brāhmaṇo dhīro viśvakarmā yato vidhiḥ // KDA_59
yasya cittaṃ sadā satvahitārtheṣu samādhitam* sa hi vipro mahābhijño brahmā jñānarato yataḥ // KDA_60
yasya prajñā jagallokahitānuśāsanojjvalā saiva dvijavaro vijño vedadharmāsthito dvijaḥ // KDA_61
yenaiva nirjitāḥ kleśāś caturbrahmavihāriṇā svacitte bhāvitaṃ brahma sa eva brāhmaṇottamaḥ // KDA_62
tasmāt putra mayā proktaṃ śrutvā lokahitotsukaḥ sarvakleśān vinirjitya saddharmābhirato bhava // KDA_63
iti pitur vacaḥ śrutvā subhūtiḥ so 'numoditaḥ kṛtāñjalis tathā natvā pitaram ity abhāṣata // KDA_64
tathā satyaṃ manas tāta rocate tapase mama tad ājñāṃ dehi me tāta cariṣye brahmasadvratam* // KDA_65
tenaivaṃ prārthyamāno 'sau subhūtinā pitā tataḥ pariṣvajyātmajaṃ putraṃ punar apy abravīn mudā // KDA_66
evaṃ cet tava vāñchāsti putra brahmasusādhanaiḥ cara brahmavrataṃ samyagdhīracittasamāhitaḥ // KDA_67
ādau krodharipuṃ jitvā duṣṭabhārān vinirjaya yāvat krodham anirjitya duṣṭāñjetuṃ na śaknuyāḥ // KDA_68
yāvad duṣṭān anirjitya dharme sthātuṃ na śaknuyāḥ asusaṃsthitadharmāṇaṃ hanyur mārā hi sarvathā // KDA_69
tasmād vāñchati yo brahma tenādau cittakoṭarāt* viniḥkṛṣya prayatnena hantavyaḥ krodhapannagaḥ // KDA_70
krodho hi vasate yasya citte mānamadākule tāvat sadguṇayukto 'pi sevyate naiva sajjanaiḥ // KDA_71
tasmāt sarvaprayatnena krodhajiṣṇuḥ samāhitaḥ pravrajyāṃ samupāsiśritya cara brāhmaṇyam ādarāt* // KDA_72
tathety asau pratiśrutya subhūtiḥ saṃpramoditaḥ sahasā pitarau natvā munīnām āśramaṃ yayau // KDA_73
tatra prāpto munīn natvā kṛtāñjalipuṭo mudā brāhmaṇyasaṃvaraṃ prāptuṃ pravrajyāṃ samayācata // KDA_74
guro brahmavidāṃ śreṣṭha kalyāṇavartmadeśaka pravrajyāṃ dehi me satyaṃ careyaṃ bhavamuktaye // KDA_75
iti tasya vacaḥ śrutvā gurur brahmavidāṃ varaḥ ehi vatsa cara brahmacaryaṃ jitvā ṣaḍ indriyam* // KDA_76
ity ukto guruṇā so 'bhūt subhūtir muniveṣabhṛt* brahmavihārasaṃpanno vinītaḥ śraddhayānvitaḥ // KDA_77
tathāpi daivasāmarthyāt krodhasaṃraktamānasaḥ kiṃcin nimittamātre 'pi vigrahavān asaṃyataḥ // KDA_78
vedasiddhāntaśāstreṣu vivādī krodhabāhulaḥ atīva roṣasaṃkruṣṭo vicikṣepa yatīn api // KDA_79
dharmārthakāmamokṣeṣu nirapekṣaḥ sutīkṣṇavāk* sarvatra munibhiś cāpi vijagrāhāsamāhitaḥ // KDA_80
ity enaṃ krodhasaṃraktaṃ vedasiddhāntamāninam* subhūtiṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā guruś caivam acintayat* // KDA_81
aho daivabalādhānāt subhūtir brāhmaṇo 'py ayam* svasiddhāntasamāno 'dya krūravāgvigrahotsukaḥ // KDA_82
agnikalpo mahātīkṣṇaḥ sarvaśāstrārthakovidaḥ viśārado mahābhijño dharmasaṃyamatatparaḥ // KDA_83
tapaś caraṇasaṃraktas tīkṣṇabuddhiḥ kṛtodyamaḥ mahotsāho mahāvīraḥ siddhavidyo mahotkaṭaḥ // KDA_84
sarvaśāstrakalābhijño mantrasiddhiprayogavit* vedasiddhāntayogānāṃ pāragaś ca mahāsudhīḥ // KDA_85
kiṃ tu krodhāviśuddhātmā vigrahī vādasaṃrataḥ kiṃcin nimittamātre 'pi vikruṣṭo 'tha ruṣāśayaḥ // KDA_86
kadācit kupito ruṣṭeḥ saṃkleśādhīracetanaḥ śāpāśaniprahāreṇa loke 'narthaṃ kariṣyati // KDA_87
tad ahaṃ saṃprabodhyainaṃ subhūtiṃ dvijasattamam* samādhidhyānavaryāsu yojayeyaṃ sa sarvathā // KDA_88
iti matvā guruś cainaṃ subhūtiṃ samabodhayat* śṛṇu vatsa hitaṃ vakṣye tatra bhava samāhitaḥ // KDA_89
sarvavarṇāgrajo vipraḥ sarvajātivarottamaḥ brāhmaṇo 'smīty ahaṃkāro na kartavyaḥ kadācana // KDA_90
na jīvo brāhmaṇas tāvad yasmāt saṃskārato dvijaḥ jīvaś ced brāhmaṇas tāvad vṛthā syād dharmasaṃskṛtaiḥ // KDA_91
ādyante paśavo devā iti vede 'pi kathyate tato dharmābhisaṃskāraiḥ sarve syur mānavā dvijāḥ // KDA_92
śvapacā api dharmasthāḥ saṃskṛtāḥ syur dvijādhamāḥ guṇadharmānusāraiś ca devā daityāś ca mānuṣāḥ // KDA_93
satvadharmadharā devā rajodharmadharā narāḥ tamodharmadharā daityā iti siddhāntasaṃmatam* // KDA_94
iti dharmaguṇādhānāt traidhātukabhavālaye caturyonisamudbhūtāḥ ṣaḍgatiṣu bhramanti te // KDA_95
tatrāpi karmabhedena jātibhedā hy anekaśaḥ jātiṣv api ca sarvāsu svakarmapariṇāmataḥ // KDA_96
satvā naikavidhā jātā adhamottamam adhyamāḥ ye satvās tāmasā raudrā hiṃsākarmānusaṃratāḥ te 'dhobhuvanasaṃjātā vasanti kleśabhāginaḥ // KDA_97
rajodharmaratā ye hi rāgacaryānusāriṇaḥ te satvā bhūmisaṃjātā vasanti mānuṣādayaḥ // KDA_98
satvadharmaratā ye tu sātvikāḥ śāntacāriṇaḥ te devā nirmalānandā vasanti svargatiṃ gatāḥ // KDA_99
tathaite sarvasatvāś ca guṇadharmānusārataḥ svakṛtaṃ karma bhuñjanto bhrāmyanti tribhavālaye // KDA_100
vṛddhiṃ prāpya guṇāś cettham ekaikaṃ guṇavṛddhitaḥ + + + + + + + + + + + + + + + + + // KDA_101
ākāśasya guṇaś caikaḥ śabda eva na cāparaḥ śabdasparśau ca vāyor vai dvau guṇau parikīrtitau // KDA_102
agneḥ śabdaś ca sparśaś ca rūpam eva trayo guṇāḥ śabdasparśarūparasāś catvāry eva samīraṇe // KDA_103
sparśaḥ śabdo raso rūpaṃ gandhaś ca pṛthivīguṇāḥ evaṃ militayogaiś ca brahmāṇotpattir ucyate // KDA_104
sarve jīvā militvaiva brahmāṇāṃś ca samudbhavāḥ caturaśīti lakṣāś ca proktā vai jīvajātayaḥ // KDA_105
dharmataḥ sukhino bhūtāḥ pāpato duḥkhabhāginaḥ miśrato miśrabhuktāra ity uktam avadānikaiḥ // KDA_106
bhārate 'pi tathā proktam ṛṣibhiḥ karmavādibhiḥ sapta vyādhā daśāraṇye mṛgāḥ kāliñjare girau // KDA_107
cakravākau śaradvīpe haṃsāḥ sarasi mānase te 'pi jātāḥ kurukṣetre brāhmaṇā vedapāragāḥ // KDA_108
uktaṃ ca mānave dharme muninā muninā + + mithyājīvena jīvan yaḥ patito brāhmaṇo hy asau // KDA_109
vṛṣalīphenapītasya niḥśvāsopahatasya ca tayaiva sahasuptasya niṣkṛtir nopalabhyate // KDA_110
śūdrīhastena yo bhuñkte māsam ekaṃ nirantaram* jīvamāno bhavec chūdro mṛtaś ca sa prajāyate // KDA_111
adhītya caturo vedān sāṅgopāṅgāṃś ca tatvataḥ śūdrāt pratigrahagrāhī brāhmaṇo jāyate kharaḥ // KDA_112
kharo dvādaśa janmāni ṣaṣṭi janmāni sūkaraḥ śvānaḥ saptati janmāni ity evaṃ manur abravīt* // KDA_113
