This file is a plain text transformation of http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/sa_nIlakaNThadIkSita-kaliviDambana.xml with a rudimentary header. For a more extensive header please refer to the source file.
## Data entry: Somadeva Vasudeva ## Contribution: Somadeva Vasudeva ## Date of this version: 2020-07-31
## Source: - PIFI 36 , Pondichery 1967; 5 Nīl 1 (Trivandrum ed.); 5 misc 34 NSP ed.; Vani Vilas Press, Srirangaṃ; ed. Sankararama Sastri, Balamanorama Series 35, Madras 1942; ed. Kalyanasundara Sastri, Sastra Sanjeevinee Press Madras 1920; ed. Vaidika Vardhini Press Kumbakonam; L = lithograph Bod. 5.D.8, ed. by Keralavarma, Trivandrum 1886.
## Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen
## Licence: This e-text was provided to GRETIL in good faith that no copyright rights have been infringed. If anyone wishes to assert copyright over this file, please contact the GRETIL management at gretil(at)sub(dot)uni-goettingen(dot)de. The file will be immediately removed pending resolution of the claim. Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
## Structure of references: A reference is assembled consisting of - a pragmatic abbreviation of the title: Kaliviḍambana = NKv, - the number of the in arabic numerals, - the number of the verse in arabic numerals.
## Notes: This file has been created by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus from nkalivau.htm. Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented in the note element below:
Nilakantha Diksita: Kalividambana Based on : PIFI 36 , Pondichery 1967 5 Nīl 1 (Trivandrum ed.); 5 misc 34 NSP ed.; Vani Vilas Press, Srirangaṃ; ed. Sankararama Sastri, Balamanorama Series 35, Madras 1942; ed. Kalyanasundara Sastri, Sastra Sanjeevinee Press Madras 1920; ed. Vaidika Vardhini Press Kumbakonam L = lithograph Bod. 5.D.8, ed. by Keralavarma, Trivandrum 1886 Input by Somadeva Vasudeva ANALYTIC TEXT VERSION (BHELA conventions)
## Revisions: - 2020-07-31: TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus
# Text
na bhetavyaṃ na boddhavyaṃ na śrāvyaṃ vādino vacaḥ jhaṭiti prativaktavyaṃ sabhāsu vijigīṣubhiḥ // NKv_1
asaṃbhramo vilajjatvam avajñā prativādini hāso rājñaḥ stavaś ceti pañcaite jayahetavas // NKv_2
uccair udghoṣya jetavyaṃ madhyasthaś ced apaṇḍitas paṇḍito yadi tatraiva pakṣapāto 'dhiropyatām // NKv_3
lobho hetur dhanaṃ sādhyaṃ dṛṣṭāntas tu purohitas ātmotkarṣo nigamanam anumāneṣv ayaṃ vidhis // NKv_4
abhyāsyaṃ lajjamānena tattvaṃ jijñāsunā ciram jigīṣunā hriyaṃ tyaktvā kāryaḥ kolāhalo mahān // NKv_5