tathoktam avadāne 'pi buddhenādvayavādinā brāhmaṇo 'dattam ādāya babhūva vānarādhipaḥ // KDA_114
tatra sa buddhanāthāya dadau ca paṇasaṃ mudā tataś ca mānavo bhūtvā pāṃśudātā hy abhūc chiśuḥ // KDA_115
tatkarmaphalato rājā sarvānando babhūva saḥ tatrāpi buddhanāthāya piṇḍapātaṃ dadau mudā // KDA_116
taddīpaṃkaraprasādena bodhisatvo 'bhavan nṛpaḥ sarvapāramitāḥ pūrya buddho 'pi sa bhaviṣyati // KDA_117
ity uktam avadāne 'pi jinenādvayavādinā tasmāc caivaṃ vijānīyā na jīvo brāhmaṇaḥ khalu // KDA_118
jātyāpi brāhmaṇo naiva saṃskṛtas tu dvijo bhavet* jātyā ced brāhmaṇo bhūto vṛthā syāt saṃskṛter vidhiḥ // KDA_119
smṛtau hi tat tathā proktaṃ nā jātyā dharmato dvijaḥ + + + + + + + + + + + + + + + + // KDA_120
dharmasaṃskṛtivṛttisthaḥ śvapaco 'pi dvijo bhavet* tathā hi mānave dharme manunābhihitaṃ khalu // KDA_121
araṇīgarbhasaṃbhūtaḥ kaṭhinākhyo mahāmuniḥ tapasā brāhmaṇo jātas tasmāj jātir akāraṇam* // KDA_122
kaivartigarbhasaṃbhūto vyāso nāma mahāmuniḥ tapasā brāhmaṇo jātas tasmāj jātir akāraṇam* // KDA_123
urvaśīgarbhasaṃbhūto vasiṣṭhākhyo mahāmuniḥ tapasā brāhmaṇo jātas tasmāj jātir akāraṇam* // KDA_124
hariṇīgarbhasaṃbhūto ṛṣyaśṛṅgo mahāmuniḥ tapasā brāhmaṇo jātas tasmāj jātir akāraṇam* // KDA_125
caṇḍālīgarbhasaṃbhūto viśvāmitro mahāmuniḥ tapasā brāhmaṇo jātas tasmāj jātir akāraṇam* // KDA_126
taṇḍulīgarbhasaṃbhūto nāradākhyo mahāmuniḥ tapasā brāhmaṇo jātas tasmāj jātir akāraṇam* // KDA_127
evam anye 'pi sarve ca ṛṣayo brahmacāriṇaḥ tapasā brāhmaṇā bhūtā brāhmaṇīgarbhasaṃbhavāḥ // KDA_128
dharmasaṃskārataḥ sarve mānavā brāhmaṇāḥ khalu dharmavṛttipramāṇena sarve syur brāhmaṇā narāḥ // KDA_129
ekavarṇam idaṃ sarvaṃ brahmasṛṣṭisamudbhavam* dharmakalpavikalpena cāturvarṇyaṃ prakalpitam* // KDA_130
sarve vai yonijā martyāḥ sarve mūtrapurīṣiṇaḥ ekendriyakriyārthāś ca tasmāc chīlaguṇair dvijāḥ // KDA_131
śūdro 'pi śīlasaṃpanno guṇavān brāhmaṇo bhavet* brāhmaṇo 'pi kriyāhīnaḥ śūdrāt pratyavaro bhavet* // KDA_132
guṇair dharmais tathā śīlair varṇā hy anekajātayaḥ brahmajeṣu hi sarveṣu nareṣu kiṃ viśeṣatā // KDA_133
yathā bhasmani sauvarṇe viśeṣa upalabhyate brāhmaṇe cānyajātau vā na viśeṣo 'sti vai tathā // KDA_134
yathā prakāśatamasor viśeṣa upalabhyate brāhmaṇe cānyajātau vā viśeṣo naiṣa vidyate // KDA_134
na hi brāhmaṇa ākāśān maruto vā samudbhavaḥ bhitvā vā pṛthivīṃ jāto jātavedā yathāraṇeḥ // KDA_136
brāhmaṇā yonito jātāś caṇḍālā api yonitaḥ śreṣṭhatve vṛṣalatve ca kiṃ vāsti bhedakāraṇam* // KDA_137
brāhmaṇo 'pi mṛtotsṛṣṭo jugupsyo 'śucir ucyate varṇās sathava cāpy anye kā nu tatra viśeṣatā // KDA_138
yathā siṃhādijantūnāṃ padādibhedalakṣaṇam* dehasaṃsthānaliṅgaiś ca narāṇāṃ kiṃ viśeṣatā // KDA_139
yathā haṃsamayūrādipakṣiṇāṃ ca viśeṣatā mukhādivarṇaśabdaiś ca narāṇāṃ nāsti bhedatā // KDA_140
yathā ca kṛmikīṭānāṃ kāyasaṃsthānabhedatā tathaiva narajātīnāṃ naivāsti bhedalakṣaṇam* // KDA_141
yathā bhūruhavṛkṣāṇāṃ patrādyākārabhedatā tathā nāsti manuṣyāṇām ākṛter bhedalakṣaṇam* // KDA_142
tṛṇauṣadhādiśasyānāṃ yathākṛtiviśeṣatā mānavānāṃ tathā nāsti saṃsthānaṃ bhinnalakṣaṇam* // KDA_143
dhānyādivrīhijātīnāṃ varṇākārādilakṣaṇam* tathā nāsti manuṣyāṇāṃ varṇākāraviśeṣatā // KDA_144
jātikundādipuṣpāṇāṃ yathā varṇādibhedatā mānavānāṃ tathā nāsti varṇagandhādibhedatā // KDA_145
jalajānāṃ ca puṣpāṇāṃ padmādīnāṃ viśeṣatā varṇasaṃsthānagandhāś ca narāṇāṃ tu tathā na hi // KDA_146
yathāmrādiphalānāṃ ca svādādiguṇabhedatā manujānāṃ tathā nāsti māṃsāsthiguṇabhedatā // KDA_147
yathā ṣaḍrasajātīnāṃ guṇāsvādādibhedatā tathā nāsti manuṣyāṇāṃ ṣaḍindriyaviśeṣatā // KDA_148
yathā hemādidhātūnāṃ dravyavarṇādibhedatā tathā nāsti manuṣyāṇāṃ saṃsthānavarṇabhedatā // KDA_149
yathā vajrādiratnānāṃ saṃsthānavarṇabhedatā tathā nāsti manuṣyāṇāṃ śarīrākārabhedatā // KDA_150
samamāṃsādibhedāś ca ṣaḍindriyasamās tathā ekāṃśato viśeṣo na kuto deheṣu bhedatā // KDA_151
yathā hi bālakā bālā krīḍamānā mahāpathe pāṃśupuñjāni saṃpiṇḍya svayaṃ nāmāni kurvate // KDA_152
idaṃ kṣīram idaṃ māṃsam idaṃ ghṛtam idaṃ dadhi na ca bālasya vacanāt pāṃśavo 'nnā bhavanti hi // KDA_153
varṇās tathaiva catvāraḥ subhūta iti kalpitāḥ pāṃśupuñjābhidhānena yogo 'py eṣa na vidyate // KDA_158
na keśena na kaṛṇena na śīrṣeṇa na cakṣuṣā na mukhena na nāsāyā na grīvayā na bāhunā // KDA_155
norasā na ca pārśvena na pṛṣṭhenodareṇa vā norubhyām atha jaṅgābhyāṃ pāṇipādanakhair na ca // KDA_156
na svareṇa na varnena na sarvāṃśair na maithunaiḥ naikā viśeṣatā vāpi manuṣyeṣu na vidyate // KDA_157
tathā nāsti yathānyāsu jāter liṅgaṃ pṛthak pṛthak* sāmāny akāraṇaṃ manye kiṃcin na bhedalakṣaṇam* // KDA_158
saṃjñāmātreṇa kalpyante brāhmaṇāḥ kṣatriyās tathā vaiśyāḥ śūdrās tathānye 'pi saṃjñāmātre hi kīrtitāḥ // KDA_169
yathaikavṛkṣajātānāṃ phalānāṃ nāsti bhedatā tathaikam anujātānāṃ kiṃ viśeṣatvalakṣaṇam* // KDA_160
guṇadharmānucāreṇa jātibhedā bhavanti hi cāturvarṇyam idaṃ loke sarvaṃ hi manusaṃbhavam* // KDA_161
guṇadharmapramāṇena jāter naiva pramāṇatā tathā ca procyate bauddhair avadānārthakovidaiḥ // KDA_162
mānavā ye praśāntāsthā satyadharmavratānvitāḥ brāhmaṇās te mahāśuddhāś caturbrahmavihāriṇaḥ // KDA_163
parigrahān parityajya vanaprasthanivāsinaḥ ye bhajanti sadā brahma vānaprasthā hi te dvijāḥ // KDA_164
ṣaṭkarmaniratā ye tu śrotriyā gṛhavāsinaḥ mahāyajñasamācārā upādhyāyā hi te dvijāḥ // KDA_165
nirapekṣāḥ svadehe 'pi tyaktamārābhigocarāḥ bhikṣāśino vratasthās te bhikṣavo brahmavādinaḥ // KDA_166
ye ca mārān vinirjitya niḥsaṅgā dhīramānasāḥ tapanti puṇyakṣetreṣu mānavās te tapasvinaḥ // KDA_167
daśākuśalanirbhuktā daśākuśalasaṃratāḥ satyavāco vratasthā ye ṛṣayas te dvijottamāḥ // KDA_168
ye ca lokapracāreṣu viratā dharmamānasāḥ vācaṃyamāś ca te bhadrā munayaḥ satyavādinaḥ // KDA_169
ye ca jitendriyagrāmā nirmuktabhavacārakāḥ nirmamā nirahaṃkārā yatayo yogino 'pi te // KDA_170