pāṭhanair granthanirmāṇaiḥ pratiṣṭhā tāvad āpyate evam ca tathyavyutpattir āyuṣo 'nte bhaven na vā // NKv_6
stotāraḥ ke bhaviṣyanti mūrkhasya jagatītale na stauti cet svayaṃ ca svaṃ kadā tasyāstu nirvṛtis // NKv_7
vācyatāṃ samayo 'tītaḥ spaṣṭam agre bhaviṣyati iti pāṭhayatāṃ granthe kāṭhinyaṃ kutra vartate // NKv_8
agatitvam atiśraddhā jñānābhāsena tṛptatā trayaḥ śiṣyaguṇā hy ete mūrkhācāryasya bhāgyajās // NKv_9
yadi na kvāpi vidyāyāṃ sarvathā kramate matis māntrikās tu bhaviṣyāmo yogino yatayo 'pi vā // NKv_10
avilambena saṃsiddhau māntrikair āpyate yaśas vilambe karmabāhulyaṃ vikhyāpyāvāpyate dhanam // NKv_11
sukhaṃ sukhiṣu duḥkhe 'pi jīvanaṃ duḥkhaśāliṣu anugrahāyate yeṣāṃ te dhanyāḥ khalu māntrikās // NKv_12
yāvad ajñānato maunam ācāro vā vilakṣaṇas tāvan māhātmyarūpeṇa paryavasyati māntrike // NKv_13
cārān vicārya daivajñair vaktavyaṃ bhūbhujāṃ phalam grahacāraparijñānaṃ teṣām āvaśyakaṃ yatas // NKv_14
putra ity eva pitari kanyakety eva mātari garbhapraśneṣu kathayan daivajño vijayī bhavet // NKv_15
āyuspraśne dīrgham āyur vācyaṃ mauhūrtikair janais jīvanto bahumanyante mṛtāḥ prakṣyanti kaṃ punas // NKv_16
sarvaṃ koṭidvayopetaṃ sarvaṃ kāladvayāvadhi sarvaṃ vyāmiśram iva ca vaktavyaṃ daivacintakais // NKv_17
nirdhanānāṃ dhanāvāptiṃ dhaninām adhikaṃ dhanam bruvāṇāḥ sarvathā grāhyā lokair jyautiṣikā janās // NKv_18
śatasya lābhe tāmbūlaṃ sahasrasya tu bhojanam daivajñānām upālambho nityaḥ kāryaviparyaye // NKv_19
api sāgaraparyantā vicetavyā vasuṃdharā deśo hy aratnimātre 'pi nāsti daivajñavarjitas // NKv_20
vārān ke cid grahān ke cit ke cid ṛkṣāṇi jānate tritayaṃ ye vijānanti te vācaspatayaḥ svayam // NKv_21
naimittikāḥ svapnadṛśo devatānām [[amī trayaḥ]] nisargaśatravaḥ sṛṣṭā daivajñānām amī trayas // NKv_22
svasthair asādhyarogaiś ca jantubhir nāsti kiṃ cana kātarā dīrgharogāś ca bhiṣajāṃ bhāgyahetavas // NKv_23
nātidhairyaṃ pradātavyaṃ nātibhītiś ca rogiṇi naiścintyān nādime dānaṃ nairāśyād eva nāntime // NKv_24
bhaiṣajyaṃ tu yathākāmaṃ pathyaṃ tu kaṭhinaṃ vadet ārogyaṃ vaidyamāhātmyād anyathātvam apathyatas // NKv_25
nidānaṃ roganāmāni sātmyāsātmye cikitsitam sarvam apy upadekṣyanti rogiṇaḥ sadane striyas // NKv_26
jṛmbhamāṇeṣu rogeṣu mriyamāṇeṣu jantuṣu rogatattveṣu śanakair vyutpadyante cikitsakās // NKv_27
pravartanārtham ārambhe madhye tv auṣadhahetave bahumānārtham ante ca jihīrṣanti cikitsakās // NKv_28
lipsamāneṣu vaidyeṣu cirād āsādya rogiṇam dāyādāḥ saṃprarohanti daivajñā māntrikā api // NKv_29
rogasyopakrame sāntvaṃ madhye kiṃ cid dhanavyayas śanair anādaras śāntau snāto vaidyaṃ na paśyati // NKv_30