ye ca sthaṇḍilam āśritya caranti vratam ādarāt* te 'pi ca mānavā dhīrāḥ sthaṇḍilā jaṭilās tathā // KDA_171
ye ca bhasmaviliptāṅgā hārābharaṇabhūṣitāḥ kāpālikāś ca te vīrāḥ śmaśānavratacāriṇaḥ // KDA_172
ye samiddhavyadravyāṇi juhvatyagnau samāhitāḥ te hotāraś ca yajvāno vedadharmārthasādhakāḥ // KDA_173
ye ca kṣatrāṇi rakṣantaḥ pālayanti sadā prajāḥ satvarakṣāvratācārāḥ kṣatriyās te nṛpā narāḥ // KDA_174
ye rañjayanti dharmārthe lokān nītiprayojakāḥ rājānas te mahāvīrāḥ sarvadharmābhipālakāḥ // KDA_175
ye ca satvahitādhāne vividhārthānukāriṇaḥ veśayanti prajā dharme vaiśyās te hi narottamāḥ // KDA_176
vratācāravihīnā ye satvarakṣārthacāriṇaḥ manyante sevayā śuddhiṃ śūdrās te śreṣṭhinas tathā // KDA_177
ye ca kṣetrāṇi karṣanti dhānyādivrīhisādhakāḥ kṛṣikās te narā dhānyaiḥ satvajīvānupoṣakāḥ // KDA_178
sādhayanti mahatkāryaṃ dhanādivastusaṃgrahaiḥ vaṇikkarmābhisaṃyuktā vaṇijas te mahodyamāḥ // KDA_179
ye ca sārthān samāhṛtya ratnākarasamāgatāḥ sādhayanti ca ratnāni sārthavāhāś ca te narāḥ // KDA_180
tathānye śilpavidyādīn ye ca kurvanti mānavāḥ śilpinas te tathānye 'pi svarṇakārādayo narāḥ // KDA_181
jyotir vidyāvido ye ca gaṇayanti divāniśam* yugāntakālavijñātā gaṇakās te 'pi mānavāḥ // KDA_182
dhātudoṣāny abhijñāya lokānāṃ paricārakāḥ bhaiṣajyaṃ ye dadanty eva bhiṣajas te hi vaidyakāḥ // KDA_183
bhūtadoṣāṇy abhijñāya balipūjāvidhānataḥ śamayanti ca ye bhūtān bhautikās te 'pi mānavāḥ // KDA_184
evaṃ cānye 'pi ye satvā yad yat karmānucāriṇaḥ tat tat karmānuśīlena jātidharmapravṛttikāḥ // KDA_185
tato ye mānavāḥ krūrā nirdayāḥ satvahiṃsakāḥ caṇḍavṛttipracārāś ca caṇḍālā iti te smṛtāḥ // KDA_186
ye bhajanti śivaṃ nityaṃ śivabhaktiparāyaṇāḥ te śaivā manujā jñeyāḥ śivadharmānucārataḥ // KDA_187
ye bhajanti viṣṇuṃ nityaṃ viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ viṣṇudharmasamācārād vaiṣṇavās te 'pi mānavāḥ // KDA_188
brahmāṇaṃ ye bhajayanty eva brahmabhaktiparāyaṇāḥ brahmadharmasamācārād brāhmaṇās te 'pi mānavāḥ // KDA_189
ye bhajanti mahāraudraṃ bhairavabhaktimānasāḥ mahāraudrāś ca te khyātā bhairavikāś ca mānavāḥ // KDA_190
ye ca māheśvarīṃ devīṃ bhajanti kuladharmiṇaḥ māheśvarīvratādhārāḥ kālikās te 'pi mānavāḥ // KDA_191
yee bhajanti sadā buddhaṃ bauddhadharmaparāyaṇāḥ te 'pi ca mānavā bauddhāḥ saṃbodhipadasādhinaḥ // KDA_192
ye bhajanti jinaṃ caiva jainadharmaparāyaṇāḥ te 'pi ca manujā jainā jainadharmānucāraṇāt* // KDA_193
evaṃ cānye 'pi ye satvā vratacaryānuliṅginaḥ te 'pi ca mānavāḥ sarve dharmacaryānuvarṇinaḥ // KDA_194
yādṛśaṃ sādhyate karma tādṛśī jātitā bhavet* prajāpatir hi caikatve nirviśeṣo 'bhavad yataḥ // KDA_195
na cendriyeṣu nānātvaṃ kriyāvādena dṛśyate brāhmaṇe cānyajātau vā naiṣāṃ kiṃcid viśiṣyate // KDA_196
na hy ātmanaḥ samutkarṣāc chreṣṭhatvam iha yujyate śukraśoṇitasaṃbhūtaṃ yonijaṃ sarvam eva hi // KDA_197
cāturvarṇyam idaṃ lokam iti tīrthyair vikalpitam* brahmajā brāhmaṇā naivaṃ dharmasaṃskārajāḥ khalu // KDA_198
yadi vā brahmajā viprā brāhmaṇī kutra saṃbhavā brāhmaṇy api tathā caiva brahmajā yadi sāṃpratam* // KDA_199
brāhmaṇasya ca sā bhāryā syāc caivedaṃ na yuktitaḥ na bhāryā bhaginī yuktā brahmaṇāṃ brahmajā yadi // KDA_200
na satvā brahmaṇo jātāḥ karmasaṃskārajās tvamī nihīnotkṛṣṭamadhyāś ca satvā nānāśrayāḥ pṛthak* // KDA_201
teṣāṃ hi jātisāmānyād brāhmaṇe kṣatriye tathā vaiśyaśūdre tathānyeṣu samaṃ jñānaṃ pravartate // KDA_202
śīlaṃ pradhānaṃ na kulaṃ pradhānaṃ kulena kiṃ śīlavivarjitena bahavo narā nīcakulaprasūtāḥ svargaṃ gatāḥ śīlam upetya dhīrāḥ // KDA_203
na jātir dṛśyate devaiḥ śīlaḥ kalyāṇakārakaḥ caṇḍālo 'pi hi śīlasthas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ // KDA_204
satyaṃ brahma tapo brahma śīlaś cendriyasaṃyamaḥ sarvabhūtadayā brahma etad brāhmaṇalakṣaṇam* // KDA_205
satyaṃ nāsti tapo nāsti nāsti cendriyasaṃyamaḥ sarvabhūtadayā nāsti etac caṇḍālalakṣaṇam* // KDA_206
devamanuṣyanārīṇāṃ tiryagyonigateṣv api maithunaṃ nādhigacchanti te narā brāhmaṇāḥ khalu // KDA_207
śūdrīhastena yo bhuṅkte māsam ekaṃ nirantaram* jīvamāno bhavec chūdro mṛtaḥ sa śvā prajāyate // KDA_207
śūdrīparivṛto vipraḥ śūdrī ca gṛhamedhinī varjitaḥ pitṛdevaiś ca rauravaṃ so 'dhigacchati // KDA_208
tasmād dharmatapaḥśīlasaṃyamajñānato dvijaḥ na tv etair hi vinā vipraḥ kiṃ syāt saṃskāramātrataḥ // KDA_210
tan na śarīrasaṃskāramātreṇa brāhmaṇo bhavet* saṃskṛtena dvijo vā cec chūdro 'pi saṃskṛto dvijaḥ // KDA_211
yadi vipraḥ śarīraḥ syāt pāvako brahmahā bhavet* brahmahatyā ca bandhūnāṃ śarīradahanād bhavet* // KDA_212
brāhmaṇabījasaṃbhūtaḥ śūdro 'pi na kathaṃ dvijaḥ tasmād dhi brāhmaṇo naiva dehasaṃskāramātrataḥ // KDA_123
sadyaḥ patati māṃsena dhātvannakṣiravikrayī brāhmaṇo 'pi bhavec chūdraḥ surayā lavaṇena ca // KDA_214
ākāśagāmino priyāḥ patitā māṃsabhakṣaṇāt* viprāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā tato māṃsāni varjayet // KDA_215
bhakṣyante yena māṃsāni bhakṣyate tena kiṃ na hi abhakṣyabhakṣaṇāc caiva brāhmaṇaḥ patito bhavet* // KDA_216
patito brāhmaṇaś caivaṃ saṃskāraṃ nārhati punaḥ tasmāj jñānaṃ vinā naiva śarīro brāhmaṇo bhavet* // KDA_217
jñānavān hi bhavet pūjyo brāhmaṇā api mānavāḥ samāneṣu ca deheṣu kutrāpy asti viśeṣatā // KDA_218
tasmāj jñānapramāṇena na śarīrapramāṇatā yathā karoti bhāṇdāni mṛttikayaiva bhārgavaḥ // KDA_219
mṛttikāyā na bhedo 'sti tatkṛtabhājaneṣv api kiṃ tu prakṣiptavastūnāṃ saṃjñayākhyāyate khalu // KDA_220
prakṣiptaṃ yatra yad dravyaṃ tad bhāṇḍaṃ tena lakṣyate jñānadharmaguṇācārair lakṣyate mānavas tathā // KDA_221
jñānadharmaguṇācārair vihīno mānavaḥ paśuḥ jñānavijñānabhedena vartate guṇabhedatā // KDA_222
guṇabhedād bhaved dharmabhedā ca saṃprajāyate dharmabhedāt tataḥ karmabhedatā saṃpravartate // KDA_223
karmabhedāt tathācārabhedatā ca pravartate tathācāraviśeṣeṇa jātibhedāḥ pravartitāḥ // KDA_224
mahābhūtasamudbhūtaskandheṣv āyataneṣu ca sarvajantuśarīreṣu sameṣu kā viśeṣatā // KDA_225
jñānavijñānamātreṇa bhidyante khalu mānavāḥ jñānavijñānapātratvāt pūjyante nīcajā api // KDA_226
jñānavijñānahīnatvān mānavo 'pi na pūjyate paśuvatsa narākāraḥ tataḥ pūjā na cākṛteḥ // KDA_227
jñānenāpi dvijo naiva karmācārapramāṇataḥ jñānena yadi vā vipraḥ śūdro 'pi brāhmaṇo bhavet* // KDA_228
anye 'pi bahavaḥ santi sakaivartādinīcajāḥ jñānavantaś ca ye dhīrās te 'pi syur brāhmaṇāḥ khalu // KDA_229
tamāc ca jñānamātreṇa brāhmaṇo na bhavet khalu karmācārapramāṇena na jñānasya pramāṇatā // KDA_230
karmaṇāpi dvijo naiva śuddhācārapramāṇataḥ karmaṇā vai dvijāś caivaṃ sarve syur brāhmaṇāḥ khalu // KDA_231
santi hi bahavo loke mahāyajñādikarmiṇaḥ kṣatriyavaiśyaśūdrāś ca kathaṃ na brāhmaṇā nu te // KDA_232
tasmān na karmamātreṇa brāhmaṇāḥ syur narāḥ khalu nāpi svācāramātreṇa brāhmaṇāḥ syus tathā narāḥ // KDA_233
yadi svācārato vipraḥ sarve syur brāhmaṇāḥ khalu ye ye svācāravantaś ca te te syur brāhmaṇāḥ kila // KDA_234
santi ca bahavaḥ śūdrāḥ śuddhācārasamanvitāḥ vratopavāsadharmiṣṭā nīcajā api santi ca // KDA_235
te 'pi syur brāhmaṇāś caivaṃ yady ācārapramāṇatā tasmād ācāramātreṇa brāhmaṇā naiva mānuṣāḥ // KDA_236
vedenāpi tathā naiva brāhmaṇāḥ syur narottamāḥ yadi vedair bhaved vipro rākṣaso 'pi dvijaḥ khalu // KDA_237
tathābhūd rāvaṇo nāma rākṣaso vedapāragaḥ sarve 'pi rākṣasāś caivaṃ vedakarmānucārakāḥ // KDA_238
kathaṃ te brāhmaṇā naiva yadi vedād dvijo bhavet* tasmāc ca vedamātreṇa naiva syur brāhmaṇāḥ khalu // KDA_230
satyadharmapramāṇena sarvam ekaṃ jagad dhruvam* cāturvarṇyam idaṃ lokaṃ tīrthikair iti kalpitam* // KDA_240
tathā ca kalpyate lokabodhārtham iti tīrthikaiḥ svayaṃbhūdehasaṃbhūtaṃ cāturvarṇyam idaṃ khalu // KDA_241
mukhato brāhmaṇo jāto bāhubhyāṃ kṣatriyaḥ smṛtaḥ ūrubhyāṃ saṃbhavo vaiśyaḥ padbhyāṃ śūdraḥ samudbhavaḥ // KDA_242
tathā ced dhi bhaved doṣo dharmeṣu varṇavādinām* agamyagamanāc caivaṃ kathaṃ dharmaviśuddhitā // KDA_243
yadi vipro mukhāj jāto brāhmaṇī kutra saṃbhavā brāhmaṇy api mukhāj jātā svasā bhāryā kathaṃ nanu // KDA_244
tathā ca kṣatriyā jātā bāhubhyām eva cet tathā kṣatriyasya bhaved bhāryā kṣatriyā bhaginī khalu // KDA_245
vaiśyāpi hi tathā caivam ūrubhyām eva saṃbhavā vaiśyasyāpi bhaved bhāryā vaiśyā tu bhaginī viśaḥ // KDA_246
padbhyāṃ jāto yathā śūdraḥ śūdrī cāpi tathodbhavā śūdrasyāpi bhaved bhāryā śūdrī hi bhaginī khalu // KDA_247
na yuktā bhaginī bhāryā tathā dharmaḥ kathaṃ bhavet* agamyagamanāc caivam adharma eva saṃbhavet* // KDA_248
tato 'tyantaviruddhaṃ syād brahmajā brāhmaṇā yadi dharmakriyāviśeṣāt tu varṇāvasthāḥ pratiṣṭhitāḥ // KDA_249
bhārate 'pi tathā caivaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ vaiśampāyanam āgamya prāñjaliḥ paryapṛcchata // KDA_250
ke te ye brāhmaṇāḥ proktāḥ kiṃ vā brāhmaṇalakṣaṇam* etad icchāmi bho jñātuṃ tadbhavān vyākarotu me // KDA_251
iti śrutvā mahāvijño vaiśampāyana ādarāt* pratyuvāceti kaunteya śṛṇu tat kathyate mayā // KDA_252
kṣāntyādibhir guṇair yuktas tyaktadaṇḍo nirāmiṣaḥ na hanti sarvabhūtāni prathamaṃ brāhmalakṣaṇam* // KDA_253
yadā sarvaparadravyaṃ pathi vā yadi vā gṛhe adattaṃ naiva gṛhṇāti dvitīyaṃ brāhmalakṣaṇam* // KDA_254
tyaktakrūrasvabhāvas tu nirmamo niḥparigrahaḥ muktaś carati yo nityaṃ tṛtīyaṃ brāhmalakṣaṇam* // KDA_255
devamanuṣyanārīṇāṃ tiryagyonigateṣv api maithunaṃ hi sadā tyaktaṃ caturthaṃ brāhmalakṣaṇam* // KDA_256
satyaṃ śaucaṃ dayā śaucaṃ śaucam indriyanigrahaḥ sarvabhūtadayā śaucaṃ tapaḥ śaucaṃ ca pañcamam* // KDA_257
pañcalakṣaṇasaṃpanna īdṛśo yo bhaved dvijaḥ tam ahaṃ brāhmaṇaṃ brūyāṃ śeṣāḥ śudrā yudhiṣṭhira // KDA_258
na kulena na jātyā ca kriyābhir brāhmaṇo na ca cāṇḍālo 'pi hi vṛttastho brāhmaṇaḥ sa yudhiṣṭhira // KDA_259
ahiṃsā brahmacaryaṃ ca viśuddhātmāparigrahaḥ phaleṣv anabhilipsātha brāhmaṇaḥ syād yudhiṣṭhira // KDA_260
ekavarṇam idaṃ viśvaṃ pūrvam āsīd yudhiṣṭhira karmakriyāviśeṣeṇa cāturvarṇyaṃ pratiṣṭhitam* // KDA_261
sarve vai yonijā martyāḥ sarve mūtrapurīṣiṇaḥ ekendriyakriyārthāś ca tasmāc chīlaguṇair dvijāḥ // KDA_262
śūdro 'pi śīlasaṃpanno guṇavān brāhmaṇo bhavet* brāhmaṇo 'pi kriyāhīnaḥ śūdrāt pratyavaro bhavet* // KDA_263
pañcendriyārṇavaṃ ghoraṃ yadi śūdro 'pi tīrṇavān* tasmai dānaṃ pradātavyam aprameyaṃ yudhiṣṭhira // KDA_264
na jātir dṛśyate rājan guṇāḥ kalyāṇakārakāḥ guṇavidyānidhir vidvān brāhmaṇo brahmacārāṇāt* // KDA_265
jīvitaṃ yasya lokārthe dharmārthe yasya jīvitam* ahorātraṃ caren muktas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ // KDA_266
parityajya gṛhāvāsaṃ ye sthitā mokṣakāṅkṣiṇaḥ kāmeṣv asaktāḥ kaunteya brāhmaṇās te yudhiṣṭhira // KDA_267
ahiṃsā nirmamatvaṃ vā satkṛtyasya vivarjanam* rāgadveṣanivṛttiś ca etad brāhmaṇalakṣaṇam* // KDA_268
kṣamā dayā damo dānaṃ satyaṃ śaucaṃ smṛtir ghṛṇā vidyā vidyānamādhītyam etad brāhmaṇalakṣaṇam* // KDA_269
gāyatrīmātrasāro 'pi varaṃ vipraḥ suyantritaḥ nādhitya caturo vedān sarvāśī sarvavikrayī // KDA_270
ekarātroṣitasyāpi yā gatir brahmacāriṇaḥ na tāṃ kratusahasreṇa prāpnuvanti yudhiṣṭhira // KDA_271
pāragaḥ sarvavedānāṃ sarvatīrthābhiṣiñcanaiḥ yuktaś carati dharmaṃ yo taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ // KDA_272
yadā na kurute pāpaṃ sarvabhūteṣu dāruṇam* kāyena manasā vācā brahma saṃpadyate tadā // KDA_273
yasya lokahite cittaṃ maitrīyuktam ivātmaje tena saṃpadyate brahma tasmān maitrīṃ vibhāvaya // KDA_274
yasya lokeṣu kāruṇyaṃ svātmaje iva duḥkhite tena saṃpadyate brahma tasmāt kāruṇiko bhava // KDA_275
yac cittaṃ muditaṃ loke sukhībhūte ivātmaje tasya saṃjāyate brahma tal loke modavāṃś cara // KDA_276