daivajñatvaṃ māntrikatā bhaiṣajyaṃ cāṭukauśalam ekaikam arthalābhāya dvitriyogas tu durlabhas // NKv_31
anṛtaṃ cāṭuvādaś ca dhanayogo mahān ayam satyaṃ vaiduṣyam ity eṣa yogo dāridryakārakas // NKv_32
kātaryaṃ durvinītatvaṃ kārpaṇyam avivekatām sarvaṃ mārjanti kavayaḥ śālīnāṃ muṣṭikiṃkarās // NKv_33
na kāraṇam apekṣante kavayaḥ stotum udyatās kiṃ cid astuvatām teṣāṃ jihvā phuraphurāyate // NKv_34
stutaṃ stuvanti kavayo na svato guṇadarśinas kītaḥ kaś cid alir nāma kiyatī tatra varṇanā // NKv_35
ekaiva kavitā puṃsāṃ grāmāyāśvāya hastine antato 'nnāya vastrāya tāmbūlāya ca kalpate // NKv_36
śabdākhyam aparaṃ brahma saṃdarbheṇa pariṣkṛtam vikrīyate katipayair vṛthānyair viniyujyate // NKv_37
varṇayanti narābhāsān vāṇīṃ labdhvāpi ye janās labdhvāpi kāmadhenuṃ te lāṅgale viniyuñjate // NKv_38
praśaṃsanto narābhāsān pralapanto 'nyathānyathā kathaṃ tarantu kavayaḥ kāmapāramyavādinas // NKv_39
yat sandarbhe yad ullekhe yad vyaṅgye nibhṛtaṃ manas samādher api taj jyāyāḥ śaṃkaro yadi varṇyate // NKv_40
[bandhavaḥ](NKv_p20352)
gṛhiṇī bhaginī tasyāḥ śvaśurau śyāla ity api prāṇinām kalinā sṛṣṭāḥ pañca prāṇā ime 'pare // NKv_41
jāmātaro bhāgineyā mātulā dārabāndhavās ajñātā eva gṛhiṇāṃ bhakṣayanty ākhuvad gṛhe // NKv_42
mātulasya balaṃ mātā jāmātur duhitā balam śvaśurasya balaṃ bhāryā svayam evātither balam // NKv_43
jāmātur vakratā tāvad yāvac chyālasya bālatā prabudhyamāne sāralyaṃ prabuddhe 'smin palāyanam // NKv_44
bhāryā jyeṣṭhā śiśuḥ śyālaḥ śvaśrūḥ svātantryavartinī śvaśuras tu pravāsīti jāmātur bhāgyadhoraṇī // NKv_45
bhūṣaṇair vāsanaiḥ pātraiḥ putrāṇām upalālanais sakṛd āgatya gacchantī kanyā nirmārṣṭi mandiram // NKv_46
gṛhiṇī svajanaṃ vakti śuṣkāhāraṃ mitāśanam patipakṣyāṃs tu bahvāśān kṣīrapāṃs taskarān api // NKv_47
bhārye dve putraśālinyau bhaginī pativarjitā aśrāntakalaho nāma yogo 'yaṃ gṛhamedhinām // NKv_48
bhārye dve bahavaḥ putrā dāridryaṃ rogasaṃbhavas jīrṇau ca mātāpitarāv ekaikaṃ narakādhikam // NKv_49
[uttamaṛṇāḥ](NKv_p22699)
smṛte sīdanti gātrāṇi dṛṣṭe prajñā vinaśyati aho mahad idaṃ bhūtam uttamarṇābhiśābdhitam // NKv_50
antako 'pi hi jantūnām antakālam apekṣate na kālaniyamaḥ kaś cid uttamārṇasya vidyate // NKv_51
na paśyāmo mukhe daṃṣṭrāṃ na pāśaṃ vā karāñjale uttamārṇam avekṣyaiva tathāpy udvejite manas // NKv_52
[dāridryam](NKv_p23505)
śatrau sāntvaṃ pratīkāraḥ sarvarogeṣu bheṣajam mṛtyau mṛtyuñjayadhyānaṃ dāridrye tu na kiṃ cana // NKv_53
śaktiṃ karoti saṃcāre śītoṣṇe marṣayaty api dīpayaty udare vahniṃ dāridryaṃ paramauṣadham // NKv_54