yasyopekṣāyutaṃ cittaṃ sarvalokeṣv ivātmaje tasya saṃjāyate brahma tad upekṣāyutaś cara // KDA_277
etad dhi paramaṃ brahmavihāraṃ brahmasādhanam* jñātvā lokahitārthena cara brahmavihāriṇam* // KDA_278
tataḥ kleśān vinirjitvā svātmacittasamāhitaḥ brahmapraṇidhim ālambya sthirībhava samādhiṣu // KDA_279
tathā brahmaguṇādhānād brahmarṣis tvaṃ bhaveḥ kila pañcābhijñapadaprāpto brahmalokam avāpnuyāḥ // KDA_280
iti śrutvā guror vākya sa subhūtir guṇotsukaḥ tatheti pratisaṃśrutya dhyānacaryām upāśrayat* // KDA_281
tato 'nyad vanam āśritya guror ājñāsamādhṛtaḥ sarvendriyavinirgatyā vyaharaddhyānatatparaḥ // KDA_282
tatrādhivasato 'syāpi krodhāgniḥ samudīritaḥ karmādhānabalābhyāsān naiva śāntim upāyayau // KDA_283
tatra ca vanaṣaṇḍe yā vasantī vanadevatā sā subhūtiṃ mahākrodhaṃ dṛṣṭvaivaṃ samacintayat* // KDA_284
subhūtir brāhmaṇo hy eṣa sarvavedārthapāragaḥ sarvamantravidhānajñaḥ sutīkṣṇakrodhabāhulaḥ // KDA_285
kadācit kupitaś cāyaṃ krodhataḥ śāpavahninā dhakṣyati parvatāṃś cāpi sapakṣijantumānavān* // KDA_286
samādhidhyānayukto 'pi naiva cittasamāhitaḥ jñānavijñānadharmeṣu viśeṣaṃ nādhigacchati // KDA_287
yadi bauddheṣu dharmeṣu niyukto 'yaṃ dvijottamaḥ kṣipraṃ kleśān vinirjitya bodhicittaṃ ca lapsyati // KDA_288
bodhicitte pralabdhe tu tadā lokahite caret* bodhisatvo mahāvijño bhaviṣyati na saṃśayaḥ // KDA_289
iti niścitya sā devī kāruṇyahitamānasā taṃ subhūtiṃ samāgamya jagādaivaṃ puraḥ sthitā // KDA_290
śṛṇu vatsa mahābhāga yan mayā hitam ucyate dhanyo 'si tvaṃ mahādhīra maharṣir dvijasattama // KDA_291
kimarthaṃ vasase caivam ekākī nirjane vane niścittaḥ pratisaṃlīnaḥ kāṣṭhapāṣāṇavadvṛthā // KDA_292
dharmārthakāmamokṣeṣu yadi vāñchāsti te yate buddhasya vacanaṃ śrutvā cara saṃbodhisatpathe // KDA_293
buddho hi bhagavān nāthaḥ sarvajño lokanāyakaḥ munīndraḥ śrīdhanaḥ śāstā sarvadharmānupālakaḥ // KDA_294
tasyaiva dharmatā śuddhā daśakuśalasaṃmatā ṣaṭ ca pāramitāḥ khyātāḥ paratreha śivaṃkarāḥ // KDA_295
dhanyās te bhikṣavaś caiva buddhasyopāsakāś ca ye sarvasatvahitārthena saṃbodhiguṇasādhakāḥ // KDA_296
tvaṃ cāpi hi tathā matvā svaparātmahitārthataḥ triratnaśaraṇaṃ gatvā cara brahman vratottamam* // KDA_297
tataḥ kleśagaṇān hitvā brahmacāriñ jinendravat* sākṣād arhatpadaṃ prāpya nirvṛtisukham āpnuyāḥ // KDA_298
iti śrutvā subhūtiḥ sa triratnaguṇavarṇanām* tathānumoditaḥ prāha tāṃ devatāṃ puraḥ sthitām* // KDA_299
tathāhaṃ devate yāmi saṃbuddhadarśanaṃ prati triratnasamayaṃ prāptum iccāmi tvatprasādataḥ // KDA_300
yadi te 'sti kṛpā devi mayi mokṣārthasādhini saṃbuddhaṃ darśaya kṣipraṃ taddharmeṣu niveśaya // KDA_301
triratnaśaraṇaṃ gatvā cariṣye tad vratottamam* tathāśu kṛpayā nītvā māṃ vihāre praveśaya // KDA_302
iti śrutvā vacas tasya subhūter vanadevatā vijñāya bodhimārgeṣu cittaṃ tathānumoditam* // KDA_303
tata eva samāgṛhya subhūtiṃ brahmacāriṇam* ṛddhyā sākāśamārgeṇa nināya jinamandiram* // KDA_304
subhūtis tatra saṃprāpto dadarśa jinabhāskaram* bhagavantaṃ mahāsaumyaṃ lakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam* // KDA_305
vyañjanaiś ca virājantaṃ vyāmaprabhāmahojjvalam* sahasrakiraṇādhikyaṃ ratnāṅgam iva jaṅgamam* // KDA_306
samantato mahābhadraṃ jagannāthaṃ munīśvaram* sarvadevādhipaṃ samyaksaṃbodhiguṇasāgaram* // KDA_307
dṛṣṭvaiva sahasā cātha subhūtes tasya sarvathā ādhāto yaś ca satveṣu sa prativigato 'py abhūt* // KDA_308
tataḥ prasādajāto 'sau subhūtir dvijasattamaḥ natvā pādau muner dharmaṃ śrotuṃ tasthau mudāḥ puraḥ // KDA_309
tato 'sau bhagavāṃs tasya subhūteś cittaśuddhatām* jñātvāryasatyadharmāṇi dideśaivaṃ savistaram // KDA_310
śṛṇu vipra mahābhāga sarvasatvahitārthataḥ yadi te dharmavāñchāsti saṃbodhipadasādhane // KDA_311
bhāvanīyā sadā maitrī satveṣ evaṃ yathātmaje dharmamātā yato maitrī tan na tyājyā kadācana // KDA_312
karuṇā ca tathā kāryā satveṣ api yathātmaje kāruṇyād vardhate dharmas ta kāruṇyaṃ sadā kuru // KDA_313
muditāpi sadā sādhyā satveṣu ca yathātmaje muditāṃ hi samālambya bodhipadam avāpnuyāḥ // KDA_314
upekṣāpi sadā dhāryā satveṣv api yathātmaje upekṣāto labhet saukhyaṃ tadupekṣāṃ sadā bhaja // KDA_315
ime dharmā hi catvāraś caturvargaphalāptaye tatprāptyai sādhyatāṃ yatnāc caturbrahmavihāratā // KDA_316
iti śrutvāryadharmāṇi sa subhūtiḥ pramoditaḥ kleśasaṃghān vinirjitya buddhadharmaṃ samaikṣata // KDA_317
satkāyadṛṣṭiśailaṃ ca viṃśatiśikharodgatam* vidārya jñānavajreṇa saṃsāraratiniḥspṛhaḥ // KDA_318
srotāpattiphalaṃ sākṣāt kṛtvā śiṣyo 'bhavan muneḥ dṛṣṭasatyo 'tha saṃbuddhaṃ natvā caiva kṛtāñjaliḥ // KDA_319
pravrajyāprārthanāṃ cakre svākhyātadharmasādhane namas te bhagavan nātha sarvasatvānupālaka // KDA_320
adyāgreṇa jagadbandho yāmi te śaraṇaṃ sadā tathā dharme ca saṃgheṣu saṃbodhiguṇaprāptaye // KDA_321
pravrajyāṃ dehi me nātha saddharmeṣu niveśaya brahmacaryaṃ cariṣye 'haṃ tvadājñāṃ śirasā vahan* // KDA_322
ity ukte bhagavān dṛṣṭvā hastena tacchiraḥ spṛśan* ehi bhikṣo carasveti pravadaṃs taṃ samagrahīt* // KDA_323
ehīti proktaḥ sa jinena muṇḍo pātrī susaṃghāṭiparītadehaḥ sadyaḥ praśāntendriya eva tasthau bhikṣuḥ subhūtiḥ sugataprabhāvāt* // KDA_324
saccittalabdhaḥ sa muneḥ prasādāt prayujyamāno vyaharat samādhau vyāyacchamānaḥ khalu bodhimārge saṃbuddhadharme ghaṭamāna eva // KDA_325
sarvaṃ ca saṃsāram anityatāhataṃ matvā ca saṃsāragatiṃ vibhaṅginīm* kleśāṃś ca sarvān pravihāya saṃyataḥ sākṣāc ca so 'rhann abhavan maharddhikaḥ // KDA_326
suvītarāgaḥ samaloṣṭahemā ākāśacitto dhanasāravāsī bhindann avidyādrim ivāṇḍakośaṃ prāpadabhijñāḥ pratisaṃvidaś ca // KDA_327
satkāralābheṣu parāṅmukatvāt saśakradevāsuramānuṣāṇām* pūjyaś ca mānyo abhivādanīyo babhūva sa brahmavihāracārī // KDA_328
atha subhūtir āyuṣmān samanvāharad ātmavān* kutaś cyuto 'ham āyātaḥ kutra kena ca karmaṇā // KDA_329
apaśyat sa tataś ceti pañcajanmaśatāni ca nāgayonisamutpannas tataś cyutvāham āgataḥ // KDA_330
yad dveṣābhyāsataś cāsaṃ krūro lokopaghātakaḥ tenaiva hetunā cāhaṃ mahadvyasanam āptavān+ // KDA_331
idānīṃ tu tathā caitaṃ krodhaṃ prahātum ācare yasyaiva hetunā lokā bhramanti narakeṣu te // KDA_332
tasmād ahaṃ cariṣyāmi niḥsaṅgo nirahaṃkṛtiḥ saṅgād dhi jāyate māyā māyāyāṃ jāyate ratiḥ // KDA_333
ratau rāgo 'bhijāyeta rāge mohaḥ pravardhate mūḍhasya drūyate cittaṃ sveṣṭakāryopaghātataḥ // KDA_334
upaghātāhate citte krodhāgniḥ paridīpyate krodhānalasamuddīpto dahate sa parān api // KDA_335
yāvat krodhānaloddīptaṃ svacittaṃ kleśavāyubhiḥ tāvat kiṃ tapasāpy etan nirarthaṃ duḥkhahetave // KDA_336
dharmaṃ sucaritaṃ puṇyaṃ dānaśīlādisādhanam* kṛtaṃ kalpasahasrair yad dahet krodhānalaḥ kṣaṇāt* // KDA_337
tasmāt krodhāgniśāntyarthaṃ kṛtvendriyavinigraham* ekānte hi vaseyaṃ ca viviktāraṇyagocare // KDA_338
yadā ca garuḍenāhaṃ balād ākṛṣya bhakṣitaḥ yatīn dṛṣṭvānumodaṃ ca kurvan mṛtyum avāptavān* // KDA_339
tenaiva hetunā cādya dvijātikulasaṃbhavaḥ sarvakleśān vinirjitya brahmacārī bhavāmy aham* // KDA_340
adyāpi cet tathā cātra vaseyaṃ janapadāśrame kenacit kleśitaś cāhaṃ bhraṣṭim evam avāpnuyām* // KDA_341
iti niścitya cittena subhūtir nirahaṃkṛtiḥ vivikte 'raṇyavāse sa niḥsaṅgo nyavasat sudhīḥ // KDA_342
tathaikākī vasaṃs tatra caturthadhyānasaṃyutaḥ phalamūlāmbusaṃtuṣṭo brahmacārī mumoda saḥ // KDA_343
atha saṅge 'pi grāmeṣu deśe janapadeṣu ca bhikṣāhetor vihartuṃ vā sa sakāmo 'bhavad yadā // KDA_344
tadā pūrvam asau dṛṣṭvā gocaram abhyalakṣayat* aho deśeṣu sarvatra bhavanti nirguṇā janāḥ // KDA_345
mānino madamohāndhā duṣṭā matsariṇaḥ śaṭhāḥ tat kathaṃ saṃcariṣye 'tra bhikṣāhetoḥ kule kule // KDA_346
dūṣayiṣyanti cittāni kecid dṛṣṭvaiva māṃ yatim* yad dhetor janāś caivaṃ bhramanti durgatiṣv api // KDA_347
kalpakoṭisahasrāṇi naiva muktāś ca durgateḥ tad ahaṃ sarvasatveṣu kuntapipīlikādiṣu // KDA_348
dayācittaṃ samālambya vaseyaṃ dhyānasaṃrataḥ yenaivaṃ sarvasatānāṃ bhavec cittaṃ prasāditam* tam eva dharmam ādhyāya yatir mokṣam avāpnuyāt* // KDA_349
iti saṃnahya cittena sa subhūtiḥ subuddhimān* vivikte 'raṇyadeśe 'pi nyavasad dhyānasaṃrataḥ // KDA_350
atha so 'rhaṃs trimāsānām atyayād bodhimānasaḥ ity evaṃ cintayāmāsa lokānugrahakāraṇāt* // KDA_351
kim atra dhyānasaṃlīnaḥ karomi lokabodhanam* kiyat kālaṃ ca jīveyaṃ kāṣṭhapāṣāṇavat sthitaḥ // KDA_352
kevalaṃ svamanas tuṣṭyai dhyānaṃ saukhyārthasādhanam* sukhaṃ labdhvāpi kiṃ sāraṃ satvānugrahaṇaṃ vinā // KDA_353
tasmād dhyānāt samutthāya satvānugrahakāraṇāt* ṛddhiṃ pradarśya saṃbodhau sthāpayiṣye mahajjanān* // KDA_354
iti niścitya cittena sa subhūtiḥ samṛddhimān* satvānāṃ vinayārthena prātihāryam adarśayat* // KDA_355
tadṛddhinirmitāny eva garuḍānāṃ mahaujasām* pañca kulaśatāny atra prasasrire samantataḥ // KDA_356
etāṃś ca garudān dṛṣṭvā nāgāḥ saṃtrasitās tataḥ itas tataḥ samudbhrāntāḥ subhūteḥ śaraṇaṃ yayuḥ // KDA_357
atha svarddhibalenaiva samāśvāsya subhūtinā sarve nāgāḥ suparṇebhyaḥ paritrātāś ca sarvataḥ // KDA_358
punas tena suparṇānāṃ vinayārthaṃ subhūtinā svarddhivalaprabhāveṇa mahān nāgo vinirmitaḥ // KDA_359
tenāpy evaṃ suparṇānāṃ pañca kulaśatāni ca abhidrutāni nāgena samantata itas tataḥ // KDA_360
tenaivābhidrutāḥ sarve garuḍās trāsam āgatāḥ itas tataḥ samudbhrāntāḥ subhūteḥ śaraṇaṃ yayuḥ // KDA_361
subhūtinā tathā caivaṃ sarve te garuḍā api svarddhibalaprabhāveṇa samāśvāsya surakṣitāḥ // KDA_362
evam ṛddhiprabhāvāṇi subhūtes tasya sadyateḥ dṛṣṭvā sarve janaughās te saharṣādbhutam āyayuḥ // KDA_363
dhanyo 'yam ṛddhimān bhikṣur arhan saṃbuddhasevakaḥ yenaite rakṣitāḥ sarve nāgāś ca garuḍā api // KDA_364
iti so 'rhan subhūtis tān sarvān dṛṣṭvā prasannitān* saddharme vinayārthena maitrīdharmam upādiśat* // KDA_365
śṛṇudhvaṃ madvacaḥ sarve nāgāś ca garuḍās tathā yadi me śaraṇaṃ yātha ramadhvaṃ maitramānasāḥ // KDA_366
ye ete sukhino loke sarve te maitracāriṇaḥ ye ete duḥkhino loke sarve te krodhino narāḥ // KDA_367
tasmāt krodhaprahāṇāya kriyatāṃ yatnam ādarāt* yāvac citte sthitaṃ krodhaṃ tāvan maitrī na bhāvyate // KDA_368
na ca dveṣasamaṃ pāpaṃ na ca maitrīsamaṃ tapaḥ tasmān maitrī prayatnena bhāvanīyā sadādarāt* // KDA_369
manaḥ śamaṃ na gṛhṇāti na prītisukham aśnute na nidrāṃ na dhṛtiṃ yāti dveṣaśalye hṛdi sthite // KDA_370
na dviṣantaḥ kṣayaṃ yānti yāvajjīvam api ghnataḥ krodham ekaṃ tu yo hanyāt tena sarve dviṣo hatāḥ // KDA_371
vikalpen dhanadīptena jantuḥ krodhahavir bhujā dahaty ātmānam evādau parān dhakṣyati vā na vā // KDA_372
jarā rūpavatāṃ krodhas tamaś cakṣuṣmatām api bandho dharmārthakāmānāṃ tasmāt krodho nivāryatām* // KDA_373
divyabhogānubhoktā ca prāsāde maṇimaṇḍite supto 'pi na labhen nidrāṃ krodhaparyākulo naraḥ // KDA_374
ṛṣibhir yogibhiś cāmbuphalamūlāditoṣitaiḥ dagdhā janapadāś cāpi krodhāc chāpahutāśanaiḥ // KDA_375
yac chāṃkaro mahāraudro nirghṛṇo dṛkprabhānalaiḥ dadāha brahmajaṃ kāmaṃ tac ca krodhaprabhāvataḥ // KDA_376
yad rājāno viruddhāś ca yuddhaṃ kṛtvā parasparam* mṛtyuṃ yānti janaiḥ sārdhaṃ tac cāpi krodhabhāvataḥ // KDA_377
suhṛdo yat sahāyāṃś ca snehaviśrambhacāriṇaḥ satyadharmāv anādṛtya ghnanti krodhād anāryakāḥ // KDA_378
sādhavo ye mahātmānaḥ saṃvṛttidharmacāriṇaḥ tān api saṃmukhaṃ ghnanti durvāgbāṇai ruṣā khalāḥ // KDA_379
mātaraṃ janmadātrīṃ ca dhātrīr vā snehapālinīḥ svātmajān nirdayā ghnanti tac ca krodhaprabhāvataḥ // KDA_380
svātmajāḥ pitaraṃ yac ca snehasatkārapālakam* avigaṇayya pāpāni ghnanti krodhaprabhāvataḥ // KDA_381
gurūn saddharmaśāstṝṃś ca kalyāṇādhvāvatārakān* anādṛtya bhayaṃ pāpā ghnanti krodhoddhatā narāḥ // KDA_382
yat pitā svātmajaṃ putraṃ putrīṃ vā bālakām api nirdayas tāḍayan hanti tasmāt krodho mahāripuḥ // KDA_383