giraṃ skhalantīṃ mīlantīṃ dṛṣṭiṃ pādau visaṃsthulau protsāhayati yācñāyāṃ rājājñeva daridratā // NKv_55
jīryanti rājavidveṣā jīryanty avihitāny api ākiṃcanyabalāḍhyānām antato 'śmāpi jīryati // NKv_56
nāsya corā na piśunā na dāyādā na pārthivās dainyaṃ rājyād api jyāyo yadi tattvaṃ prabudhyate // NKv_57
[dhaninaḥ](NKv_p24892)
prakāśayaty ahaṃkāraṃ pravartayati taskarān protsāhayati dāyādāṃl lākṣmīḥ kiṃ cid upasthitā // NKv_58
viḍambayanti ye nityaṃ vidagdhān dhanino janās ta eva tu viḍambyante śriyā kimcidupekṣitās // NKv_59
prāmāṇyabuddhiḥ stotreṣu devatābuddhir ātmani kīṭabuddhir manuṣyeṣu nūtanāyāḥ śriyaḥ phalam // NKv_60
śṛṇvanta eva pṛcchanti paśyanto 'pi na jānate viḍambanāni dhanikāḥ stotrāṇīty eva manvate // NKv_61
āvṛtya śrīmadenāndhān anyonyakṛtasaṃvidas svairaṃ hasanti+pārśvasthā bālonmattapiśācavat // NKv_62
stotavyaiḥ stūyante nityaṃ sevanīyaiś ca sevyate na bibheti na jihreti tathāpi dhaniko janas // NKv_63
kṣaṇamātraṃ grahāveśo yāmamātraṃ surāmadas lakṣmīmadas tu mūrkhāṇām ādeham anuvartate // NKv_64
śrīr māsam ardhamāsaṃ vā ceṣṭitvā vinivartate vikāras tu tadārabdho nityaṃ laśunagandhavat // NKv_65
kaṇṭḥe madaḥ kodravajo hṛdi tāmbūlajo madas lakṣmīmadas tu sarvāṅge putradāramukheṣv api // NKv_66
yatrāsīd asti vā lakṣmīs tatronmadaḥ pravartatām kule 'py avataraty eṣa kuṣṭhāpasmāravat katham // NKv_67
adhyāpayanti śāstrāṇi tṛṇīkurvanti paṇḍitān vismārayanti jātiṃ svāṃ varāṭāḥ pañcaṣā kare // NKv_68
bibhartu bhṛtyān dhaniko dattāṃ vā deyam arthiṣu yāvad yācakasādharmyaṃ tāval loko na mṛṣyati // NKv_69
[piśunāḥ](NKv_p28014)
dhanabhāro hi lokasya piśunair eva dhāryate kathaṃ te taṃ laghūkartuṃ yatante 'parathā svatas // NKv_70
śramānurūpaṃ piśune kim upakriyate nṛpais dviguṇaṃ triguṇaṃ caiva kṛtānto lālayiṣyati // NKv_71
gokarṇe bhadrakarṇe ca japo duṣkarmanāśanas rājakarṇe japaḥ sadyaḥ sarvakarmavināśanas // NKv_72
na svārthaṃ kimcid icchanti na preryante ca kena cit parārtheṣu pravartante śaṭhāḥ santaś ca tulyavat // NKv_73
kālāntare hy anarthāya gṛdhro gehopari sthitas khalo gṛhasamīpasthaḥ sadyo 'narthāya dehinām // NKv_74
[lobhinaḥ](NKv_p29347)
śuṣkopavāso dharmeṣu bhaiṣajyeṣu ca laṅghanam japayajñaś ca yajñeṣu rocate lobhaśālinām // NKv_75
kiṃ vakṣyatīva dhanikād yāvad udvijate 'dhanas kiṃ prakṣyatīti lubdho 'pi tāvad udvijate tatas // NKv_76
sarvam ātithyaśāstrārthaṃ sākṣāt kurvanti lobhinas bhikṣākabalam ekaikaṃ ye hi paśyanti meruvat // NKv_77
dhanapālaḥ piśāco hi datte svāminy upasthite dhanalubdhaḥ piśācas tu na kasmai cana ditsate // NKv_78