bhrātaraḥ sahajāś cāpi roṣitā bheditāśayāḥ vigṛhṇanti mahākruddhās tasmāt krodho mahāripuḥ // KDA_384
yat svayaṃ pariṇītāpi bhāryā dharmānucāriṇī tāḍitā tyajyate bhartrā krodhāt tato mahad bhayaṃ* // KDA_385
pramadāpi ca bhartāraṃ svāminaṃ snehakāriṇam* kuladharmam anādṛtya jahāti krodhatas tathā // KDA_386
ye śāntā yatayo dhīrāś caturbrahmavihāriṇaḥ tān api saṃmukhaṃ duṣṭās tāḍayanti ruṣānvitāḥ // KDA_387
śāntātmā hitakṛdyogī kṣāntivādī vane vasan* so 'pi śakalito rājñā svayam evāsinā ruṣā // KDA_388
dānavā ghnanti devāṃś ca devāś ca ghnanti dānavān* anyonyaṃ vigrahaṃ kṛtvā pramathnanti ruṣākulāḥ // KDA_389
ātmānam ātmanā hatvā viṣaśastrānalādibhiḥ vasanti narake ghore te 'pi sarve ruṣānvitāḥ // KDA_390
ye ye duṣṭāśayāḥ krūrāḥ svaparārthābhighātakāḥ patanti narake ghore te 'pi sarve ruṣāśrayāt* // KDA_391
krodhena bhidyate lokaḥ krodhena paribhāṣyate krodhena hiṃsyate jantus tasmāt krodho mahāripuḥ // KDA_392
krodhenaiva mahārudraś cic cheda brahmaṇaḥ śiraḥ tenaiva pātakenaiva bhrāntacitto 'bhavac chivaḥ // KDA_393
krodhenaiva tathā rudraḥ surajyeṣṭhātmajasya ca śvaśurasyāpi dakṣasya cchedayāmāsa mastakam* tatpāpakarmaṇā hy eva śivo 'py abhūd digambaraḥ // KDA_394
krodhena dhvaṃsyate dharmaḥ krodhena vilayaṃ gataḥ krodhena tyajyate satyaṃ tasmāt krodho mahāripuḥ // KDA_395
yāni mahānti pāpāni mahāduḥkhabhayāni ca tāni sarvāṇi duṣṭāni krodhacittodbhavāni ca // KDA_396
tatkrodhād aparo vairaḥ pātako 'nyo na vidyate tasmāt krodhavināśāya prayatadhvaṃ samāhitāḥ // KDA_397
yena krodho jito vairo jñānavajreṇa sādhunā tena sarve jitā duṣṭā śatravo duḥkhadāyakāḥ // KDA_398
yasya citte dayā nāsti krodhānalavidāhini sa sādhupuruṣaś cāpi naiva viśvasyate janaiḥ // KDA_399
krodhakalaṅkito yo hi sadguṇālaṃkṛto yadi sa vidvān api nāsevyo yathā vṛkṣo 'hiveṣṭitaḥ // KDA_400
dānaśīlādisaddharmavṛttaiś ca yadi bhūṣitaḥ krodhavān na vibhāty eva ahipūrṇo yathā hradaḥ // KDA_401
sarvavidyākalājño 'pi samṛddhaḥ śilpavān api astramantrādyabhijño 'pi krodhavān naiva sevyatām* // KDA_402
krodhavān hasyate lokaiḥ krodhavān vadhyate janaiḥ krodhavān hīyate mitraiḥ krodhavān paribhūyate // KDA_403
krodho dharmaviruddhatvāc caturvargavināśakṛt* tasmāt krodhavināśāya prayatadhvaṃ samāhitāḥ // KDA_404
krodhena bhidyate cittaṃ bhinnacitto vikīryate vikīrṇaḥ kliśyate māraiḥ kleśito 'dhairyatāṃ vrajet // KDA_405
adhairyatvād bhaven mūḍho mūḍho duṣṭavaśaṃ vrajet* duṣṭamitropadeśena kupathe carate kudhīḥ // KDA_406
asan mārgo samārūḍho viparītaṃ samācaret* viparītānubodhena bhaved āryāpavādakaḥ // KDA_407
saddharmādīn pratikṣipya pratimādīn vighātayet* ityādipātakaṃ kṛtvā pañcānantaryam āpnuyāt* // KDA_408
tataś ca narakān yāyād rauravādīn samantataḥ narakān narakaṃ gatvā mahāduḥkham avāpnuyāt* // KDA_409
itthaṃ duḥkhānuvedī sa narakeṣu sadā vaset* narakebhyas tam uddhartuṃ jino 'pi naiva śaknuyāt* // KDA_410
yāvanti pāpaduḥkhāni durvṛttiprabhavāni hi tāni sarvāṇi jānīdhvaṃ krodhacittodbhavāni hi // KDA_411
sarveṣāṃ pātakānāṃ tat krodhaṃ mūlaṃ jagur jināḥ dharmāṇāṃ tu kṣamā mūlaṃ yataḥ saukhyaṃ pravartate // KDA_412
iti krodhaṃ vinirjitya kṣamaiva sādhyatāṃ sadā maitrīcittaṃ samālambya viharadhvaṃ yathāsukhaṃ // KDA_413
ātmanīva dayā syāc cet svajane vā yathā jane kasya nāma bhavec cittam adharmapraṇayāśivam* // KDA_414
dayāviyogato lokaḥ paramāmeti vikriyām* manovākkāyavispandaiḥ svajane 'pi yathā jane // KDA_415
dharmārthī na tyajed asmād dayām iṣṭaphalodayām* suvṛṣṭir iva śasyāni guṇān sā hi prasūyate // KDA_416
dayākrāntaṃ cittaṃ na bhavati paradroharabhasaṃ śucau tasmin vāṇī vrajati vikṛtaṃ naiva ca tanuḥ vivṛddhā tasyaivaṃ parahitarucir maitryanugatā pradānakṣāntyādīñ janayati guṇān kīrtyanusṛtān* // KDA_417
dayālur nodvegaṃ janayati pareṣām upaśamād dayālur viśvāsyo bhavati jagatāṃ bāndhava iva na saṃrambhakṣobhaḥ prabhavati dayādhīr ahṛdaye na kopāgniś citte jvalayati hi dayātoyaśiśire // KDA_418
saṃkṣepeṇa dayāmataḥ sthiratayā paśyanti dharmaṃ budhāḥ ko nāmāsti guṇaḥ sa sādhudayito yo nānuyāto dayām* tasmāt putra ivātmanīva ca dayāṃ nītvā prakarṣaṃ jane sanmaitryā viharanta eva muditāṃ prodbhāvayadhvaṃ sadā // KDA_419
dayālor hṛdaye jātā maitrī saddharmasādhanī tasmād dayāṃ hṛdi sthāpya maitrī loke prasāryatām* // KDA_420
maitrīmān puruṣaḥ sādhur devair api praśasyate viśvasyate sadā sadbhir bāndhavaiḥ svajanair janaiḥ // KDA_421
maitrīmān sajjano loke nirguṇo 'pi praśobhate maitrīmān sanmatir bandhur lokānāṃ jagatām api // KDA_422
maitrīmāñ jagatām iṣṭo maitrīmāñ jagatāṃ suhṛt* maitrīmāñ jagatāṃ mitro maitrīmāñ jagatāṃ sakhā // KDA_423
maitrīmān puruṣaḥ śrīmān yatra yatra pragacchati tatra tatraiva sarvatra pūjyate svajanair yathā // KDA_424
buddho hi jagatāṃ bandhus trailokyādhipanāyakaḥ so 'pi śāstā vibhāty evaṃ maitryā saṃskārayañ jagat* // KDA_425
ye ye satvā mahābhijñāḥ sarvalokānukampakāḥ pūjyante satvalokaiś ca te 'pi maitryāḥ prabhāvataḥ // KDA_426
bodhisatvā mahāsatvā bodhisaṃbhārasādhakāḥ sarvasatvahitārthasthās te 'pi maitrīpracāriṇaḥ // KDA_427
yan mātā duḥkhitāpy evam ā garbhād bālakaṃ sutam* pāti snehopacāreṇa tac ca maitrīprabhāvataḥ // KDA_428
yat pitā bālakaṃ putram abhuñjānaḥ svayaṃ sukham* pāti snehopacāreṇa tac ca maitrīprabhāvataḥ // KDA_429
yac ca rājā prajāḥ pāti svayaṃ vīravrataṃ dadhat* durjanān mardayan sarvān tac ca maitrīprabhāvataḥ // KDA_430
yac ca vidvān guruḥ śiṣyān saddharmārthopadarśayan* prabodhya bālakāñ chāsti tac ca maitrīprabhāvataḥ // KDA_431
yac ca vīrā raṇe sthitvā sahantyarīn prahāriṇaḥ prarakṣanti svapakṣāṃś ca tac ca maitrīprabhāvataḥ // KDA_432
sārthavāho 'mbudhiṃ gatvā yatnai ratnāni sādhayan* satvān pāti dadad dānaṃ tac ca maitrīprabhāvataḥ // KDA_433
yac ca bhāryānuyāty eva mṛtena svāminā saha anapekṣya svajīve 'pi tac ca maitrīprabhāvataḥ // KDA_434