dātāro 'rthibhir arthyante dātṛbhiḥ puno 'rthinas kartṛkarmavyatīhārād aho nimnonnataṃ kiyat // NKv_79
svasminn asati nārthasya rakṣakaḥ saṃbhaved iti niścityaivaṃ svayam api bhuṅkte lubdhaḥ kathaṃ cana // NKv_80
prasthāsyamānaḥ praviśet pratiṣṭheta dine dine vicitrān ullikhed vighnāṃs tiṣṭhāsur atithiś ciram // NKv_81
[dhārmikāḥ](NKv_p31205)
pradīyate viduṣy ekaṃ kavau daśa naṭe śatam sahasraṃ dāmbhike loke śrotriye tu na kimcana // NKv_82
ghaṭakaṃ samyagārādhya vairāgyaṃ paramaṃ vahet tāvad arthāḥ prasiddhyanti yāvac cāpalam āvṛtam // NKv_83
ekataḥ sarvaśāstrāṇi tulasīkāṣṭham ekatas vaktavyaṃ kiṃ cid ity uktaṃ vastutas tulasī parā // NKv_84
vismṛtaṃ vāhaṭenedaṃ tulasyāḥ paṭhatā guṇan viśvasaṃmohinī vittadāyinīti guṇadvayam // NKv_85
kaupīnaṃ bhasitālepo darbhā+rudrākṣamālikā maunam ekāsikā ceti mūrkhasaṃjīvanāni ṣaṭ // NKv_86
vāsaḥ puṇyeṣu tīrtheṣu prasiddhaś ca mṛto gurus adhyāpanāvṛttayaś ca kīrtanīyā dhanārthibhis // NKv_87
mantrabhraṃśe saṃpradāyaḥ prayogaś cyutasaṃkṛtau deśadharmas tv anācāre pṛcchatāṃ siddham uttaram // NKv_88
yathā jānanti bahavo yathā vakṣyanti dātari tathā dharmaṃ caret sarvaṃ na vṛthā kiṃ cid ācaret // NKv_89
sadā japapaṭo haste madhye madhye 'kṣimīlanam sarvaṃ brahmeti vādaś ca sadyaspratyayahetavas // NKv_90
āmadhyāhnaṃ nadīvāsaḥ samāje devatārcanam satataṃ śuciveṣaś cety etad dambhasya jīvitam // NKv_91
tāvad dīrghaṃ nityakarma yāvat syād draṣṭṛmelanam tāvatsaṃkṣipyate sarvaṃ yāvad draṣṭā na vidyate // NKv_92
ānandabāṣparomāñcau yasya svecchāvaśaṃvadau kiṃ tasya sādhanair anyaiḥ kiṃkarāḥ sarvapārthivās // NKv_93
[durjanāḥ](NKv_p34342)
daṇḍyamānā vikurvanti lālyamānās tatas tarām durjanānām ato nyāyyaṃ dūrād eva visarjanam // NKv_94
adānam īṣaddānaṃ ca kimcitkopāya durdhiyām saṃpūrṇadānaṃ prakṛtir virāmo vairakāraṇam // NKv_95
jyāyān asaṃstavo duṣṭair īrṣyāyai saṃstavaḥ punas apatyasaṃbandhavidhiḥ svānarthāyaiva kevalam // NKv_96
jñāteyaṃ jñānahīnatvaṃ piśunatvaṃ daridratā milanti yadi catvāri tad diśe 'pi namo namas // NKv_97
parachidreṣu hṛdayaṃ paravārtāsu ca śravas paramarmāsu vācaṃ ca khalānām asṛjad vidhis // NKv_98
viṣeṇa pucchalagnena vṛścikaḥ prāṇinām iva kalinā daśamāṃśena sarvaḥ kālo 'pi dāruṇas // NKv_99
yatra bhāryāgiro vedā yatra dharmo 'rthasādhanam yatra svapratibhā mānaṃ tasmai śrīkalaye namas // NKv_100
kāmam astu jagat sarvaṃ kālasyāsya vaśaṃvadam kālakālaṃ prapannānāṃ kālaḥ kiṃ naḥ kariṣyati? // NKv_101
kavinā nīlakaṇṭhena kaler etad viḍambanam racitaṃ viduṣāṃ prītyai rājāsthānānumodanam // NKv_102
iti nīlakaṇṭha-viracitaṃ kaliviḍambanaṃ saṃpūrṇam