pitṛbhyo mṛtakebhyo 'pi dadāti piṇḍam ādarāt* anuśocan muhuś cāpi tac ca maitrīprabhāvataḥ // KDA_435
tiryagyonyudbhavāś cāpi paśavaḥ krūramānasāḥ svasutān snehataḥ pānti tac ca maitrīprabhāvataḥ // KDA_436
kṛmyādhikīṭayaś cāpi krūrā gṛdhrādipakṣiṇaḥ svabandhūn snehataḥ pānti tad dhi maitrīprabhāvataḥ // KDA_437
caṇḍālā nirghṛṇā raudrāḥ satvahiṃsāratāḥ khalāḥ bāndhavāṃs te 'pi rakṣanti tad dhi maitrīprabhāvataḥ // KDA_438
yad dadanti mahāsatvāḥ svadehe 'py anapekṣitāḥ arthibhyaḥ prārthitaṃ vastu tad dhi maitrīprabhāvataḥ // KDA_439
evam anye 'pi ye lokā bhojayantaḥ parasparam* pālayanti mahāsnehāt tac ca maitrīprabhāvataḥ // KDA_440
maitrī hi jagatāṃ mātā pitā śāstā guruḥ prabhuḥ patir mitraḥ suhṛd bandhus tasmān maitrī prasādhyatām+ // KDA_441
maitrīṃ vinā na jāyeta karuṇā svātmaje 'pi ca na muditā na copekṣā tasmān maitrī pradhīyatām* // KDA_442
etā brahmavihārākhyāḥ saṃbodhipadasādhakāḥ trailokyabhartṛkā nāthāḥ sarvasatvānupālakāḥ // KDA_443
etā vinā na śobhanti mahābhijñās tapasvinaḥ kalpakoṭisahasrāṇi taptvāpi duṣkaraṃ tapaḥ // KDA_444
etā hi paramācāryāḥ saddharmaguṇadāyakāḥ etā vinā na sidhyanti sarvapāramitāratāḥ // KDA_445
yāvanti sukhabhogyāni puṇyasiddhāni sarvathā tāni sarvāṇi jānīta maitrīmūlodbhavāni hi // KDA_446
tasmāt sarvaprayatnena krodhaṃ jitvāṃvarair api maitrīṃ citte samādhāya kurudhvaṃ prāṇiṣu kṣamām* // KDA_447
tato dharmaprabhāveṇa yūyaṃ sarve 'numoditāḥ yāvajjīvaṃ sukhaṃ bhuktvā saukhāvatīṃ gamiṣyatha // KDA_448
iti śrutvā vacas tasya nāgāś ca garuḍā yateḥ vairānuśayatāṃ tyaktvā babhūvur maitricāriṇaḥ // KDA_449
iti dṛṣṭvā ca te satvā vismayaharṣasaṃyutāḥ dharmānumodanaṃ kṛtvā babhūvur maitricāriṇaḥ // KDA_450
evaṃ subhūtinā tena nāgāś ca garuḍāś ca te maitrīdharmopadeśena vinītā dharmasatpathe // KDA_451
atha śrībhagavān buddhaḥ sarvadarśī vināyakaḥ bhikṣūn āmantrayāmāsa saṃvṛticārakān api // KDA_452
paśyadhvaṃ bhikṣavo yūyaṃ subhūtiṃ brahmacāriṇam* yenaite garuḍā nāgā vinītā dharmasatpathe // KDA_453
eṣa me śrāvakāṇāṃ ca bhikṣūṇāṃ brahmacāriṇām* subhūtiḥ kulaputro 'yam agro 'raṇāvihāriṇām* // KDA_454
iti tena munīndreṇa subhūtir eva sadyatiḥ nirdiṣṭaḥ sarvabhikṣūṇām agro 'raṇāvihāriṇām* // KDA_455
atha te bhikṣavaḥ sarve saṃśayoddhatamānasāḥ cchetāraṃ saṃśayānāṃ taṃ papracchur evam īśvaram* // KDA_456
kāni bhadanta karmāṇi kṛtāny api subhūtinā nirdiṣṭo bhavatā yena jyeṣṭho 'raṇāvihāriṇām* // KDA_457
iti tair bhikṣubhiḥ pṛṣṭo bhagavān ity udāharat* śṛṇudhvaṃ bhikṣavaḥ sarve tat kṛtaṃ yat subhūtinā // KDA_458
subhūtinā kṛtaṃ karma tat ko 'nyaḥ paribhokṣyate yenaiva yat kṛtaṃ karma tenaiva tat prabhujyate // KDA_459
bhūtapūrvam atīte 'dhvany asmin* kalpe ca bhadrake varṣasahasram āyuṣ ca viṃśatiguṇitaṃ yadā // KDA_460
tasmiṃś ca samaye buddhaḥ kāśyapo nāma nāyakaḥ vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavij jinaḥ // KDA_461
śāstā devamanuṣyāṇāṃ puruṣadamyasārathiḥ sarvajño bhagavān nāthaḥ ṣaḍabhijño munīśvaraḥ // KDA_462
vārāṇasīm upāśritya mṛgadāve jināśrame vyaharat sarvasatvānām saddharmaṃ samupādiśan* // KDA_463
tasyaiva śāsane śuddhe svākhyāte dharmavainaye ayaṃ pravrajito bhūtvā mahādātāpy abhūt tadā // KDA_464
daśa varṣasahasrāṇi brahmacaryam apālayat* praṇidhānaṃ tathā cāyam akarod brahmavittamaḥ // KDA_465
anena kuśalenāhaṃ bhaveyaṃ bauddhasadyatiḥ yo 'sau bhagavatānena kāśyapena sutāyinā // KDA_466
māṇava uttaro nāma vyākṛta iti bodhaye māṇava tvaṃ prajānāṃ tu yadā varṣaśatāyuṣi // KDA_467
śākyamunir mahābuddhaḥ sarvajño lokanāyakaḥ saṃbuddho bhagāvan nāthas tathāgato bhaviṣyasi // KDA_468
asyaiva śasane cāhaṃ bhaveyaṃ śrāvakottamaḥ arhatām agrasaṃprāpto bhūtvāraṇāvihāriṇām* // KDA_469
tenaiva karmaṇā cādya praviṣṭo mama śāsane arhatāṃ jyeṣṭhatāṃ prāptas tathāraṇāvihāriṇām* // KDA_470
kāni punar anenaiva karmāṇi prakṛtāny api yenaiva nāgayonau ca samutpanno babhūva saḥ // KDA_471
yat taḥ kleśāprahīṇatvād udbhrāntendriyacetasā śaikṣāśaikṣagāṇānāṃ ca bhikṣūṇāṃ brahmacāriṇām* // KDA_472
anena ruṣṭacittena paruṣābaddhacetasā cittāni saṃpradūṣyaiva vikalāni kṛtāny api // KDA_473
sadāśīviṣavādena vikruśyābhāṇi sāṃghike tenaiva pātakenaivaṃ pañca janmaśatāny api // KDA_474
nāgayonisamutpanno babhūvāyaṃ mahāviṣaḥ yac cānena punas tatra pravrajya buddhaśāsane // KDA_475
sadā dānāni saṃdatvā brahmacaryaṃ ca pālitam* tenedānīṃ tathārhatvaṃ prāpya sākṣātkṛtaṃ mudā // KDA_476
araṇāvihāriṇāṃ cāgro nirdiṣṭo 'yaṃ mayā khalu iti hi bhikṣavo yūyaṃ jānīdhvaṃ karmatāphalam* // KDA_477
yenaiva yat kṛtaṃ karma tasyaiva tat phalaṃ dhruvam* na naśyanti hi karmāṇi kalpakoṭiśatair api sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehināṃ // KDA_478
abhuktaṃ kṣīyate naiva karma kvāpi kathaṃcana nāgnibhir dahyate karma vāyubhir nāpi śuṣyati udakaiḥ klidyate naiva bhūmiṣv api na naśyati // KDA_479
anyathāpi ca no bhūtā sarvathā karmaṇāṃ gatiḥ śuklānāṃ śuklatā nityaṃ kṛṣṇānāṃ kṛṣṇatā khalu miśrataiva tu miśrāṇāṃ ṣaḍgatau bhujyate dhruvam* // KDA_480
tasmād apāsya kṛṣṇāni karmāṇi miśritāni ca yatitavyaṃ śubheṣv eva karmasu sukhavāñchibhiḥ // KDA_481
tatheti bhikṣavaḥ śrutvā te ca lokāḥ prabhāṣitāḥ buddhavacomṛtaṃ pītvā nanandur anumoditāḥ // KDA_482
evam etan mahārāja śrutaṃ me gurubhāṣitam* iti matvā tvayā rājan parātmaśubhavāñchinā // KDA_483
krodhāriṃ yatnato jitvā kṣamādharmapuraskṛtaḥ maitrīṃ bhāvaya satveṣu svātmajeṣu yathā sadā // KDA_484
iti subhāṣitaṃ śrutvā upaguptasya sadguroḥ tatheti nṛparājaḥ sa nananda sasabhājanaḥ // KDA_485
ye maitrībhāvadharmaṃ kalimatiharaṇaṃ tat subhūteś caritraṃ śṛṇvanti śrāvayanti tribhuvanasukhadaṃ saṃnipātya janaughān* te lokā maitracittās tribhuvanasukhadāḥ kṣāntisaurabhyayuktāḥ yātāḥ saukhāvatīṃ te 'py amitarucimuner dharmam ārādhayanti // KDA_486